สู่สังคมแห่งการเรียนรู้ ปฏิรูปทางปัญญา พาชาติออกจากวิกฤต

chrome_reader_modeคำอธิบาย

ศ.นพ. ประเวศ วะสี ได้จัดทำเอกสารชื่อเรื่อง สู่สังคมแห่งการเรียนรู้ ปฏิรูปทางปัญญา พาชาติออกจากวิกฤตในที่ที่มีการสอน อาจไม่มีการเรียนในที่ที่ไม่มีการสอน ก็มีการเรียนได้การศึกษาที่เอาวิชาเป็นตัวตั้ง แคบ และตัดขาดจากความเป็นจริงการเรียนรู้ที่เอาชีวิตเป็นตัวตั้ง กว้าง และเชื่อมโยงกับความเป็นจริงโดยรอบมนุษย์มีศักยภาพในการเรียนรู้สูงสุด สามารถเรียนรู้ให้บรรลุอะไรก็ได้การเรียนรู้ที่ดี ทำให้คนสามารถพัฒนาเต็มตามศักยภาพของความเป็นมนุษย์การเรียนรู้ที่ดีเป็นสิ่งที่ประเสริฐที่สุดของความเป็นมนุษย์จึงเป็นหน้าที่ของเราทุกคนที่จะค้นให้พบและช่วยให้เพื่อนมนุษย์พบการเรียนรู้ที่ดี

chrome_reader_modeบทคัดย่อ

สู่สังคมแห่งการเรียนรู้ ปฏิรูปทางปัญญา พาชาติออกจากวิกฤต ประเวศ วะสี # สู่สังคมแห่งการเรียนรู้ ปฏิรูปทางปัญญา พาชาติออกจากวิกฤต ## ประเวศ วะสี ### จัดพิมพ์และเผยแพร่โดย สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) โดยสำนักสนับสนุนสุขภาวะชุมชน (สน.๓) ### พิมพ์ครั้งที่ ๑ nononononnonononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononononon Extract all text from the image. # สารบัญ หน้า ๑. ชาติวิกฤตเพราะติดหล่มทางปัญญา ๗ ๒. คุรุกรรมของระบบการศึกษามิติเดียว ๑๐ ๓. ระบบการศึกษาที่บิดเบี้ยวสร้างหายนะให้ชาติ ๑๕ ๔. โครงสร้างใหม่ของระบบการศึกษาที่เอาชีวิตเป็นตัวตั้ง ๑๙ ๕. ยุทธศาสตร์การขับเคลื่อนสังคมแห่งการเรียนรู้ ๒๖ (๑) สร้างวัฒนธรรมแห่งการเรียนรู้ ๒๖ (๒) การเรียนรู้ของเด็กปฐมวัย ๒๗ (๓) สร้างโครงสร้างใหม่ของระบบการศึกษา ๒๘ ที่เอาชีวิตเป็นตัวตั้ง (๔) ทำให้การอ่านเป็นระเบียบวาระแห่งชาติ ๒๘ (๕) ปฏิรูปกระบวนการเรียนรู้ในสถานศึกษา ๓๐ (๖) องค์กรเรียนรู้ - องค์กรส่งเสริมการเรียนรู้ ๓๒ (๗) การสื่อสารกับการปฏิรูปการเรียนรู้ ๓๓ # ชาติวิกฤต เพราะติดหล่มทางปัญญา ประเทศไทยที่อุดมด้วยทรัพยากรธรรมชาติ คนไทยก็เป็นคนที่อ่อนโยน มีทุนทางสังคม ทุนทางวัฒนธรรม ทุนทางศาสนธรรมมากมายหลายอย่าง เพียงพอที่คนไทยจะมีชีวิตที่เป็นสุขร่วมกัน แต่กลับวิกฤตสุด ๆ ทุก ๆ ทาง ทั้งทางเศรษฐกิจ จิตใจ สังคม สิ่งแวดล้อม และทางการเมือง เกิดความแตกแยกและความรุนแรงปริ่ม ๆ จะเข้าไปสู่มิคสัญญีกลียุค สังคมปัจจุบันต่างจากสังคมโบราณเป็นอันมาก สังคมโบราณมีความสัมพันธ์ที่เห็นได้ง่ายและตรงไปตรงมา (simple and linear) แต่สังคมปัจจุบันนั้นซับซ้อน (complex) เชื่อมโยงกันกว้างขวางยาวไกลและซับซ้อน ยากที่จะเข้าใจ และถ้าไม่เข้าใจ ประเวศ วะสี | ๗ ความเป็นจริงอันซับซ้อน ของสังคมปัจจุบัน เราก็ไม่สามารถ จัดการสร้างความสมดุลแห่งการอยู่ร่วมกันได้ สังคมที่เสีย สมดุลคือสังคมป่วย เมื่อป่วยมากขึ้นก็วิกฤต ชาติจึงวิกฤตสุด ๆ ทุก ๆ ทาง ดังกล่าว ในวิกฤตการณ์ของความซับซ้อน จะหาทางออกไม่ได้ด้วย อำนาจ ไม่ว่าจะเป็นอำนาจรัฐหรืออำนาจเงิน แต่จะออกได้ด้วย ปัญญา มีพุทธภาษิตว่า "แสงสว่างเสมอปัญญาไม่มี" (นัตถิ ปัญญา สมาอาภา) ในความมืด (ทางปัญญา) ย่อมหาทางออก ไม่เจอ และในการคลำหาทางออกในความมืดก็อาจปะทะและ ฆ่ากันตาย และแม้เมื่อฆ่ากันตายแล้วตายแล้วยังอยู่ในความมืด ก็อาจ ก็ไม่เจอทางออกอีก แล้วก็จะปะทะและฆ่ากันตายอีก ต่อเมื่อมีความสว่าง (ทางปัญญา) เราก็จะแลเห็นทางออก และ เดินออกไปได้สบาย ๆ โดยไม่ต้องชนกัน ปัญญาคือจุดซี้ขาด ของการออกจากวิกฤต สังคมไทยไม่มีวัฒนธรรมทางปัญญา จึงวิกฤต เราไม่มีทางเลือกอื่นแล้ว นอกจากสร้างวัฒนธรรมทาง ปัญญา หรือทำให้ปัญญาเป็นวิถีชีวิต ทำให้การเรียนรู้เป็นวิสัย หรือเป็นวิถีชีวิต นั่นคือเราต้องปรับตัวไปเป็นสังคมแห่งการ เรียนรู้ โดยมีการเรียนรู้ที่ทำให้เกิดปัญญาหรือแสงสว่างที่ออก จากความมืดได้ เป็นปัญญาที่รู้ความเป็นจริงของชีวิตและ สังคมที่เคลื่อนไหวเปลี่ยนแปลงตลอดเวลา การเรียนรู้ทำให้รู้ ความเป็นจริงที่เปลี่ยนแปลง การรู้ความเป็นจริงที่เปลี่ยนแปลง จะทำให้ปรับตัวกับความจริงใหม่เพื่อรักษาดุลยภาพไว้ได้ สิ่งมีชีวิตทุกชนิดต้องสามารถปรับตัวกับความเปลี่ยนแปลง จึงจะอยู่รอดได้ สรรพสิ่งล้วนเป็นอนิจจัง คือเปลี่ยนแปลงตลอดเวลา ถ้า ใครหยุดเรียนรู้ ความจริงก็จะทิ้งเราไป ทำให้เกิดช่องว่างระหว่าง ตัวเรากับความเป็นจริง เสมือนเป็นต้นไม้ตายซากที่มีแต่จะผุพัง ฉะนั้น ตราบใดที่ยังมีชีวิตก็ต้องมีการเรียนรู้ มิฉะนั้นความเป็น จริงจะทิ้งเราไป นี้เป็นที่มาของคำกล่าวที่ว่า ชีวิตคือการเรียนรู้ - การเรียนรู้คือชีวิต เมื่อกล่าวว่าการเรียนรู้ทำให้รู้ความจริงที่เคลื่อนไหว เปลี่ยนแปลง ก็จะเห็นคุรุกรรมของการศึกษาไทยที่ไม่ทำให้รู้ ความจริง เพราะการศึกษาเอา "วิชา" เป็นตัวตั้ง ไม่ได้เอา ความจริงของชีวิตและสังคมเป็นตัวตั้ง เมื่อไม่รู้ความจริงก็ทำให้ ถูกต้องไม่ได้ เมื่อทำให้ถูกต้องไม่ได้ก็วิกฤต เป็นการศึกษาที่พาให้ ชาติวิกฤต สู่สังคมแห่งการเรียนรู้ ปฏิรูปทางปัญญา พาชาติออกจากวิกฤต ประเวศ วะสี | ๙ # ๒ คุรุกรรมของระบบ การศึกษามิติเดียว ## ทรรศนะหรือทิฏฐิว่าสิ่งนี้คืออะไร เป็นตัวเริ่มต้นของ แนวทางการปฏิบัติ ถ้าเริ่มต้นเป็นสัมมาทิฏฐิ สิ่งที่ตามมาก็จะเป็นสัมมาปฏิบัติ แต่ถ้าเป็นมิจฉาทิฏฐิ สิ่งที่ตามมาก็เป็นมิจฉาพัฒนา ตัวทรรศนะ หรือแนวคิดจึงมีความสำคัญยิ่งต่อการกำหนดแนวทางการ พัฒนาที่จะตามมา ว่าเป็นการพัฒนาที่ถูกต้องหรือไม่ ประเทศไทยโซคร้ายที่หลุดเข้าไปสู่ทรรศนะที่ว่า "การ ศึกษาคือการท่องวิชา" ใครนึกถึงการศึกษาก็นึกถึงแต่ว่าการ ศึกษาคือการท่องวิชา ภาพของการศึกษาก็คือห้องเรียนที่ "ครู ถ่ายทอดเนื้อหาวิชา นักเรียนรับการถ่ายทอด" เป็นอย่างนี้ กันไปทั้งหมดทั้งสิ้นทั่วตลอดระบบการศึกษา ขาดการปรับตัว ต่อสถานการณ์ที่เปลี่ยนแปลงไปแล้วอย่างสิ้นเชิง เราคุ้นเคยกับ ทรรศนะที่ว่าการศึกษาคือการท่องวิชามาเสียจนคุ้นชิน จนไม่รู้ ว่าทรรศนะอย่างนี้มันลดทอนศักยภาพของคนไทยและสังคม ไทยอย่างไรบ้าง การศึกษาปัจจุบันเป็น "การศึกษาแบบมิติเดียว" ใน ขณะที่ **มนุษย์มีศักยภาพในพหุมิติ** ที่ว่ามิติเดียวก็คือ เด็กนั่งฟังอย่างเดียว การสอนเป็นทางเดียว (one-way) โดยครูคนเดียว เด็กเป็นผู้รับอย่างเดียว (passive) ทำให้การสอนการเรียนแบบนี้น่าเบื่อ ไม่สนุก บีบคั้น จำกัดหรือ ทำลายศักยภาพของเด็ก แล้วเราก็มาบ่นกันถึงคุณภาพของเยาวชน คุณภาพของ เยาวชนเป็นที่ต้องการอย่างยิ่ง ใคร ๆ ก็ต้องการ แต่ไม่มีคำตอบ ที่ไม่มีคำตอบก็เพราะระบบการศึกษาที่ต้อนเยาวชนเข้าไป จองจำอยู่ในการศึกษามิติเดียวที่จำกัดหรือทำลายศักยภาพ ของเยาวชนลง เยาวชนมีศักยภาพในพหุมิติ ปฏิสัมพันธ์รอบด้าน คือ การเรียนรู้ที่พัฒนาศักยภาพในทุกด้าน ลองดูตัวอย่างที่สถาบันภาษาและวัฒนธรรมเอเชีย* ของ มหาวิทยาลัยมหิดล ไปวิจัยและค้นพบสิครับ เขาไปส่งเสริม * "สื่อพื้นบ้านกับการพัฒนาสุขภาวะเยาวชน" โดยสถาบันวิจัยภาษา และวัฒนธรรมเอเชีย มหาวิทยาลัยมหิดล ๐๐ | สู่สังคมแห่งการเรียนรู้ ปฏิรูปทางปัญญา พาชาติออกจากวิกฤต ประเวศ วะสี | ๑๐ กิจกรรมศิลปวัฒนธรรมชุมชนสัมพันธ์ โดยคนทั้งชุมชนร่วมกัน ทำกิจกรรมศิลปวัฒนธรรมของชุมชนท้องถิ่น ซึ่งอาจเป็นเพลง หรือสะล้อ ซอ ซึง หรือดิเกรสฮูลู หรือฉายหนังตะลุง ฯลฯ นอกจาก เด็กและเยาวชนทั้งหมดมีส่วนร่วมแล้ว คนเฒ่าคนแก่ ศิลปินพื้น บ้าน ครูช่างต่าง ๆ ครู กำนัน ผู้ใหญ่บ้าน ฯลฯ หรือคนทั้งชุมชน ร่วมกัน มีความสนุกสนาน มีความสุข มีการสอดแทรกพฤติกรรม ที่ดี เช่น การไม่ดื่มเหล้า ไม่สูบบุหรี่ เยาวชนได้เรียนรู้และฝึกตน เช่น ฝึกร้องเพลง ฝึกดนตรี ฝึกรำ ฝึกแสดงลิเก ฝึกเป็นโฆษก ฝึกแกะตัวหนังตะลุง ฝึกพากย์หนังตะลุง ฯลฯ คนเฒ่าคนแก่ที่มี ความรู้ ความชำนาญ บางสิ่งบางอย่างในตัวที่อยู่อย่างตายซาก รอวันตายในการศึกษาแบบแยกส่วน กลับคึกคักมีชีวิตชีวาขึ้น ที่มีโอกาสถ่ายทอดศิลปวัฒนธรรมไปสู่ลูกหลานที่เขารัก เป็น ปฏิสัมพันธ์รอบด้าน เด็ก ๆ ได้ฝึกความสามารถในตัวเอง ทำให้ เกิดความภูมิใจและความมั่นใจในตัวเอง ต่างจากการเรียนรู้ใน มิติเดียวที่ครูยัดเยียดวิชาอะไรที่ยาก ๆ ทำให้เด็กเกิดความรู้สึก ด้อย และทำให้ขาดความมั่นใจในตัวเอง ศิลปะ ดนตรี และการ เคลื่อนไหวร่างกายในการเล่นหรือการแสดง ช่วยพัฒนาโครงสร้าง ในสมองการเรียนรู้ร่วมกันที่ทำให้สนุกและเกิดความมั่นใจ ในตัวเอง ทำให้เกิดฉันทะในการเรียนรู้ คุณภาพเยาวชนก็เกิดขึ้น จากปฏิสัมพันธ์โดยรอบด้าน ดังนี้ อาจยังจำกัดกันได้ว่า ฮิลลารี คลินตัน เคยเขียนหนังสือเกี่ยว กับการเลี้ยงดูเด็ก ชื่อ "It takes a village" หมายถึงว่า การจะ เลี้ยงดูเด็กให้ได้ดีนั้นต้องการคนทั้งหมู่บ้านหรือทั้งชุมชนทีเดียว ทรัพยากรเพื่อการเรียนรู้ของเยาวชนในชุมชนมีมากมายก่าย กอง มากคนมากมิติ มากกว่าในห้องเรียนที่มีครูเพียงหนึ่งคน นัก แต่การเรียนที่เอาห้องเรียนเป็นตัวตั้งทำให้เราไม่ได้ใช้ ทรัพยากรอันรุ่มรวยและไพศาลในชุมชนเพื่อการเรียนรู้ **การเรียนรู้ร่วมกันในชุมชนคือการเรียนรู้ในฐานะวัฒนธรรม** วัฒนธรรมคือวิถีชีวิตร่วมกันของกลุ่มชนที่สอดคล้องกับสิ่ง แวดล้อมหนึ่ง ๆ ชีวิตในชุมชนท้องถิ่นคือชีวิตวัฒนธรรม ใน ชุมชนมีพื้นที่ มีธรรมชาติแวดล้อม มีคนหลายวัยอยู่ร่วมกัน แต่ละคนมีความรู้ความชำนาญในตัวเองที่ได้จากประสบการณ์ ชีวิต การทำงาน และการสืบทอดภูมิปัญญาจากบรรพบุรุษ ความรู้ในตัวคนเหล่านี้ล้วนมีประโยชน์ต่อการดำรงชีวิตและการ อยู่ร่วมกัน ในชุมชนยังประกอบด้วยประวัติศาสตร์ ความเชื่อ และคุณค่าร่วมกัน ประกอบกันขึ้นเป็นอัตลักษณ์ของชุมชน ท้องถิ่น การเรียนรู้ในฐานะวัฒนธรรมนั้นง่าย เพราะเห็นคนอื่น ทำและร่วมทำกับเขา ตรงนี้ขอแทรกทฤษฎีสักนิดหนึ่งว่า การค้นพบสมัยใหม่ เกี่ยวกับสมองพบว่ามีเซลล์สมองกลุ่มหนึ่งเรียกว่า "เซลล์ กระจกเงา" (mirror neurons) ซึ่งเมื่อเห็นใครทำอะไร มันสะท้อน เข้าไปในสมองทำให้ทำเป็นเลย นี้สะท้อนให้เห็นว่า ทำไม พฤติกรรมของมนุษย์เพียงประมาณ ๕ เปอร์เซ็นต์เท่านั้นที่เกิด โดยตั้งใจ ส่วนอีก ๙๕ เปอร์เซ็นต์นั้นเกิดโดยไม่รู้ตัว จากการ เห็นผู้อื่นทำและร่วมทำกับผู้อื่น (นั่นก็คือในฐานะวัฒนธรรม) ๐๒ | สู่สังคมแห่งการเรียนรู้ ปฏิรูปทางปัญญา พาชาติออกจากวิกฤต ประเวศ วะสี | ๑๓ เราทุ่มเทกำลังและเวลาของเราเกือบทั้งหมดไปกับการสอน ซึ่งได้ผลน้อยเพียงร้อยละ ๕ ในขณะที่ส่วนใหญ่ของการเรียนรู้ เกิดขึ้นโดยเห็นผู้อื่นทำและร่วมทำกับผู้อื่น (ในฐานะวัฒนธรรม) ถ้าเราเข้าใจว่าคุณภาพของเยาวชนเกิดขึ้นจากการเรียนรู้ ร่วมกันในฐานะวัฒนธรรม ก็ไม่เป็นการยากอีกต่อไปที่จะพัฒนา คุณภาพเยาวชน เพราะเรามีบุคคลและองค์กรมากมายนอก โรงเรียนที่สามารถจัดการเรียนรู้จากปฏิสัมพันธ์รอบด้านในฐานะ วัฒนธรรม ๓ ระบบการศึกษาที่บิดเบี้ยว สร้างหายนะให้ชาติ ดร.บุญเลิศ มาแสง ผู้เชี่ยวชาญระบบการศึกษา ได้กล่าวไว้ เป็นอย่างดีว่า ระบบการศึกษาที่บิดเบี้ยวสร้างหายนะให้แก่ ชาติอย่างไร* ถ้าเราเข้าใจเรื่องฐานพระเจดีย์แห่งการพัฒนา จะเข้าใจ ระบบการศึกษาที่บิดเบี้ยว ไม่มีพระเจดีย์องค์ใดสร้างสำเร็จ จากยอด เพราะจะพังลง ๆ เนื่องจากไม่มีฐานรองรับ \* บุญเลิศ มาแสง: เอกสารส่วนตัวหลายชิ้น ๐๔ | สู่สังคมแห่งการเรียนรู้ ปฏิรูปทางปัญญา พาชาติออกจากวิกฤต ประเวศ วะสี | ๑๕ (ก) สร้างพระเจดีย์จากยอด มีแต่จะพังลง ๆ (ข) พระเจดีย์ต้องสร้างจากฐาน ฐานพระเจดีย์ของสังคม คือชุมชนท้องถิ่น รูปที่ ๑ พระเจดีย์แห่งการพัฒนา ฐานที่แข็งแรงจะรองรับองค์พระเจดีย์ให้มั่นคง ฐานพระเจดีย์ของสังคมคือชุมชนท้องถิ่น ถ้าชุมชนท้องถิ่นแข็งแรงจะรองรับสังคมให้มั่นคง การพัฒนาที่ผ่านมา เราทำโดยสร้างพระเจดีย์จากยอด ทุกอย่างทำเพื่อข้างบน ไม่ว่าจะเป็นเศรษฐกิจ การศึกษา หรือการเมือง จึงพังลง ๆ เพราะไม่มีฐาน ## การศึกษาเป็นการศึกษาที่หุบฐาน คือมีทั้งกฎหมายและการสร้างค่านิยมที่ไล่ต้อนเยาวชนทั้งประเทศเข้าสู่ระบบการศึกษาที่เรียกว่าสายสามัญ จากประถมศึกษา สู่มัธยมศึกษา สู่อุดมศึกษา เป็นระบบการศึกษาที่ทิ้งชุมชนท้องถิ่นให้ว่างเปล่าเพื่อไปท่องวิชา ระบบเช่นนี้ทำลายทั้งชุมชนและทำลายอุดมศึกษาเอง ชุมชนท้องถิ่นเป็นฐานชีวิต ถ้ามีการพัฒนาอย่างบูรณาการ ทั้งเศรษฐกิจ - จิตใจ - สังคม - วัฒนธรรม - สิ่งแวดล้อม - สุขภาพ - การศึกษา - ประชาธิปไตย ชุมชนท้องถิ่นก็จะแข็งแรง มีศานติสุข เป็นฐานให้ประเทศมั่นคง แต่เมื่อระบบการศึกษา แทนที่จะเป็นส่วนหนึ่งของการพัฒนาอย่างบูรณาการของชุมชน โดยกฎหมายกลับบังคับให้เยาวชนทั้งหมดทิ้งชุมชน เข้าสู่ประถมเพื่อจะไปมัธยม เพื่อจะไปอุดม ไม่มีใครที่จะทำไร่ทำนาเป็น ทั้ง ๆ ที่เกษตรกรรมเป็นจุดแข็งของเรา เยาวชนที่เข้าสู่ระบบการศึกษาทำไม่เป็นอีกต่อไป ที่จริงก็ทำอะไร ๆ ไม่เป็นทั้งนั้น เพราะการศึกษาคือการทำอวิชาดังกล่าวแล้ว ผู้ประกอบการก็บ่นว่า ผู้ที่ "จบการศึกษา" ทำอะไรไม่เป็น ไม่อุดทน ไม่รับผิดชอบ ถ้าระบบการศึกษาผลิตคนที่ทำอะไรไม่เป็น ไม่อุดทน ไม่รับผิดชอบ บ้านเมืองก็หายนะลูกเดียว เมื่อเยาวชนทั้งหมดถูกต้อนให้เข้าสู่เส้นทางที่แออัดยัดเยียด ความกระเสือกกระสนทุรนทุรายก็เกิดขึ้น ต้องไปติวกันหามรุ่งหามค่ำเพื่อจะสอบ "เอ็นท์" ให้ได้ ชีวิตไม่เป็นชีวิต ต้องอพยพจากเมืองเล็กสู่เมืองใหญ่เพื่อไปกวดวิชา จากพ่อจากแม่ไป ปัญหาต่าง ๆ ก็เกิดขึ้น รวมทั้งการตั้งครรภ์วัยเด็ก พ่อแม่ก็มีความทุกข์ยากแทบเลือดตากระเด็น การสอบเข้ามหาวิทยาลัยเหมือนเป็นประตูระหว่างนรกกับสวรรค์ แต่เป็นสวรรค์ที่ไม่จริงอุดมศึกษามีคุณภาพต่ำเพราะความแออัดยัดเยียดนั้น หนึ่งและเป็นการที่มุ่งหวังปริญญามากกว่าปัญญา สอง และสาม สู่สังคมแห่งการเรียนรู้ ปฏิรูปทางปัญญา พาชาติออกจากวิกฤต ประเวศ วะสี | ๑๗ อุดมศึกษากลายเป็นธุรกิจไป อุดมศึกษาที่สอนมาก ๆ หรือ หากินมากๆ หรือทั้งคู่ ทำให้วิชาการอ่อนแอ มหาวิทยาลัยไม่ได้ ทำวิจัยเพื่อให้เกิดความเข้มแข็งทางปัญญา ความอ่อนแอทาง วิทยาศาสตร์พื้นฐานทำให้ทำงานวิศวกรรมยาก ๆ ไม่ได้ ต้องไป จ้างที่ปรึกษาต่างชาติ หมดเงินเป็นแสนล้านบาทต่อปี การที่ มหาวิทยาลัยไม่สามารถวิจัยนโยบายสาธารณะได้ทำให้การ กำหนดนโยบายสาธารณะตกอยู่ในมือของคนที่มีความรู้น้อย มี ความสุจริตน้อย นำบ้านเมืองไปสู่ความหายนะ ระบบการศึกษาแบบนี้ จึงทำลายทั้งฐานของประเทศ ทำลายอุดมศึกษา ทำลายความสามารถทางสติปัญญาของ ประเทศ ระบบและโครงสร้างการศึกษาที่ผิด ๆ นี้ใช้ทรัพยากรมาก ถมเท่าไรไม่รู้จักเต็ม และได้ผลเป็นความหายนะ ทำให้ระบบ การศึกษาตกเข้าไปอยู่ใน "หลุมดำ" ที่กลืนกินทุกสิ่งทุกอย่าง เข้าไป "หลุมดำ" นี้มีแรงดึงดูดมาก ใครเข้าไปเกี่ยวข้องก็ถูกดูด เข้าไปหมด กินรัฐมนตรีไปคนแล้วคนเล่า ดื้อยาอย่างยิ่ง ที่ ปฏิรูปรอบแล้วรอบเล่าก็ออกจาก "หลุมดำ" ไม่ได้ เพราะยังติด ในกรอบความคิดเดิม กรอบความคิดเดิม คือ การศึกษาที่เอาวิชาเป็นตัวตั้ง กรอบความคิดใหม่ คือ การศึกษาที่เอาชีวิตเป็นตัวตั้ง โครงสร้างใหม่ ของระบบการศึกษา ที่เอาชีวิตเป็นตัวตั้ง ถ้าการศึกษาเอาชีวิตเป็นตัวตั้ง โครงสร้างของระบบการ ศึกษาจะเปลี่ยนไป โดยแสดงให้เข้าใจง่ายด้วยรูปพระเจดีย์เช่น เดิม การศึกษาเพื่อวิชาการ อาชีวศึกษา สามัญศึกษา หรือการศึกษา เพื่อชีวิต การศึกษาของชุมชน (อย่างบูรณาการ) รูปที่ ๒ ระบบการศึกษาที่เอาชีวิตเป็นตัวตั้ง สู่สังคมแห่งการเรียนรู้ ปฏิรูปทางปัญญา พาชาติออกจากวิกฤต ประเวศ วะสี | ๑๙ ในระบบนี้ประกอบด้วย ๓ ส่วนใหญ่ ๆ คือ (๑) การศึกษาของชุมชน หรือชุมชนคือโรงเรียน เป็นฐาน ที่ใหญ่ที่สุด ไม่ใช่การศึกษาในโรงเรียน แต่เป็นการศึกษาในชุมชน หรือชุมชนนั้นแหละคือโรงเรียน เป็นการเรียนรู้ร่วมกันในชุมชน ให้ทำเป็น คิดเป็น อยู่ร่วมกันเป็น ทุกคนเป็นทั้งครูและนักเรียน จึงมีครูและแหล่งเรียนรู้มากมาย มีทั้งพ่อแม่ ปู่ย่า ตายาย ผู้เฒ่า ผู้แก่ ผู้ประกอบอาชีพต่าง ๆ ศิลปินพื้นบ้าน ครู พระ ปราชญ์- ชาวบ้าน ฯลฯ ทั้งหมดเรียนรู้ร่วมกันเพื่อพัฒนา **เศรษฐกิจ** คือ ประกอบสัมมาชีพได้ ดัดแปลงปรับปรุงต่อยอดได้ **จิตใจ** คือ ความรักความเมตตาต่อกัน ลดละความเห็นแก่ตัว เพิ่มความ เห็นแก่ส่วนรวม **สังคม** คือการอยู่ร่วมกันด้วยดี **วัฒนธรรม** คือ ภูมิปัญญาดั้งเดิมอันใดดีมีประโยชน์ก็ถ่ายทอดต่อ ๆ ไป และ เพิ่มเติมเสริมแต่งให้เหมาะแก่กาลสมัย **สิ่งแวดล้อม** บำรุงรักษา เพิ่มเติมสิ่งแวดล้อมและทรัพยากรธรรมชาติให้เกื้อกูลต่อชีวิต และการอยู่ร่วมกัน **สุขภาพ** สามารถดูแลรักษาสุขภาพให้มีสุข ภาวะที่สมบูรณ์ทั้งทางกาย ทางจิต ทางสังคม และทางปัญญา **ประชาธิปไตย** ทุกคนมีความเสมอภาค มีภราดรภาพ มีการ รวมตัวร่วมคิดร่วมทำ มีส่วนร่วมในการทำแผนชุมชน และขับ เคลื่อนแผนชุมชนที่ร่วมกันทำขึ้นมา การศึกษาหรือการเรียนรู้ในชุมชนไม่ได้แยกส่วนเป็น เอกเทศ แต่บูรณาการอยู่ในการพัฒนาทั้งหมด ซึ่งรวมเป็น มรรค ๘ แห่งการพัฒนาที่ไม่ได้แยกเป็นมรรค ๆ แต่บูรณาการ อยู่ในกันและกัน ที่ภาษาทางพระเรียกว่า **มรรคสมังคี** นั่นคือ เศรษฐกิจ - จิตใจ - สังคม - วัฒนธรรม - สิ่งแวดล้อม - สุขภาพ - การศึกษา - ประชาธิปไตย เมื่อชุมชนมีการพัฒนาอย่างบูรณาการทั้ง ๘ ประการ ก็ เป็นชุมชนเข้มแข็ง เกิดศานติสุขประดุจสรรค์บนดิน การศึกษา หรือการเรียนรู้ที่ดี คือการศึกษาของชุมชนอย่างบูรณาการ จะ สร้างสังคมศานติสุข คนส่วนใหญ่จะอยู่ที่นี่ เยาวชนส่วนใหญ่ จะอยู่ที่นี่ ที่ที่เขามีศักดิ์ศรี มีศานติสุข เป็นฐานพระเจดีย์อัน แข็งแกร่งที่รองรับประเทศให้มั่นคง ทุกคนมีความภูมิใจในตัว เองที่เป็นเสาหลักค้ำยันประเทศ ไม่ต้องตะเกียกตะกายดิ้นรน กระเสือกกระสนไปหาการศึกษาที่ไกลตัว ที่ไม่ได้สร้างสรรค์จริง แน่นอนว่าทุกคนในชุมชนควรจะมีโอกาสเรียนรู้ที่ตนสนใจ เป็นพิเศษ หรือเพื่อไปมีอาชีพนอกชุมชนก็ได้ ถ้าแน่ใจ เพราะฐาน ชีวิตในชุมชนนั้นมีภูมิคุ้มกัน การศึกษาของชุมชนจะครอบคลุมคนส่วนใหญ่ ลดภาระ ระบบโรงเรียนลง ประหยัดงบประมาณของประเทศมโหฬาร ชุมชนที่เข้มแข็งจะทำให้เศรษฐกิจเข้มแข็ง (๒) อาชีวศึกษา อาชีวศึกษามีความสำคัญมาก สัมมาอาชีโว เป็นหนึ่งในมรรค ๘ การมีสัมมาชีพเต็มพื้นที่เป็นปัจจัยที่มี ความสำคัญที่สุดต่อความร่มเย็นเป็นสุขของสังคม ที่แล้วมา สังคมมองอาชีวศึกษาผิด ๆ ไม่ให้คุณค่าแก่การทำงาน เพราะ วัฒนธรรมเจ้าขุนมูลนายที่ดูถูกผู้ทำงานแบบว่า "รักดีหามจั่ว รักชั่วหามเสา" "ขอให้ได้เป็นเจ้าคนนายคน" "ขอให้ได้นั่งกิน นอนกิน" จึงขาดคุณค่าในงาน (work value) ผู้คนจึงไม่อยาก ๒๐ | สู่สังคมแห่งการเรียนรู้ ปฏิรูปทางปัญญา พาชาติออกจากวิกฤต ประเวศ วะสี | ๒๑ เป็นผู้ทำงาน แต่อยากเป็นผู้บริหาร (เป็นเจ้าคนนายคน) ครูก็ไม่ อยากเป็นครู แต่อยากเป็นผู้บริหารการศึกษา การขาดคุณค่า ในงานนี้ทำร้ายประเทศเหลือขนาด ต้องสร้างค่านิยมใหม่ ว่าการทำงานนั้นเป็นความดี ไม่ว่างานอะไร จะเป็นเก็บขยะ กวาดถนน ซ่อมสะพาน ล้วนเป็นงานที่มีศักดิ์ศรี คนไม่ทำงานหรือ คนหยิบโหย่งต่างหากที่ไม่มีเกียรติ ไม่มีศักดิ์ศรี และคนทำงาน ต้องได้ค่าตอบแทนที่เหมาะสมในฐานะที่เป็นมนุษย์ ไม่ใช่ขึ้น กับระดับปริญญา คนได้ปริญญาหรือไม่ได้ปริญญาก็มีกระเพาะ เท่ากัน ในประเทศญี่ปุ่นเขาไม่ได้ให้เงินเดือนตามปริญญา รายได้ ขั้นต่ำของอาชีพต่าง ๆ ไม่ว่าขับแท็กซี่หรือทำงานสำนักงานก็ ใกล้เคียงกัน เพราะเป็นมนุษย์เหมือนกัน แต่คนเก็บขยะเงิน เดือนสูงกว่าอาชีพอื่นเล็กน้อย เพราะต้องเสี่ยงมากกว่า ประเทศ ที่มีค่านิยมในงาน เช่น เยอรมนี ญี่ปุ่น สหรัฐอเมริกา ก็จะมีความ เจริญในประเทศเยอรมนีเขาให้คุณค่าแก่อาชีวศึกษามากกว่า การศึกษาสายสามัญ เศรษฐกิจของเขาจึงแข็งแกร่ง โดยสรุปต้องสร้างคุณค่าใหม่ให้แก่อาชีวศึกษา ให้คนหันไปนิยมอาชีวศึกษามากกว่าสายสามัญ ระหว่าง ศึกษาควรมีงานทำและมีรายได้ไปด้วย กศน. วิทยาลัยอาชีวะ วิทยาลัยช่างเทคนิค วิทยาลัยอาชีพ วิทยาลัยชุมชน สถาน ประกอบการ สภาหอการค้า/สภาอุตสาหกรรม องค์กรท้องถิ่น ฯลฯ ควรเชื่อมโยงกันให้มีอาชีวศึกษาให้มากที่สุดและดีที่สุด สถาน ประกอบการทุกแห่งควรจะเป็นแหล่งเรียนรู้ที่ดีที่ทำให้ผู้เรียน ทำงานเป็น มีความอดทน มีความรับผิดชอบ และมีรายได้ ไปในตัว สถานประกอบการก็ลดรายจ่ายลงโดยที่ไม่ต้อง จ่ายเงินเดือนเต็มสำหรับผู้ฝึกงาน ทำนองเดียวกับระบบแพทย์ ฝึกหัด แพทย์ประจำบ้านของโรงพยาบาล เศรษฐกิจกับการศึกษา ก็จะเชื่อมโยงอย่างเกื้อกูลกัน การศึกษาทั้ง ๒ ประเภทข้างต้น คือ การศึกษาของชุมชน และอาชีวศึกษา เกี่ยวกับศีลธรรมพื้นฐานอย่างแรง ศีลธรรม พื้นฐานทางสังคมคือการเคารพศักดิ์ศรีและคุณค่าความเป็นคน ของคนทุกคนอย่างเท่าเทียมกัน อันเป็นพื้นฐานของสิ่งดีงาม ทั้งปวง เช่น ประชาธิปไตย สิทธิมนุษยชน ความเป็นธรรม สังคมไทยขาดศีลธรรมพื้นฐานนี้ สิ่งดีงามจึงเกิดขึ้นได้ยาก ทำให้ประเทศวิกฤต ระบบการศึกษาที่เคารพแต่ความรู้ในตำรา ยิ่งทำลายศีลธรรมพื้นฐานมากขึ้น เพราะคนส่วนน้อยเท่านั้น ที่มีเกียรติ คนส่วนใหญ่จะไม่มีเกียรติ ความรู้ไม่ได้มีแต่ในตำรา เท่านั้น แต่มีความรู้ในตัวคนด้วยที่ได้มาจากประสบการณ์ชีวิต การทำงาน และการถ่ายทอดทางวัฒนธรรม เป็นความรู้ที่มี ประโยชน์ต่อการดำรงชีวิต คนทุกคนมีความรู้อย่างใดอย่างหนึ่ง หรือหลายอย่างในตัว ถ้าเคารพความรู้ในตัวคน คนทุกคนจะมี เกียรติ การศึกษา ๒ ประเภทดังกล่าวข้างต้น คือการศึกษาของ ชุมชนและอาชีวศึกษา เป็นการศึกษาที่เคารพความรู้ในตัวคน ว่า ผู้ประกอบอาชีพต่าง ๆ ก็เป็นครูได้ ไม่ว่าจะเป็นชาวไร่ชาวนา ช่างไม้ ช่างผสมปูน คนขายของชำ คนขายก๋วยเตี๋ยว ฯลฯ คน เหล่านี้ไม่เคยมีเกียรติเลยในสังคมไทย ทั้ง ๆ ที่เขาคือผู้ผลิต เศรษฐกิจจริงอันเป็นฐานรากของสังคม การศึกษา ๒ ประเภทนี้ ๒๒ | สู่สังคมแห่งการเรียนรู้ ปฏิรูปทางปัญญา พาชาติออกจากวิกฤต ประเวศ วะสี | ๒๓ จะยกระดับศีลธรรมพื้นฐานคือศักดิ์ศรีแห่งความเป็นคนขึ้น ความเหลื่อมล้ำที่สำคัญคือ ความเหลื่อมล้ำในศักดิ์ศรีของ ความเป็นคน ระบบการศึกษาที่แล้วมาทำให้เกิดความเหลื่อมล้ำ ในศักดิ์ศรีของความเป็นคน แต่ระบบใหม่นี้ทำให้คนทั้งหมดมี ความเป็นมนุษย์เท่าเทียมกัน ต้องช่วยกันทำความเข้าใจเรื่องศักดิ์ศรีของความเป็นคน การทำอะไรทุกชนิดต้องเคารพศักดิ์ศรีของความเป็นคน รวมทั้ง การศึกษาด้วย ระบบการศึกษาที่เคารพศักดิ์ศรีความเป็นคน ของคนทุกคนจะสร้างสังคมที่มีความเป็นธรรม ประชาชนหลุด พ้นจากความยากจน มีความเสมอภาคและภราดรภาพ ระบบการศึกษา ๒ ประเภทดังกล่าวข้างต้น จะดูแลคน ส่วนใหญ่ของประเทศ เปิดโอกาสให้พัฒนาคุณภาพทางวิชาการ ของการศึกษาประเภทที่ ๓ (๓) การศึกษาเพื่อวิชาการ ที่แล้วมาอุดมศึกษามีคุณภาพ วิชาการต่ำ เพราะต้องรับภาระหนักในการสอนมวลชนนักศึกษา ในระบบการศึกษาทางเดียวที่ต้อนทุกคนไปสู่อุดมศึกษา ความ อ่อนแอทางวิชาการทำความเสียหายให้ประเทศทุก ๆ ทาง ทั้ง ทางเศรษฐกิจ สังคม การเมือง และการรักษาดุลยภาพของ ประเทศไทยกับโลก การที่มหาวิทยาลัยไม่เข้มแข็งทาง วิทยาศาสตร์พื้นฐานทำให้ขาดดุลทางเทคโนโลยี การที่ มหาวิทยาลัยไม่สามารถวิจัยนโยบายสาธารณะทำให้การ กำหนดนโยบายสาธารณะอยู่ในมือของผู้มีความรู้น้อยและ ความสุจริตน้อย ทำให้ประเทศเสียหายยับเยินและเสื่อม การที่ มหาวิทยาลัยไม่สามารถวิจัยคลี่ระบบที่ซับซ้อนออกมาให้สังคม จับต้องได้ อวิชชาในความซับซ้อนก็ทำร้ายประเทศชาติและ ประชาชน การที่มหาวิทยาลัยไม่สามารถวิจัยให้เข้าใจ สถานการณ์ของโลกโดยรอบด้านทำให้ประเทศไทยไม่สามารถ วางความสัมพันธ์ที่เราไม่เสียเปรียบหรือทำให้เราอยู่ในฐานะนำ ได้ ฯลฯ ถ้าจัดระบบการศึกษาพื้นฐาน คือ ประเภท (๑) และ (๒) ได้ ก็จะลดภาระหนักในการแปรรับการสอนของมหาวิทยาลัย สามารถทุ่มเทไปกับการสร้างความเข้มแข็งทางวิชาการ ประเทศจะมีทรัพยากรมาทุ่มเทกับการวิจัยมากขึ้น ความเข้ม แข็งทางปัญญาจะพาชาติออกจากวิกฤต การศึกษาทั้ง ๓ ประเภทใช่ว่าจะกักขังคนไว้ในประเภทต่าง ๆ อย่างตายตัว แต่สามารถเคลื่อนไหวไปมาได้ตามอัธยาศัย สามารถเพิ่มเติมการศึกษาพิเศษใด ๆ ได้ตามต้องการ แต่ "พระเจดีย์แห่งการศึกษา" ตามรูปที่ ๓ จะเป็นโครงสร้างหลัก ของการศึกษาที่ทุกส่วนมีศักดิ์ศรีเสมอกัน ไม่แบ่งว่าอะไรสูง อะไรต่ำอีกต่อไป ถ้าทำได้ตามนี้ประเทศไทยจะแข็งแกร่งทุก ด้าน ทั้งเศรษฐกิจ สังคม ปัญญา การลดความเหลื่อมล้ำทาง ศักดิ์ศรีของความเป็นมนุษย์ ทางเศรษฐกิจ ทางสังคม ซึ่งรวม กันจะไปพัฒนาคุณภาพทางการเมือง โครงสร้างใหม่ของระบบการศึกษาที่เอาชีวิตเป็นตัวตั้งนี้จะ เป็นโครงสร้างใหญ่ทางปัญญาที่ทำให้มองยุทธศาสตร์การสร้าง สังคมแห่งการเรียนรู้ง่ายขึ้น ๒๔ | สู่สังคมแห่งการเรียนรู้ ปฏิรูปทางปัญญา พาชาติออกจากวิกฤต ประเวศ วะสี | ๒๕ มีสำนึกว่าการเรียนรู้เป็นหน้าที่ และทุกคนต้องเป็นกัลยาณมิตร ต่อกันและกัน โดยช่วยให้เพื่อนมนุษย์มีฉันทะในการเรียนรู้ บุคคล ที่มีฉันทะในการเรียนรู้สูงมีอยู่ ควรทำแผนที่ให้รู้ว่าท่านเหล่านี้ อยู่ที่ไหน และการเรียนรู้ของท่านเกิดประโยชน์อย่างไร แล้วนำ เรื่องของบุคคลเรียนรู้มาเผยแพร่อย่างต่อเนื่อง จะก่อให้เกิด ความบันดาลใจให้มหาชนเกิดฉันทะในการเรียนรู้ การสื่อสาร และภาคธุรกิจจะมีบทบาทได้มาก เพราะการสื่อสารและภาค ธุรกิจคือผู้เชี่ยวชาญในการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมมากที่สุด ๕ ยุทธศาสตร์การขับเคลื่อน สังคมแห่งการเรียนรู้ ต่อไปนี้คือยุทธศาสตร์ ๗ ประการ เพื่อขับเคลื่อนสังคม แห่งการเรียนรู้ (๑) สร้างวัฒนธรรมแห่งการเรียนรู้ ประเทศไทยอยู่ในเขตร้อน ธรรมชาติอุดมสมบูรณ์ และมี หายนภัยทางธรรมชาติน้อย ทำให้ไม่จำเป็นต้องกระตือรือร้นใน การเรียนรู้ แต่บัดนี้สถานการณ์เปลี่ยนไปที่มีความจำเป็นต้องมี วัฒนธรรมแห่งการเรียนรู้ การปรับเปลี่ยนวัฒนธรรมเป็นเรื่อง ใหญ่และยาก แต่จำเป็น จึงต้องช่วยกันคิดว่าจะสร้างวัฒนธรรม แห่งการเรียนรู้ได้อย่างไรที่จะช่วยได้มากที่สุด ก็คือทำให้ทุกคน (๒) การเรียนรู้ของเด็กปฐมวัย แต่ละปีมีเด็กเกิดใหม่ปีละ ๗๐๐,๐๐๐ คน เด็กปฐมวัย ๐ - ๖ ขวบ ก็จะมีประมาณ ๔,๓๐๐,๐๐๐ คน องค์ความรู้มีอยู่แล้ว ว่าเลี้ยงดูเด็กเล็กอย่างไรเขาจะโตขึ้นเป็นคนฉลาด เป็นคนดี และเป็นคนมีความสุข ช่วงนี้เป็นช่วงก่อเกิดโครงสร้างและ โปรแกรมในสมอง ถ้าโครงสร้างดี โปรแกรมดี ก็จะมีผลเหนียวแน่น ไปตลอดชีวิต เช่น ฉันทะในการเรียนรู้ ความมีศีลธรรม ประเทศ ต้องทุ่มเทกับพัฒนาการเด็กปฐมวัยอย่างทั่วถึงและด้วยคุณภาพ ดีที่สุด คนรุ่นใหม่ที่มีฉันทะในการเรียนรู้ มีศีลธรรม มีอารมณ์ ความรู้สึกที่ดี ก็จะเข้ามาแทนที่คนรุ่นเก่าอย่างต่อเนื่อง และใน ที่สุดเป็นคนส่วนใหญ่ของสังคม ครอบครัว ศูนย์เด็กเล็ก และ ชุมชนท้องถิ่น คือผู้ที่มีบทบาทหลักในพัฒนาการของเด็ก ปฐมวัย ๒๖ | สู่สังคมแห่งการเรียนรู้ ปฏิรูปทางปัญญา พาชาติออกจากวิกฤต ประเวศ วะสี | ๒๗ (๓) สร้างโครงสร้างใหม่ของระบบการศึกษา ที่เอาชีวิตเป็นตัวตั้ง เรื่องนี้ได้กล่าวโดยพิสดารแล้วในตอนที่ ๔ ข้างต้น ยุทธศาสตร์ที่จะขับเคลื่อนเรื่องนี้คือการสร้างความเข้าใจให้ แจ่มแจ้งจนปฏิบัติได้ อาจทดลองปฏิบัติในพื้นที่ที่มีความพร้อม หรือปฏิบัติเป็นส่วน ๆ เท่าที่จะทำได้ไปก่อน เมื่อปรากฏผลดีก็ จะขยายเพิ่มขึ้นจนเต็มพื้นที่ (๔) ทำให้การอ่านเป็นระเบียบวาระแห่งชาติ สังคมไทยไม่มีวัฒนธรรมการอ่าน แต่ในปัจจุบันมีเรื่องที่ ซับซ้อนต่าง ๆ เป็นอันมาก ซึ่งถ้าไม่อ่านจะไม่เข้าใจ สังคมไทยมี ความเข้าใจเรื่องที่ซับซ้อนน้อย ทำให้แก้ปัญหาและพัฒนาได้ยาก แต่ขัดแย้งกันสูง จำเป็นต้องทำให้การอ่านเป็นระเบียบวาระ แห่งชาติ ดรรชนีแห่งการอ่านน้อยอย่างหนึ่งก็คือ หนังสือดี ๆ ที่ พิมพ์ออกมาจะขายได้ประมาณ ๒,๐๐๐ เล่ม/ประชากร ๖๓ ล้านคน ซึ่งน้อยอย่างน่าใจหาย การที่หนังสือดี ๆ ขายได้น้อย ทำให้เกิดวงจรอุบาทว์วงหนึ่งขึ้น คือ ซึ่งมีผลต่อสติปัญญาโดยรวมของชาติ กลไกการค้าตาม ปรกติไม่สามารถตัดวงจรอุบาทว์นี้ได้ รัฐควรจะเข้ามามีบทบาท ทำลายวงจรณี้ โดยทำให้หนังสือดี ๆ ขายได้สัก ๗ - ๘ หมื่นเล่ม ซึ่งอาจทำได้ดังนี้ ทุกหมู่บ้านจะมีคนจำนวนหนึ่งรักการอ่าน อบต. ควร สำรวจให้ทราบว่าเป็นใคร และส่งเสริมให้รวมตัวกันเป็น "ชมรมรักการอ่านประจำหมู่บ้าน" มีการสร้างห้องสมุด หมู่บ้าน พร้อมด้วยติดตั้งอินเทอร์เน็ต ดูแลโดยชมรมรักการอ่าน มีระบบให้ได้มาซึ่งหนังสือดี ๆ ที่เหมาะแก่การอ่านของชาวบ้าน โดยการบริจาคและโดยการซื้อ โดยที่มีหมู่บ้านประมาณ ๘๐,๐๐๐ หมู่บ้าน หนังสือดี ๆ จึงอาจขายได้ถึง ๘๐,๐๐๐ เล่ม ชมรมรักการอ่านนำความรู้ที่มีประโยชน์ที่ได้จากการอ่านและ จากอินเทอร์เน็ตเผยแพร่ให้แก่ประชาชนในหมู่บ้านในรูปต่าง ๆ และชักชวนให้ผู้คนมาใช้ห้องสมุดหมู่บ้าน นอกจากนั้น ชมรม รักการอ่านชักชวนให้พ่อแม่ทุกคู่อ่านนิทานการ์ตูนหรือนิทาน ดี ๆ ให้ลูกฟัง เพื่อความสุขและเพื่อปลูกฝังนิสัยการอ่าน การได้ ฟังและได้อ่านนิทานดี ๆ ตั้งแต่วัยเด็กจะสร้างโครงสร้างและ โปรแกรมดี ๆ ไว้ในสมอง รวมทั้งความมีศีลธรรมที่เหนียวแน่น ด้วย ชมรมรักการอ่านในหมู่บ้านอาจร่วมมือในโครงการ "หนังสือเล่มแรก" (Bookstart) ได้ด้วย ควรมีรายการส่งเสริมการอ่านทางโทรทัศน์ ประกวดความ เป็นผู้อ่านมากในโรงเรียน ในตำบล ในอำเภอ ในจังหวัด และ <table><tr><td>คนอ่านหนังสือดี ๆ น้อย</td><td></td><td>หนังสือขายได้น้อย</td></tr><tr><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>มีหนังสือดี ๆ น้อย</td><td></td><td>มีการผลิตและ การแปลหนังสือดี ๆ น้อย</td></tr></table> ๒๘ | สู่สังคมแห่งการเรียนรู้ ปฏิรูปทางปัญญา พาชาติออกจากวิกฤต ประเวศ วะสี | ๒๙ ระดับชาติ อาจมีรางวัลนักอ่านระดับชาติ อาจมีคณะกรรมการ การอ่านแห่งชาติขึ้นมาทำหน้าที่ส่งเสริมการอ่าน รวมทั้งออก หนังสือรับรองหนังสือดี รัฐบาลควรพิจารณานโยบายทำให้ หนังสือมีราคาถูก ดังที่รัฐบาลอินเดียทำ ฯลฯ (๕) ปฏิรูปกระบวนการเรียนรู้ในสถานศึกษา การเรียนรู้ในสถานศึกษามีวิธีและ ตามที่กล่าวในตอน ๓ "คุณธรรมของระบบการศึกษามีติดเดียว" คือการถ่ายทอดเนื้อหาวิชา ขาดการเรียนรู้จากชีวิตจริงปฏิบัติจริง ทำให้ทำไม่เป็น คิดไม่เป็น อยู่ร่วมกันไม่เป็น เฉพาะการคิดไม่เป็น ก็นำไปสู่ความเสียหายร้ายแรงสุดประมาณ ในสมัยที่ท่วมท้นไป ด้วยข่าวสาร คนไทยขาดความสามารถในการวิเคราะห์ข่าวสาร จนเกิดวิจารณญาณว่าสิ่งใดเชื่อได้ไม่ได้ สิ่งใดมีประโยชน์หรือ โทษอย่างไร การที่คนไทยทั้งมวลขาดวิจารณญาณทำให้ตกเป็น เหยื่อของการถูกปลุกระดมให้เป็นโรคบริโภคนิยม กระทบต่อ เศรษฐกิจของครอบครัว เกิดอันตรายต่อสุขภาพ เช่น เด็กตกเป็น เหยื่อของการกินขนมหลอกเด็กที่เอาเงินจากพ่อแม่ไปปีละ ประมาณ ๑๗๐,๐๐๐ ล้านบาท โดยทิ้งปัญหาสุขภาพไว้ให้ การเชื่อง่ายเพราะขาดวิจารณญาณทำให้ตกเป็นเหยื่อของการ ปลุกระดมทางการเมือง ทำให้เกิดความแตกแยก ความโกรธ ความเกลียด ความรุนแรง สังคมที่ขาดวิจารณญาณทำให้ทำ เรื่องดี ๆ ได้ยาก ปัญหาเก่าก็แก่ไม่ได้ เรื่องใหม่ดี ๆ ก็ทำไม่เป็น ทำให้สังคมสะสมปัญหามากขึ้น ๆ จนวิกฤต นี้ก็เป็นผลจาก ระบบการเรียนรู้ที่ไม่ทำให้ประชาชนสามารถวิเคราะห์สังเคราะห์ ข่าวสารที่ได้รับจนเกิดวิจารณญาณ การเรียนรู้ในสถานศึกษา ยังขาดจิตตปัญญาที่รู้ใจตนเองจนเกิดปัญญา เมื่อไม่สามารถ ยกใจสู่ปัญญาก็ติดอยู่ในโมหภูมิ* หรือสภาวะอวิชชา เมื่อขาด ปัญญา ศาสตร์ก็กลายเป็นศาสตราที่ใช้ทิ่มแทงทำร้าย ไปสู่สภาวะโกลาหลทางสังคมและวิกฤตการณ์ ฉะนี้ ฉะนั้น การปฏิรูปกระบวนการเรียนรู้ในสถานศึกษา หัวใจของการสร้างสังคมแห่งการเรียนรู้ สถานศึกษา โดยเฉพาะมหาวิทยาลัย ควรมีโจทย์ใหญ่ว่า "กระบวนการ รู้ที่ดีของมนุษย์คืออย่างไร" การแสวงหาคำตอบนี้ สู่การที่มีคณาจารย์จำนวนหนึ่งเป็นผู้เชี่ยวชาญในกระ เรียนรู้ ถ้ามหาวิทยาลัยทุกแห่งมีมวลวิกฤต (critical ma คณาจารย์ที่เป็นผู้เชี่ยวชาญในกระบวนการเรียนรู้ จะเกิด มหาศาล คือเกิดการปฏิรูปการเรียนรู้ในมหาวิทยาลัย และต่อ ไปสู่การปฏิรูปการเรียนรู้ในโรงเรียนและนอกโรงเรียนทั้งหมด นั่นคือสังคมทั้งสังคมมีกระบวนการเรียนรู้ที่ดี ฉะนั้น การส่งเสริมให้มีมวลวิกฤตของคณาจารย์ที่เป็น ผู้เชี่ยวชาญในกระบวนการเรียนรู้ที่ดีจึงเป็นหัวใจของยุทธศาสตร์ สังคมแห่งการเรียนรู้ * ดูพระราชนิพนธ์เรื่อง "พระมหาชนก" ๓๐ | สู่สังคมแห่งการเรียนรู้ ปฏิรูปทางปัญญา พาชาติออกจากวิกฤต ประเวศ วะสี | ๓๑ # (๖) องค์กรเรียนรู้ - องค์กรส่งเสริมการเรียนรู้ ในปัจจุบันคนจำนวนมากทำงานอยู่ในองค์กรชนิดใดชนิดหนึ่ง เช่น โรงงาน สถานประกอบการ บริษัท ธนาคารหนังสือพิมพ์ วิทยุ โทรทัศน์ กรม กอง กองทัพ ฯลฯ ถ้าองค์กรทั้งหมดเป็นองค์กรเรียนรู้ สนับสนุนการเรียนรู้ในองค์กร ก็จะเป็นมวลทางปัญญาที่ใหญ่มาก ตามธรรมชาติองค์กรภาคธุรกิจจะส่งเสริมการเรียนรู้ในองค์กร เพราะทำให้องค์กรลดต้นทุนและเพิ่มกำไร แต่องค์กรภาครัฐยังเนือยขาทางปัญญาอยู่ เพราะอยู่ในระบบเช้าชามเย็นชาม ควรแสวงหามาตรการที่ส่งเสริมให้องค์กรทุกประเภทเป็นองค์กรแห่งการเรียนรู้ องค์กรส่งเสริมการเรียนรู้อาจเป็นมาตรการทางกฎหมายและทางภาษี บางประเทศมีกฎหมายที่ให้ภาคธุรกิจที่มีพนักงานตั้งแต่ ๑๐ คนขึ้นไป ต้องตั้งงบประมาณไว้ส่วนหนึ่งเพื่อจัดการเรื่องการเรียนรู้ของพนักงาน กองทัพมีทั้งกำลังคนและทรัพยากรต่าง ๆ มาก หากกองทัพเป็นสถาบันพัฒนาคนจะเป็นกำลังทางปัญญาอย่างมหาศาล ภาคธุรกิจมีพลังมาก น่าจะรวมตัวกันเป็น สภาธุรกิจเพื่อการศึกษา (Business Council for Education) ทั้งในระดับจังหวัดและระดับชาติ เพื่อส่งเสริมการสร้างสังคมแห่งการเรียนรู้ด้วยนวัตกรรมต่าง ๆ ที่ภาคธุรกิจมีความถนัด องค์กรท้องถิ่นต่าง ๆ ทั่วประเทศเป็นองค์กรที่ส่งเสริมการเรียนรู้ เทศบาลเมืองและเทศบาลนครต่าง ๆ อยู่ในฐานะที่จะตั้ง "ศูนย์ส่งเสริมนวัตกรรมการเรียนรู้" ที่มีความสามารถสูง ซึ่งนอกจากจะส่งเสริมนวัตกรรมการเรียนรู้ในโรงเรียนของเทศบาลเองแล้ว ยังสามารถช่วยโรงเรียนอื่น ๆ ในและนอกพื้นที่ของเทศบาล รวมทั้งการเรียนรู้นอกโรงเรียนด้วย จะเห็นได้ว่า ถ้าองค์กรทุกประเภทเป็นองค์กรแห่งการเรียนรู้และองค์กรส่งเสริมการเรียนรู้แล้ว จะมีผลมหาศาลต่อการเรียนรู้ของสังคมอย่างไร # (๗) การสื่อสารกับการปฏิรูปการเรียนรู้ สมัยก่อนความรู้เดินทางช้า กว่าจะเดินทางจากมุมหนึ่งของโลกไปยังอีกมุมหนึ่งอาจกินเวลาตั้ง ๑,๐๐๐ ปี แต่สมัยนี้ด้วยเทคโนโลยีการสื่อสารสมัยใหม่ทำให้คนทั้งหมดสามารถรู้เรื่องเดียวกันพร้อมกันอย่างทั่วถึง จึงเป็นโอกาสแห่งการปฏิวัติการเรียนรู้ แต่เครื่องมือสื่อสารส่วนใหญ่ยังไม่ได้ใช้เพื่อการเรียนรู้ที่ดียังถูกใช้เพื่อสร้างวัฒนธรรมการบริโภค เพื่อการเสพอันไร้สุนทรียธรรมและปัญญาธรรม ใช้เพื่อการบริภาษ และใช้เพื่อปลุกระดมให้เกิดความเกลียดชัง จึงควรมียุทธศาสตร์ที่จะใช้ระบบการสื่อสารทั้งหมดเพื่อสร้างปัญญาของสังคมให้ได้ ควรมี คณะทำงานยุทธศาสตร์การสื่อสารกับการปฏิรูปการเรียนรู้ ซึ่งประกอบด้วยผู้ที่มีความเข้าใจระบบการสื่อสาร เข้าใจเรื่องความรู้ และเข้าใจเรื่องการเรียนรู้ สู่สังคมแห่งการเรียนรู้ ปฏิรูปทางปัญญา พาชาติออกจากวิกฤต ประเวศ วะสี | ๓๓ แล้ววางแผนใช้การสื่อสารเพื่อสร้างการเรียนรู้ทั้ง ๖ ประเภท ดังกล่าวข้างต้นในยุทธศาสตร์ที่ ๑ ถึง ๖ ทั้งด้วยประการอื่นใด นอกเหนือไปจากที่ไม่ได้ครอบคลุมในยุทธศาสตร์ทั้ง ๖ **ในขณะที่สื่อมีมาก แต่สารหรือสาระมีน้อย** การใช้สื่อไปในทางที่ปราศจากสาระทำให้อารมณ์ความรู้สึก นึกคิดจิตใจของผู้คนแตกกระจายเป็นเสี่ยง ๆ สื่อสารการ บริภาษยิ่งเพิ่มอารมณ์ร้ายของสังคมและทอนปัญญา โจทย์จึงมีว่า จะสร้างความรู้อย่างไรที่เป็นความจริง มี เสน่ห์จับใจผู้คน ทำให้คนทั้งหมดกระหายใคร่รู้ใคร่ใช้ ชวน ให้คิดไตร่ตรองจนเกิดวิจารณญาณ แล้วปล่อย "ความรู้เพื่อ สังคม" นี้เข้าสู่ท่อของการสื่อสารที่ไหลไปสู่คนทั้งหมด ความรู้ที่ มีเสน่ห์จับใจผู้คนนี้จะเป็น ตัวดึงดูดใหญ่ (Great Attractor) ที่ดึง อารมณ์ความรู้สึกนึกคิดจิตใจของผู้คนที่แตกเป็นเสี่ยง ๆ แฝงด้วยอารมณ์ร้ายและทอนปัญญา ให้กลับมารวมกันอย่าง สร้างสรรค์ด้วยความจริง ความดี ความงาม และการมีวิจารณ- ญาณ ความรู้ที่เป็นแม่เหล็กใหญ่นี้จะสร้างได้ต้องสำรวจความ รู้สึกนึกคิดและความต้องการของชุมชนท้องถิ่นต่าง ๆ ดังที่นาย หนังตะลุงเขาสำรวจชุมชนก่อนพากย์ เมื่อพากย์ก็มีเสน่ห์จับใจ ตรึงผู้คนไว้ตลอดทั้งคืนได้ ฉันใด การที่จะสังเคราะห์ความรู้เพื่อ การใช้งานของสังคมก็ต้องสำรวจความต้องการของสังคมก่อน ฉันนั้น มหาวิทยาลัยต่าง ๆ ควรตั้ง **ศูนย์ความรู้ (Knowledge Center)** ประกอบด้วยอาจารย์จำนวนไม่มาก แต่เข้าใจเรื่องความรู้เพื่อ การใช้งาน (Working Knowledge) จริง ๆ ทำการสำรวจความ ต้องการใช้ความรู้ของสังคม แล้วแสวงหาความรู้ที่ต้องตรวจสอบ ความแม่นยำและการใช้ประโยชน์ได้จริง ปรุงให้มีเสน่ห์ เหมือน อาหารที่ทั้งสวยงามและอร่อย แล้วส่งความรู้ที่มีประโยชน์ต่อ การใช้งานและมีเสน่ห์ออกสู่ช่องทางการสื่อสารทุกทาง ถ้า ความรู้นั้นมีประโยชน์จริงและมีเสน่ห์ การสื่อสารทุกช่องทางก็ อยากจะได้ไปออก ควรมีกระบวนการป้อนกลับที่ทำให้สามารถ ปรับความรู้นั้น ๆ ได้อย่างต่อเนื่อง การสังเคราะห์และสื่อความรู้ที่ เป็นแม่เหล็กใหญ่นี้จะส่งความสร้างสรรค์ให้เกิดขึ้นกับทุกฝ่าย มหาวิทยาลัยเองจะมีชื่อเสียงไปทั่ว เพราะประชาชนได้ใช้ความ รู้จากศูนย์ความรู้ของมหาวิทยาลัยที่สังเคราะห์ความรู้ได้ดีอยู่ ทุกวี่ทุกวัน สื่อช่องทางต่าง ๆ ก็ได้มีชื่อเสียงและภาคภูมิใจ ในตัวเองที่ได้สื่อสารความรู้ที่มีประโยชน์และมีเสน่ห์ดึงดูดใจ ประชาชนจะได้ประโยชน์และติดใจในความรู้ที่มีประโยชน์ กระตุ้นให้คิด กระบวนการนี้จะค่อย ๆ ดึงความรู้สึกนึกคิดและ จิตใจอันแตกกระจายเข้ามารวมเป็นความรู้สึกนึกคิดและจิ ที่สร้างสรรค์มากขึ้นเรื่อย ๆ หลุดออกจากโมหภูมิสู่ปัญญา การอยู่ในวิสัยแห่งปัญญาจะพาให้ออกจากวิกฤตการณ์ชาติ ยุทธศาสตร์การขับเคลื่อนสังคมแห่งการเรียนรู้ทั้ง ๑ คือ (๑) สร้างวัฒนธรรมแห่งการเรียนรู้ (๒) การเรียนรู้ เด็กปฐมวัย (๓) สร้างโครงสร้างใหม่ของระบบการศึก สู่สังคมแห่งการเรียนรู้ ปฏิรูปทางปัญญา พาชาติออกจากวิกฤต ประเวศ วะสี เอาชีวิตเป็นตัวตั้ง (๔) ทำให้การอ่านเป็นระเบียบวาระ แห่งชาติ (๕) ปฏิรูปการเรียนรู้ในสถานศึกษา (๖) องค์กร เรียนรู้ - องค์กรส่งเสริมการเรียนรู้ (๗) การสื่อสารกับการ ปฏิรูปการเรียนรู้ จะปฏิรูปประเทศไทย จากประเทศที่อยู่ในความมืดทาง ปัญญาซึ่งวิกฤตและรุนแรง ไปเป็นประเทศที่สว่างไสวทาง ปัญญา สงบ ศานติ และเจริญ ๓๖ | สู่สังคมแห่งการเรียนรู้ ปฏิรูปทางปัญญา พาชาติออกจากวิกฤต สู่สังคมแห่งการเรียนรู้ ปฏิรูปทางปัญญา พาชาติออกจากวิกฤต ประเวศ วะสี ในที่ที่มีการสอน อาจไม่มีการเรียน ในที่ที่ไม่มีการสอน ก็มีการเรียนได้ การศึกษาที่เอาวิชาเป็นตัวตั้ง แคบ และตัดขาดจากความเป็นจริง การเรียนรู้ที่เอาชีวิตเป็นตัวตั้ง กว้าง และเชื่อมโยงกับความเป็นจริงโดยรอบ มนุษย์มีศักยภาพในการเรียนรู้สูงสุด สามารถเรียนรู้ให้บรรลุอะไรก็ได้ การเรียนรู้ที่ดี ทำให้คนสามารถพัฒนาเต็มตามศักยภาพของความเป็นมนุษย์ การเรียนรู้ที่ดีเป็นสิ่งที่ประเสริฐที่สุดของความเป็นมนุษย์ จึงเป็นหน้าที่ของเราทุกคนที่จะค้นให้พบและช่วยให้เพื่อนมนุษย์พบการเรียนรู้ที่ดี การเรียนรู้ที่ดีสำหรับคนทั้งมวล (Good Learning for All) * บุคคลเรียนรู้ คนทุกคนเป็นคนเรียนรู้ * องค์กร เรียนรู้ องค์กรทุกองค์กรเป็นองค์กรเรียนรู้ * สังคม เรียนรู้ สังคมทั้งสังคมเป็นสังคมเรียนรู้ การศึกษารักษาทุกโรค (Education Cure All) ถ้าการศึกษาเป็นการเรียนรู้ที่ดี จะแก้ปัญหาชีวิตและสังคมทั้งหมด # สารบัญ หน้า ๑. ชาติวิกฤตเพราะติดหล่มทางปัญญา ๖ ๒. คุรุกรรมของระบบการศึกษามิติเดียว ๘ ๓. ระบบการศึกษาที่บิดเบื้อง สร้างหายนะให้ชาติ ๑๑ ๔. โครงสร้างใหม่ของระบบการศึกษาที่เอาชีวิตเป็นตัวตั้ง ๑๓ ๕. ยุทธศาสตร์การขับเคลื่อนสังคมแห่งการเรียนรู้ ๑๘ (๑) สร้างวัฒนธรรมแห่งการเรียนรู้ ๑๘ (๒) การเรียนรู้ของเด็กปฐมวัย ๑๙ (๓) สร้างโครงสร้างใหม่ของระบบการศึกษา ๑๙ ที่เอาชีวิตเป็นตัวตั้ง ๑๙ (๔) ทำให้การอ่านเป็นระเบียบวาระแห่งชาติ ๒๑ (๕) ปฏิรูปกระบวนการเรียนรู้ในสถานการศึกษา ๒๒ (๖) องค์กรเรียนรู้ - องค์กรส่งเสริมในการเรียนรู้ ๒๓ (๗) การสื่อสารกับการปฏิรูปการเรียนรู้ ๒๓ # ๑. ## ชาติวิกฤต เพราะติดหล่มทางปัญญา ประเทศไทยที่อุดมด้วยทรัพยากรธรรมชาติ คนไทยก็เป็นคนที่อ่อนโยน มีทุนทางสังคม ทุนทาง วัฒนธรรม ทุนทางศาสนา มากมายหลายอย่าง เพื่อพอที่คนไทยจะมีชีวิตที่เป็นสุขร่วมกัน แต่กลับ วิกฤตสุดๆทุกๆทาง ทั้งทางเศรษฐกิจ จิตใจ สังคม สิ่งแวดล้อม และทางการเมือง เกิดความแตกแยก และความรุนแรงปริ่มๆ จะเข้าไปสู่มิคสัญญีกลียุค สังคมปัจจุบันต่างจากสังคมโบราณเป็นอันมาก สังคมโบราณมีความสัมพันธ์ที่เห็นได้ง่าย และตรงไปตรงมา (Simple and linear) แต่สังคมปัจจุบันนั้นซับซ้อน (Complex) เชื่อมโยงกัน กว้างขวางยาวไกล และซับซ้อน ยากที่จะเข้าใจ และถ้าไม่เข้าใจ **ความเป็นจริงอันซับซ้อน** ของ สังคมปัจจุบัน เราก็ไม่สามารถจัด การสร้างความสมดุลแห่งการอยู่ร่วมกันได้ สังคมที่เสียสมดุลคือ สังคมป่วย เมื่อป่วยมากขึ้นก็วิกฤต ชาติจึงวิกฤตสุดๆ ทุกๆ ทาง ดังกล่าว ในวิกฤตการณ์ของความซับซ้อน จะหาแนวทางออกไม่ได้ด้วยอำนาจ ไม่ว่าจะเป็นอำนาจรัฐ หรืออำนาจเงิน แต่จะออกได้ด้วยปัญญา มีพุทธภาษิตว่า "แสงสว่างเสนอปัญญาไม่มี" (นัตถิ ปัญญา สนาภา) ในความมืด (ทางปัญญา) ย่อมหาทางออกไม่เจอ และการคลำหาทางออกในความมืด ก็อาจ ปะทะและฆ่ากันตาย และแม้เมื่อฆ่ากันตายแล้ว ยังอยู่ในความมืดอีก ก็ไม่เจอทางออกอีก แล้วก็จะ ปะทะละฆ่ากันตายอีก ต่อเมื่อมีความสว่าง (ทางปัญญา) เราก็จะแลเห็นทางออก และเดินออกไปได้ สบายๆ โดยไม่ต้องชนกัน ### ปัญญาคือจุดชี้ขาด ของการออกจากวิกฤต สังคมไทยไม่มีวัฒนธรรมทางปัญญา จึงวิกฤต เราไม่มีทางเลือกอื่นแล้ว นอกจากสร้างวัฒนธรรมทางปัญญา หรือทำให้ปัญญาเป็นวิถีชีวิต ทำให้การเรียนรู้เป็นวิสัยหรือเป็นวิถีชีวิต นั่นคือเราต้องปรับตัวไปเป็นสังคมแห่งการเรียนรู้ โดยมีการ เรียนรู้ที่ทำให้เกิดปัญญาหรือแสงสว่างที่ออกจากความมืดได้ เป็นปัญญาที่รู้ความเป็นจริงของชีวิตและ สังคม ที่เคลื่อนไหวเปลี่ยนแปลงตลอดเวลา การเรียนรู้ทำให้รู้ความเป็นจริงที่เปลี่ยนแปลง การรู้ความ เป็นจริงที่เปลี่ยนแปลง จะทำให้ปรับตัวกับความจริงใหม่ เพื่อรักษาดุลยภาพไว้ได้ สิ่งมีชีวิตทุกชนิดต้องสามารถปรับตัวกับความเปลี่ยนแปลง จึงจะอยู่รอดได้ สรรพสิ่งล้วนเป็นอนิจจัง คือเปลี่ยนแปลงตลอดเวลา ถ้าใครหยุดเรียนรู้ความจริงก็จะทิ้งเราไป ทำให้เกิดช่องว่างระหว่างตัวเรากับความเป็นจริง เสมือนเป็นต้นไม้ตายซาก ที่มีแต่จะยุพัง ฉะนั้น ตราบใดที่ยังมีชีวิตก็ต้องมีการเรียนรู้ มิฉะนั้นความเป็นจริงจะทิ้งเราไป นี้เป็นที่มาของคำกล่าวที่ว่า ชีวิตคือการเรียนรู้ - การเรียนรู้คือชีวิต เมื่อกล่าวว่า การเรียนรู้ทำให้รู้ความจริงที่เคลื่อนไหวเปลี่ยนแปลง ก็จะเห็นคุรุกรรมของ การศึกษาไทย ที่ไม่ทำให้รู้ความจริง เพราะการศึกษาเอา "วิชา" เป็นตัวตั้ง ไม่ได้เอาความจริงของชีวิต และสังคมเป็นตัวตั้ง เมื่อไม่รู้ความจริงก็ทำให้ถูกต้องไม่ได้ เมื่อทำให้ถูกต้องไม่ได้ก็วิกฤต เป็น การศึกษาที่พาให้ชาติวิกฤต ## ๒. ทรรศนะหรือทิฏฐิ ว่าสิ่งนี้คืออะไร เป็นตัวเริ่มต้นของแนวทางการปฏิบัติ ถ้าเริ่มต้นเป็นสัมมาทิฏฐิ สิ่งที่ตามมาก็จะเป็นสัมมาปฏิบัติ แต่ถ้าเป็น มิจฉาทิฏฐิ สิ่งที่ตามมาก็เป็นมัจฉาพัฒนา ตัวทรรศนะหรือแนวคิดจึงมีความสำคัญยิ่งต่อการกำหนดแนวทางการพัฒนาที่จะตามมา ว่าเป็นการพัฒนาที่ถูกต้องหรือไม่ ประเทศไทยโชคคร้ายที่หลุดเข้าไปสู่ทรรศนะที่ว่า "การศึกษาคือการท่องวิชา" ใครนึกถึงการศึกษาก็นึกถึงแต่ว่าการศึกษาคือการท่องวิชาภาพของการศึกษาก็คือห้องเรียนที่ "ครูถ่ายทอดเนื้อหาวิชา นักเรียนรับการถ่ายทอด" เป็นอย่างนี้กันไปทั้งหมดทั้งนั้นทั่วตลอดระบบการศึกษา ขาดการปรับตัวต่อสถานการณ์ที่เปลี่ยนแปลงไปแล้วอย่างสิ้นเชิง เราคุ้นเคยกับทรรศนะที่ว่าการศึกษาคือการท่องวิชามาเสียคุ้นชิน จนไม่รู้ว่าทรรศนะอย่างนี้มันลดทอนศักยภาพของคนไทยและสังคมไทยอย่างไรบ้าง การศึกษาปัจจุบันเป็นการศึกษาแบบมิติเดียว การศึกษาแบบมิติเดียว ในการที่มนุษย์ศักยภาพในพหุมิติ ที่ว่ามิติเดียวก็คือ เด็กนั่งฟังอย่างเดียว การสอนเป็นทางเดียว (one-way) โดยครูคนเดียว เด็กเป็นผู้รับอย่างเดียว (passive) ทำให้การเรียนการสอนแบบนี้น่าเบื่อ ไม่สนุก บีบคั้น จำกัดหรือทำลายศักยภาพของเด็ก แล้วเราก็มาบ่นกันถึงคุณภาพของเยาวชน คุณภาพของเยาวชนเป็นที่ต้องการอย่างยิ่ง ใครๆ ก็ต้องการ แต่ไม่มีคำตอบ ที่ไม่มีคำตอบก็เพราะระบบการศึกษาที่ต้อนเยาวชนเข้าไปจองจำอยู่ในการศึกษามิติเดียวที่จำกัดหรือทำลายศักยภาพของเยาวชนลง เยาวชนมีศักยภาพในพหุมิติ ปฏิสัมพันธ์รอบด้าน คือการเรียนรู้ที่พัฒนาศักยภาพในทุกด้าน ลองดูตัวอย่างที่สถาบันภาษาและวัฒนธรรมเอเชีย *ของมหาวิทยาลัยมหิดล ไปวิจัยและ ค้นพบสิครับ เขาไปส่งเสริมกิจกรรมศิลปวัฒนธรรมชุมชนสัมพันธ์ โดยคนทั้งชุมชนร่วมกันทำ กิจกรรมศิลปวัฒนธรรมของชุมชนท้องถิ่น ซึ่งอาจเป็นเพลง หรือสะล้อ ซอ ชึง หรีอดิเกร์ฮูลู หรือ ฉายหนังตะลุง ฯลฯ นอกจากเด็กและเยาวชนทั้งหมดมีส่วนร่วมแล้ว คนเฒ่าคนแก่ ศิลปินพื้นบ้าน ครู ช่างต่างๆ ครู กำนัน ผู้ใหญ่บ้าน ฯลฯ หรือคนทั้งชุมชนร่วมกัน มีความสนุกสนาน มีความสุข มีการ สอดแทรกพฤติกรรมที่ดี เช่นการไม่ดื่มเหล้าไม่สูบบุหรี่ เยาวชนได้เรียนรู้และฝึกตน เช่น ฝีกร้องเพลง ที่ดี เช่น ฝีกร้องเพลง ฝึกดนตรี ฝึกรำ ฝึกแสดงลิเก ฝึกเป็นโฆษก ฝึกแกะตัวหนังตะลุง ฝึกพากย์หนัง ตะลุง ฯลฯ แต่คนเฒ่าคนแก่ที่มีความรู้ ความชำนาญ บางสิ่งบางอย่างในตัว ที่อยู่อย่างตายชากรอวัน ตาย ในการศึกษาแบบแยกส่วน กลับคึกคักมีชีวิตชีวาขึ้นที่มีโอกาสถ่ายทอดศิลปวัฒนธรรมไปสู่ ลูกหลานที่เขารัก เป็นปฏิสัมพันธ์รอบด้าน เด็กๆ ได้ฝึกความสามารถในตัวเอง ทำให้เกิดความ ภาคภูมิใจและความมั่นใจในตัวเอง ต่างจากการเรียนรู้ในมิติเดียวที่ครูยัดเยียดวิชาอะไรที่ยากๆ ทำให้ เด็กเกิดความรู้สึกด้อย และทำให้ขาดความมั่นใจในตัวเอง ศิลปะ ดนตรี และการเคลื่อนไหวร่างกายใน การเล่นหรือการแสดง ช่วยพัฒนาโครงสร้างในสมองการเรียนรู้ร่วมกันที่ทำให้สนุก และเกิดความ มั่นใจในตัวเอง ทำให้เกิดฉันทะในการเรียนรู้ คุณภาพเยาวชนก็เกิดขึ้น จากปฏิสัมพันธ์โดยรอบด้าน ดังนี้ อาจยังจำกัดได้ว่า ฮิลลารี คลินตัน เคยเขียนหนังสือเกี่ยวกับการเลี้ยงดูเด็กชื่อ "It takes a village" หมายถึงว่าการจะเลี้ยงดูเด็กให้ได้ดีนั้นต้องการคนทั้งหมู่บ้านหรือทั้งชุมชนทีเดียว ทรัพยากร เพื่อการเรียนรู้ของเยาวชนในชุมชนมีมากมายก่ายกอง มากคนมากมิติ มากกว่าในห้องเรียนที่มีครู เพียงหนึ่งคนนัก แต่การเรียนที่เอาหลังเรียนเป็นตัวตั้งทำให้เราไม่ได้ใช้ทรัพยากรอันรุ่มรวย และ ไพศาลในชุมชนเพื่อการเรียนรู้ * "สื่อพื้นบ้าน กับการพัฒนาสุขภาวะเยาวชน" โดยสถาบันวิจัยภาษาและวัฒนธรรมเอเชีย มหาวิทยาลัยมหิดล # การเรียนรู้ร่วมกันในชุมชนคือการเรียนรู้ในฐานะวัฒนธรรม วัฒนธรรมคือวิถีชีวิตร่วมกันของกลุ่มชนที่สอดคล้องกับสิ่งแวดล้อมหนึ่งๆ ชีวิตในชุมชนท้องถิ่นคือ ชีวิตวัฒนธรรม ในชุมชนมีพื้นที่มีธรรมชาติแวดล้อม มีคนหลายวัยอยู่ร่วมกัน แต่ละคนมีความรู้ความชำนาญในตัวเองที่ได้จากประสบการณ์ชีวิต การทำงาน และการสืบทอดภูมิปัญญาจากบรรพบุรุษ ความรู้ในตัวคนเหล่านี้ล้วนมีประโยชน์ต่อการดำรงชีวิตและการอยู่ร่วมกัน ประกอบกันขึ้นเป็นอัตลักษณ์ของชุมชนท้องถิ่น การเรียนรู้ในฐานะวัฒนธรรมนั้นง่ายเพราะเห็นคนอื่นทำและร่วมทำกับเขา ตรงนี้ขอแทรกทฤษฎีสักนิดหนึ่งว่า การค้นพบสมัยใหม่เกี่ยวกับสมองพบว่ามีเซลล์สมองกลุ่มหนึ่งเรียกว่า "เซลล์กระจกเงา" (mirror neurne) ซึ่งเมื่อเห็นใครทำอะไร มันสะท้อนเข้าไปในสมอง ทำให้ทำเป็นเลย นี้สะท้อนให้เห็นว่าทำไมพฤติกรรมของมนุษย์เพียงประมาณ ๕ เปอร์เซ็นต์เท่านั้นที่เกิดโดยตั้งใจ ส่วนอีก ๙๕ เปอร์เซ็นต์นั้นเกิดโดยไม่รู้ตัว จากการเห็นผู้อื่นทำและร่วมทำกับผู้อื่น (นั่นก็คือในฐานะวัฒนธรรม) เราทุ่มเทกำลังและเวลาของเราเกือบทั้งหมดไปกับการสอน ซึ่งได้ผลน้อยเพียงร้อยละ ๕ ในขณะที่ส่วนใหญ่ของการเรียนรู้เกิดขึ้นโดยเห็นผู้อื่นทำ และร่วมทำกับผู้อื่น (ในฐานะวัฒนธรรม) ถ้าเราเข้าใจว่าคุณภาพของเยาวชนเกิดขึ้นจากการเรียนรู้ร่วมกันในฐานะวัฒนธรรม ก็ไม่เป็นการยากอีกต่อไปที่จะพัฒนาคุณภาพเยาวชนเพราะเรามีบุคคลและองค์กรมากมายนอกโรงเรียน ที่สามารถจัดการเรียนรู้จากปฏิสัมพันธ์รอบด้านในฐานะวัฒนธรรม # ๓. ## ระบบการศึกษาที่บิดเบี้ยว สร้างหายนะให้ชาติ ดร.บุญเลิศ มาแสง ผู้เชี่ยวชาญระบบการศึกษา ได้กล่าวไว้เป็นอย่างดีว่าระบบ การศึกษาที่บิดเบี้ยวสร้างหายนะให้แก่ชาติอย่างไร* ถ้าเราเข้าใจเรื่องฐานพระเจดีย์แห่งการพัฒนา จะเข้าใจระบบการศึกษาที่บิดเบี้ยวไม่มีพระ เจดีย์องค์ใดสร้างสำเร็จจากยอด เพราะจะพังลงๆ เนื่องจากไม่มีฐานรองรับ ![Image Description](image.png) **ชุมชน** ท้องถิ่น (ก) สร้างพระเจดีย์จากยอด มีแต่จะพังลง (ข) พระเจดีย์ต้องสร้างจากฐาน ฐาน พระเจดีย์ของสังคมคือชุมชนท้องถิ่น รูปที่ ๑ พระเจดีย์แห่งการพัฒนา ฐานที่แข็งแรงจะรองรับองค์พระเจดีย์ให้มั่นคง ฐานพระเจดีย์ของสังคมคือชุมชนท้องถิ่น ถ้าชุมชน ท้องถิ่นแข็งแรงจะรองรับสังคมให้มั่นคง การพัฒนาที่ผ่านมา เราทำโดยสร้างพระเจดีย์จากยอด ทุกอย่างทำเพื่อข้างบนไม่ว่าจะเป็น เศรษฐกิจ การศึกษาหรือการเมือง จึงพังลงๆ เพราะไม่มีฐาน *บุญเลิศ มาแสง: เอกสารส่วนตัวหลายชิ้น ## การศึกษาเป็นการศึกษาที่ทุบฐาน คือมีทั้งกฎหมายและการสร้างค่านิยม ที่ไล่ต้อนเยาวชนทั้งประเทศเข้าสู่ระบบการศึกษาที่เรียกว่าสายสามัญ จากประถมศึกษา สู่มัธยมศึกษา สู่อุดมศึกษา เป็นระบบการศึกษาที่ทิ้งชุมชนท้องถิ่นให้ว่างเปล่า เพื่อไปท่องวิชา ระบบเช่นนี้ทำลายทั้งชุมชนและทำลายอุดมศึกษาเอง ชุมชนท้องถิ่นเป็นฐานวิชา ถ้ามีการพัฒนาอย่างบูรณาการ ทั้งเศรษฐกิจ - จิตใจ - สังคม - วัฒนธรรม - สิ่งแวดล้อม - สุขภาพ - การศึกษา - ประชาธิปไตย ชุมชนท้องถิ่นก็จะแข็งแรง มีคานติสุข เป็นฐานให้ประเทศมั่นคง แต่เมื่อระบบการศึกษา แทนที่จะเป็นส่วนหนึ่งของการพัฒนาอย่างบูรณาการของชุมชน โดยกฎหมาย กลับบังคับให้เยาวชนทั้งหมดทิ้งชุมชน เข้าสู่ประถมเพื่อจะไปมัธยม เพื่อจะไปอุดม ไม่มีใครที่จะทำไร่ทำไมเป็น ทั้งๆ ที่เกษตรกรรมเป็นจุดแข็งของเรา เยาวชนที่เข้าสู่ระบบการศึกษาทำไม่เป็นอีกต่อไป ที่จริงก็ทำอะไรๆ ไม่เป็นทั้งนั้น เพราะการศึกษาคือการท่องวิชาดังกล่าวแล้ว ผู้ประกอบการก็บ่นว่าผู้ที่ "จบการศึกษา" ทำไม่เป็น ไม่อดทน ไม่รับผิดชอบ ถ้าระบบการศึกษาผลิตคนที่ทำไม่เป็น ไม่อดทน ไม่รับผิดชอบ บ้านเมืองก็หายนะลูกเดียว เมื่อเยาวชนทั้งหมดถูกต้อนให้เข้าสู่เส้นทางที่แออัดยัดเยียดความกระเสือกกระสนทุรนทุรายก็เกิดขึ้น ต้องไปติวกันหามรุ่งหามค่ำ เพื่อจะสอบ "เอ็นท์" ให้ได้ ชีวิตไม่เป็นชีวิต ต้องอพยพจากเมืองเล็กสู่เมืองใหญ่เพื่อไปกวดวิชา จากพ่อจากแม่ไป ปัญหาต่างๆ ก็เกิดขึ้นรวมทั้งการตั้งครรภ์วัยเด็ก พ่อแม่ก็มีความทุกข์ยากแทบเลือดตากระเด็น การสอบเข้ามหาวิทยาลัยเหมือนเป็นประตูระหว่างนรกกับสวรรค์ แต่เป็นสวรรค์ที่ไม่จริง อุดมศึกษามีคุณภาพต่ำเพราะความแออัดยัดเยียดนั้น หนึ่ง และเป็นการที่มุ่งหวังปริญญามากกว่าปัญญา สอง และสาม อุดมศึกษากลายเป็นธุรกิจไป อุดมศึกษาที่สอนมาก ๆ หรือหากินมากๆ หรือทั้งคู่ ทำให้วิชาการอ่อนแอ มหาวิทยาลัยไม่ได้ทำวิจัยเพื่อให้เกิดความเข้มแข็งทางปัญญา ความอ่อนแอทางวิทยาศาสตร์พื้นฐาน ทำให้ทำงานวิศวกรรมยากๆ ไม่ได้ ต้องไปจ้างที่ปรึกษาต่างชาติ หมดเงินเป็นแสนล้านบาทต่อปี การที่มหาวิทยาลัยไม่สามารถวิจัยนโยบาย # สารารณะได้ ทำให้การกำหนดนโยบายสาธารณะตกอยู่ในมือของคนที่มีความรู้น้อยมีความสุจริต น้อย นำบ้านเมืองไปสู่ความหายนะ ระบบการศึกษาแบบนี้จึงทำลายทั้งฐานของประเทศ ทำลายอุดมศึกษา ทำลายความสามารถ ทางสติปัญญาของประเทศ ระบบและโครงสร้างการศึกษาที่ผิด ๆนี้ใช้ทรัพยากรมาก ถมเท่าไหร่ไม่รู้จักเต็มและได้ผลเป็น ความหายนะ ทำให้ระบบการศึกษาตกเข้าไปอยู่ใน "หลุมดำ" ที่กลืนกินทุกสิ่งทุกอย่างเข้าไป "หลุม ดำ" นี้มีแรงดึงดูดมาก ใครเข้าไปเกี่ยวข้องก็ถูกดูดเข้าไปหมด กินรัฐมนตรีไปคนแล้วคนเล่า ดื้อยา อย่างยิ่ง ที่ปฏิรูปรอบแล้วเล่าก็ออกจาก "หลุมดำ" ไม่ได้ เพราะยังติดในกรอบความคิดเดิม กรอบความคิดเดิม คือ การศึกษาที่เอาวิชาเป็นตัวตั้ง กรอบความคิดใหม่คือ การศึกษาที่เอาชีวิตเป็นตัวตั้ง ๔. โครงสร้างใหม่ของระบบการศึกษาที่เอาชีวิตเป็นตัวตั้ง ถ้าการศึกษาเอาชีวิตเป็นตัวตั้ง โครงสร้างของระบบการศึกษาจะเปลี่ยนไป โดยแสดงให้ เข้าใจง่ายด้วยรูปพระเจดีย์เช่นเดิม ``` การศึกษาเพื่อ วิชาการ ``` ``` สามัญ ศึกษา หรือ การศึกษา = ชีวิต ``` ``` อาชีวศึกษา หา การศึกษาของชุมชน(อย่าง บูรณาการ) ``` รูปที่ ๒. ระบบการศึกษาที่เอาชีวิตเป็นตัวตั้ง ในระบบนี้ประกอบด้วย ๓ ส่วนใหญ่ๆ คือ (๑.)การศึกษาของชุมชนหรือชุมชนคือโรงเรียน เป็นฐานที่ใหญ่ที่สุด ไม่ใช่การศึกษาในโรงเรียน แต่เป็นการศึกษาในชุมชน หรือชุมชนนั้นแหละคือโรงเรียน เป็นการเรียนรู้ร่วมกันในชุมชนให้ทำเป็น คิดเป็น อยู่ร่วมกันเป็น ทุกคนเป็นทั้งครูและนักเรียน จึงมีครูและแหล่งเรียนรู้มากมาย มีทั้งพ่อแม่ ปู่ย่า ตายาย ผู้เฒ่าผู้แก่ ผู้ประกอบอาชีพต่างๆ ศิลปินพื้นบ้าน ครู พระ ปราชญ์ชาวบ้าน ฯลฯ ทั้งหมดเรียนรู้ ร่วมกัน เพื่อพัฒนา เศรษฐกิจ คือประกอบสัมมาชีพได้ ดัดแปลงปรับปรุงต่อยอดได้ จิตใจ คือความ รักความเมตตาต่อกันลดละความเห็นแก่ตัว เพิ่มความเห็นแก่ส่วนรวม สังคม คือการอยู่ร่วมกันด้วยดี วัฒนธรรม คือภูมิปัญญาตั้งเดิมอันใดดีมีประโยชน์ก็ถ่ายทอดต่อๆ ไปและเพิ่มเติมเสริมแต่งให้เหมาะ แก่กาลสมัย สิ่งแวดล้อม บำรุงรักษาเพิ่มเติมสิ่งแวดล้อมและทรัพยากรธรรมชาติให้เกื้อกูลต่อชีวิต และการอยู่ร่วมกัน สุขภาพ สามารถดูแลรักษาสุขภาพให้มีสุขภาวะที่สมบูรณ์ทั้งทางกาย ทางจิต ทางสังคม และทางปัญญา ประชาธิปไตย ทุกคนมีความเสมอภาค มีภารดรภาพ มีการรวมตัวร่วมคิด ร่วมทำ มีส่วนร่วมในการทำแผนชุมชน และขับเคลื่อนแผนชุมชนในที่ร่วมกันทำขึ้นมา การศึกษาหรือการเรียนรู้ในชุมชนไม่ได้แยกส่วนเป็นเอกเทศ แต่บูรณาการอยู่ในการพัฒนา ทั้งหมด ซึ่งรวมเป็นมรรค ๘ แห่งการพัฒนา ที่ไม่ได้แยกเป็นมรรคๆ แต่บูรณาการอยู่ในกันและกัน ที่ ภาษาทางพระเรียกว่า มรรคสมังคี นั่นคือ เศรษฐกิจ - จิตใจ - สังคม - วัฒนธรรม - สิ่งแวดล้อม - สุขภาพ - การศึกษา - ประชาธิปไตย เมื่อชุมชนมีการพัฒนาอย่างบูรณาการทั้ง ๘ ประการ ก็เป็นชุมชนเข้มแข็ง เกิดศานติสุข ประดุจสวรรค์บนดิน การศึกษาหรือการเรียนรู้ที่ดี คือการศึกษาของชุมชนอย่างบูรณาการ จะสร้าง สังคมสานติสุข คนส่วนใหญ่จะอยู่ที่นี่ เยาวชนส่วนใหญ่จะอยู่ที่นี่ ที่ที่เขามีศักดิ์ศรีมีศานติสุข เป็นฐาน พระเจดีย์อันแข็งแกร่งที่รองรับประเทศให้มั่นคง ทุกคนมีความภูมิใจในตัวเองที่เป็นเสาหลักค้ำยัน ประเทศ ไม่ต้องตะเกียกตะกายดิ้นรนกระเสือกกระสนไปกาการศึกษาที่ไกลตัว ที่ไม่ได้สร้างสรรค์จริง แน่นอนว่าทุกคนในชุมชน ควรจะมีโอกาสเรียนรู้ที่ตนสนใจเป็นพิเศษหรือเพื่อไปมีอาชีพนอก ชุมชนก็ได้ ถ้าแน่ใจ เพราะฐานชีวิตในชุมชนนั้นมีภูมิคุ้มกัน การศึกษาของชุมชนจะครอบคลุมคนส่วนใหญ่ ลดภาวะระบบโรงเรียนลงประหยัด งบประมาณของประเทศมโหฬาร ชุมชนที่เข้มแข็งจะทำให้เศรษฐกิจเข้มแข็ง (๒.)อาชีวศึกษา อาชีวศึกษามีความสำคัญมาก สัมมาอาชีโว เป็นส่วนหนึ่งในมรรค ๘ การมี สัมมาชีพเต็มพื้นที่เป็นปัจจัยที่มีความสำคัญที่สุดต่อความร่มเย็นเป็นสุขของสังคม ที่แล้วมาสังคมมอง อาชีวศึกษาผิดๆ ไม่ให้คุณค่าแก่การทำงาน เพราะวัฒนธรรมเจ้าขุนมูลนายที่ดูถูกผู้ทำงานแบบว่า "รัก ดีหามจั่ว รักชั่วหามเสา" "ขอให้ได้เป็นเจ้าคนนานคน" "ขอให้ได้นั่งกินนอนกิน" จึงขาดคุณค่าในงาน (work value) ผู้คนจึงไม่อยากเป็นผู้ทำงานแต่อยากเป็นผู้บริหาร (เป็นเจ้าคนนานคน) ครูก็ไม่อยาก เป็นครูต่ออยากเป็นผู้บริหารการศึกษา การขาดคุณค่าในงานนี้ทำร้ายประเทศเหลือขนาด ต้องสร้าง ค่านิยมใหม่ว่าการทำงานนั้นเป็นความดี ไม่ว่างานอะไรจะเป็นเก็บขยะ กวาดถนน ซ่อมสะพาน ล้วน เป็นงานที่มีศักดิ์ศรี คนไม่ทำงานต้องได้ค่าตอบแทนที่ไม่เหมาะสมในฐานะที่เป็นมนุษย์ ไม่ใช่ขึ้นกับ ระดับปริญญา คนได้ปริญญาหรือไม่ได้ปริญญาก็มีกระเพาะเท่ากัน ในประเทศญี่ปุ่น เขาไม่ได้ให้ เงินเดือนตามปริญญา รายได้ขั้นต่ำของอาชีพต่างๆ ไม่ว่าขับแท็กซี่ หรือทำงานสำนักงานก็ใกล้เคียง กัน เพราะเป็นมนุษย์เหมือนกัน แต่คนเก็บขยะเงินเดือนสูงกว่าอาชีพอื่นเล็กน้อย เพราะต้องเสี่ยง มากกว่า ประเทศที่มีค่านิยมในงาน เช่น เยอรมนี ญี่ปุ่น สหรัฐอเมริกา ก็จะมีความเจริญ ในประเทศ เยอรมนีเขาให้คุณค่าแก่อาชีวศึกษามากกว่าการศึกษาสายสามัญ เศรษฐกิจของเขาจึงแข็งแกร่ง โดยสรุปต้องสร้างคุณค่าใหม่ให้แก่อาชีวศึกษา ให้คนหันไปนิยมอาชีวศึกษามากกว่าสายสามัญ ระหว่างศึกษาควรมีงานทำและมีรายได้ไป ด้วย กศน. วิทยาลัยอาชีวะ วิทยาลัยช่างเทคนิค วิทยาลัยอาชีพ วิทยาลัยชุมชน สถาน ประกอบการ สภาหอการค้า/สภาอุตสาหกรรม องค์กรท้องถิ่น ฯลฯ ควรเชื่อมโยงกันให้มีอาชีวศึกษา ให้มากที่สุดและดีที่สุด สถานประกอบการทุกแห่งควรจะเป็นแหล่งเรียนรู้ที่ดีที่ทำให้ผู้เรียนทำงานเป็น มีความอดทน มีความรับผิดชอบและมีรายได้ไปในตัว สถานประกอบการก็ลดรายจ่ายลงโดยที่ไม่ต้อง จ่ายเงินเดือนเต็มสำหรับผู้ฝึกงาน ทำนองเดียวกับระบบแพทย์ฝึกหัด แพทย์ประจำบ้านของ โรงพยาบาล เศรษฐกิจกับการศึกษาก็จะเชื่อมโยงอย่างเกื้อกูลกัน การศึกษาทั้ง ๒ ประเภทข้างต้น คือ การศึกษาของชุมชนและอาชีวศึกษาเกี่ยวกับศีลธรรม พื้นฐานอย่างแรง ศีลธรรมพื้นฐานทางสังคมคือการเคารพศักดิ์ศรีและคุณค่าความเป็นคนของคนทุก คนอย่างเท่าเทียมกัน อันเป็นพื้นฐานของสิ่งดีงามทั้งปวง เช่น ประชาธิปไตย สิทธิมนุษยชน ความเป็น ธรรม สังคมไทยขาดศีลธรรมพื้นฐานนี้ สิ่งดีงามจึงเกิดขึ้นได้ยาก ทำให้ประเทศวิกฤต ระบบการศึกษา ที่เคารพแต่ความรู้ในตำรายิ่งทำลายศีลธรรมพื้นฐานมากขึ้น เพราะคนส่วนน้อยเท่านั้นที่มีเกียรติ คน ส่วนใหญ่จะไม่มีเกียรติ ความรู้ไม่ได้มีแต่ในตำราเท่านั้น แต่มีความรู้ในตัวคนด้วยที่ได้มาจาก ประสบการณ์ชีวิต การทำงาน และการถ่ายทอดทางวัฒนธรรม เป็นความรู้ที่มีประโยชน์ต่อการ ดำรงชีวิต คนทุกคนมีความรู้อย่างใดอย่างหนึ่งหรือหลายอย่างในตัว ถ้าเคารพความรู้ในตัวคนคนทุก คนจะมีเกียรติ การศึกษา ๒ ประเภท ดังกล่าวข้างต้น คือการศึกษาของชุมชน และอาชีวะศึกษาเป็น การศึกษาที่เคารพความรู้ในตัวคน ว่าผู้ประกอบอาชีพต่างๆก็เป็นครูได้ ไม่ว่าจะเป็นชาวไร่ชาวนา ช่าง ไม้ ช่างผสมปูน คนขายชา คนขายก๋วยเตี๋ยว ฯลฯ คนเหล่านี้ไม่เคยมีเกียรติเลยในสังคมไทย ทั้งๆ ที่ เขาคือผู้ผลิตเศรษฐกิจจริงอันเป็นฐานรากของสังคม การศึกษา ๒ ประเภทนี้จะยกระดับศีลธรรม พื้นฐาน คือศักดิ์ศรีแห่งความเป็นคนขึ้น ความเหลื่อมล้ำที่สำคัญคือ **ความเหลื่อมล้ำในศักดิ์ศรีของ ความเป็นคน** ระบบการศึกษาที่แล้วมาทำให้เกิดความเหลื่อมล้ำในศักดิ์ศรีของความเป็นคน แต่ระบบ ใหม่นี้ทำให้คนทั้งหมดมีความเป็นมนุษย์เท่าเทียมกัน ต้องช่วยกันทำความเข้าใจเรื่องศักดิ์ศรีของความเป็นคน การทำอะไรทุกชนิดต้องเคารพ ศักดิ์ศรีของความเป็นคน รวมทั้งการศึกษาด้วย ระบบการศึกษาที่เคารพศักดิ์ศรีความเป็นคนของคนทุก คนจะสร้างสังคมที่มีความเป็นธรรม ประชาชนหลุดพ้นจากความยากจน มีความเสมอภาค และภาร ดรภาพ ระบบการศึกษา ๒ ประเภทดังกล่าวข้างต้น จะดูแลคนส่วนใหญ่ของประเทศ เปิดโอกาสให้ พัฒนาคุณภาพทางวิชาการของการศึกษาประเภทที่ ๓ (๓.)**การศึกษาเพื่อวิชาการ** ที่แล้วมาอุดมศึกษามีคุณภาพวิชาการต่ำ เพราะต้องรับภาระหนักใน การสอนมวลชนนักศึกษาในระบบการศึกษาทางเดียวที่ต้อนทุกคนไปสู่อุดมศึกษา ความอ่อนแอทาง วิชาการทำความเสียหายให้ประเทศทุกๆ ทาง ทั้งทางเศรษฐกิจ สังคม การเมือง และการรักษาดุลย ภาพของประเทศไทยกับโลก การที่มหาวิทยาลัยไม่เข้มแข็งทางวิทยาศาสตร์พื้นฐาน ทำให้ขาดดุลทาง เทคโนโลยี การที่วิทยาลัยไม่สามารถวิจัยนโยบายสาธารณะทำให้การกำหนดนโยบายสาธารณะอยู่ ในมือของผู้มีความรู้น้อย และความสุจริตน้อย ทำให้ประเทศเสียหายยับเยินและเสื่อม การที่ มหาวิทยาลัยไม่สามารถวิจัยให้เข้าใจสถานการณ์ของโลกโดยรอบด้าน ทำให้ประเทศไทยไม่สามารถ วางความสัมพันธ์ที่เราไม่เสียเปรียบหรือทำให้เราอยู่ในฐานะนำได้ ฯลฯ ถ้าจัดระบบการศึกษาพื้นฐาน คือ ประเภท (๑) และ (๒) ได้ก็จะลดภาระหนักในการแบกรับ การสอนของมหาวิทยาลัย สามารถทุ่มเทไปกับการสร้างความเข้มแข็งทางวิชาการ ประเทศจะมี ทรัพยากรมาทุ่มเทกับการวิจัยมากขึ้น ความเข้มแข็งทางปัญญาจะพาชาติออกจากวิกฤต การศึกษาทั้ง ๓ ประเภทใช่ว่าจะกักขังคนไว้ในประเภทต่างๆ อย่างตายตัว แต่สามารถ เคลื่อนไหวไปมาได้ตามอัธยาศัย สามารถเพิ่มเติมการศึกษาพิเศษใดๆ ได้ตามต้องการ แต่ "พระ เจดีย์แห่งการศึกษา" ตามรูปที่ ๓ จะเป็นโครงสร้างหลักของการศึกษา ที่ทุกส่วนมีศักดิ์ศรีเสมอกัน ไม่ แบ่งว่าอะไรสูงอะไรต่ำ อีกต่อไป ถ้าทำได้ตามนี้ประเทศไทยจะแข็งแกร่งทุกด้าน ทั้งเศรษฐกิจ สังคม ปัญญา การลดความเหลื่อมล้ำทางศักดิ์ศรีของความเป็นมนุษย์ ทางเศรษฐกิจ ทางสังคม ซึ่งรวมกันจะ ไปพัฒนาคุณภาพทางการเมือง โครงสร้างใหม่ของระบบการศึกษาที่เอาชีวิตเป็นตัวตั้งนี้จะเป็นโครงสร้างใหญ่ทางปัญญา ที่ ทำให้มองยุทธศาสตร์การสร้างสังคมแห่งการเรียนรู้ง่ายขึ้น ๕. ยุทธศาสตร์การขับเคลื่อนสังคมแห่งการเรียนรู้ ต่อไปนี้คือยุทธศาสตร์ ๗ ประการ เพื่อขับเคลื่อนสังคมแห่งการเรียนรู้ (๑.) สร้างวัฒนธรรมแห่งการเรียนรู้ ประเทศไทยอยู่ในเขตร้อน ธรรมชาติอุดมสมบูรณ์ และมีหายนภัยธรรมชาติน้อยทำให้ไม่จำเป็นต้องกระตือรือร้นในการเรียนรู้ แต่บัดนี้สถานการณ์เปลี่ยนไปที่มีความจำเป็นต้องมีวัฒนธรรมแห่งการเรียนรู้ การปรับเปลี่ยนวัฒนธรรมเป็นเรื่องใหญ่และยากแต่จำเป็น จึงต้องช่วยกันคิดว่าจะสร้างวัฒนธรรมแห่งการเรียนรู้ได้อย่างไรที่จะช่วยได้มากที่สุด ก็คือทำให้ทุกคนมีสำนึกว่าการเรียนรู้เป็นหน้าที่ และทุกคนต้องเป็นกัลยาณมิตรต่อกันและกัน โดยช่วยให้เพื่อนมนุษย์มีฉันทะในการเรียนรู้ บุคคลที่มีฉันทะในการเรียนรู้สูงมีอยู่ ควรทำแผนที่ให้รู้ว่าท่านเหล่านี้อยู่ที่ไหนและการเรียนรู้ของท่านเกิดประโยชน์อย่างไร แล้วนำเรื่องของบุคคลเรียนรู้มาเผยแพร่อย่างต่อเนื่อง จะก่อให้เกิดความบันดาลใจให้มหาชนเกิดฉันทะในการเรียนรู้ การสื่อสาร และภาคธุรกิจ จะมีบทบาทได้มาก เพราะการสื่อสารและภาคธุรกิจคือผู้เชี่ยวชาญในการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมมากที่สุด (๒.) การเรียนรู้ของเด็กปฐมวัย แต่ละปีมีเด็กเกิดใหม่ปีละ ๗๐๐,๐๐๐ คน เด็กปฐมวัย ๐ - ๖ ขวบ ก็จะมีประมาณ ๔,๓๐๐,๐๐๐ คน องค์ความรู้มีอยู่แล้วว่าเลี้ยงดูเด็กเล็กอย่างไรเขาจะโตขึ้นเป็นคนฉลาด เป็นคนดี และเป็นคนมีความสุข ช่วงนี้เป็นช่วงก่อเกิดโครงสร้างและโปรแกรมในสมอง ถ้าโครงสร้างดีโปรแกรมดีก็จะมีผลเหนียวแน่นไปตลอดชีวิต เช่นฉันทะในการเรียนรู้ ความมีศีลธรรม ประเทศต้องทุ่มเทกับพัฒนาการเด็กปฐมวัยอย่างทั่วถึง และด้อยคุณค่าดีที่สุด คนรุ่นใหม่ที่มีฉันทะในการเรียนรู้ มีศีลธรรม มีอารมณ์ความรู้สึกที่ดี ก็จะเข้ามาแทนที่คนรุ่นเก่าอย่างต่อเนื่อง และในที่สุดเป็นคนส่วนใหญ่ของ สังคม ครอบครัว ศูนย์เด็กเล็ก และชุมชนท้องถิ่น คือผู้ที่มีบทบาทหลักในพัฒนาการของเด็กปฐมวัย (๓.) ทำให้การอ่านเป็นระเบียบวาระแห่งชาติ เรื่องนี้ได้กลางโดยพิสดารแล้วในตอนที่ ๔ ข้างต้น ยุทธศาสตร์ที่จะบับเคลื่อนเรื่องนี้คือการ สร้างความเข้าใจให้แจ่มแจ้งจนปฏิบัติได้ อาจทดลองปฏิบัติในพื้นที่ที่มีความพร้อม หรือปฏิบัติเป็น ส่วน ๆ เท่าที่จะทำได้ไปก่อน เมื่อปรากฏผลดีก็จะขยายเพิ่มขึ้นจนเต็มพื้นที่ (๔.) ทำให้การอ่านเป็นระเบียบวาระแห่งชาติ สังคมไทยไม่มีวัฒนธรรมการอ่าน แต่ในปัจจุบันมีเรื่องที่ซับซ้อนต่าง ๆ เป็นอันมาก ซึ่งถ้าไม่ อ่านจะไม่เข้าใจ สังคมไทยมีความเข้าใจเรื่องที่ซับซ้อนน้อย ทำให้แก้ปัญหาและพัฒนาได้ยาก แต่ ขัดแย้งกันสูง จำเป็นต้องทำให้การอ่านเป็นระเบียบวาระแห่งชาติ ดรรชนีแห่งการอ่านน้อยอย่างหนึ่ง ก็คือ หนังสือดี ๆ ที่พิมพ์ออกมาจะขายได้ประมาณ ๒,๐๐๐ เล่ม/ประชากร ๖๓ ล้านคน ซึ่งน้อยอย่าง น่าใจหาย การที่หนังสือดี ๆ ขายได้น้อยทำให้เกิดวงจรอุบาทว์ วงหนึ่งขึ้นคือ ``` คนอ่านหนังสือน้อย หนังสือขายได้น้อย มีหนังสือดี ๆ น้อย มีการผลิตและการแปล หนังสือดี ๆ น้อย ``` ซึ่งมีผลต่อสติปัญญาโดยรวมของชาติ กลไกการค้าตามปรกติไม่สามารถตัดวงจรอุบาทว์นี้ได้ รัฐควร จะเข้ามามีบทบาททำลายวงจรนี้ โดยทำให้หนังสือดี ๆ ขายได้สัก ๗ - ๘ หมื่นเล่ม ซึ่งอาจทำได้ดังนี้ ทุกหมู่บ้านจะมีคนจำนวนหนึ่งรักการอ่าน อบต. ควรสำรวจให้ทราบว่าเป็นใคร และส่งเสริม ให้รวมตัวตัวกันเป็น "ชุมชนรักการอ่านประจำหมู่บ้าน" มีการสร้างห้องสมุดหมู่บ้าน พร้อมด้วย ติดตั้งอินเตอร์เนต ดูแลโดยชมรมรักการอ่านมีระบบให้ได้มาซึ่งหนังสือดี ๆ ที่เหมาะแก่การอ่านของ ชาวบ้าน โดยการบริจาคและโดยการซื้อ โดยที่มีหมู่บ้านประมาณ ๘๐,๐๐๐ หมู่บ้าน หนังสือดี ๆ จึง อาจขายได้ถึง ๘๐,๐๐๐ เล่ม ชมรมรักการอ่านนำความรู้ที่มีประโยชน์ที่ได้จากการอ่าน และจาก อินเตอร์เนตเผยแพร่ให้แก่ประชาชนในหมู่บ้านในรูปต่างๆ และชักชวนให้ผู้คนมาใช้ห้องสมุดหมู่บ้าน นอกจากนั้นชมรมรักการอ่านชักชวนให้พ่อแม่ทุกคู่อ่านนิทานการ์ตูนหรือนิทานดีๆ ให้ลูกฟัง เพื่อ ความสุขและเพื่อปลูกฝังนิสัยการอ่าน การได้ฟังและได้อ่านนิทานดีๆตั้งแต่วัยเด็กจะสร้างโครงสร้าง และโปรแกรมดีๆ ไว้ในสมอง รวมทั้งความมีศีลธรรมที่เหนียวแน่นด้วย ชมรมรักการอ่านในหมู่บ้าน อาจร่วมมือในโครงการ "หนังสือเล่มแรก" (Books tart) ได้ด้วย ควรมีรายการส่งเสริมการอ่านทางโทรทัศน์ ประกวดความเป็นผู้อ่านมากในโรงเรียน ในตำบล ในอำเภอ ในจังหวัด และระดับชาติ อาจมีรางวัลนักอ่านระดับชาติ อาจมีคณะกรรมการการอ่าน แห่งชาติขึ้นมาทำหน้าที่ส่งเสริมการอ่านรวมทั้งออกหนังสือรับรองหนังสือดี รัฐบาลควรพิจารณา นโยบายทำให้หนังสือมีราคาถูก ดังที่รัฐบาลอินเดียทำ ฯลฯ (๕.) ปฏิรูปกระบวนการเรียนรู้ในสถานศึกษา การเรียนรู้สถานศึกษาส่วนใหญ่ยังเป็นการศึกษามิติเดียว ตามที่กล่าวในตอน ๓ "คุรุกรรม ของระบบการศึกษามิติเดียว" คือการถ่ายทอดเนื้อหาวิชา ขาดการเรียนรู้จากชีวิตจริงปฏิบัติจริง ทำ ให้ทำไม่เป็น คิดไม่เป็น อยู่ร่วมกันไม่เป็น เฉพาะการคิดไม่เป็นก็นำไปสู่ความความเสียหายร้ายแรงสุด ประมาณ ในสมัยที่ท่วมท้นไปด้วยข่าวสาร คนไทยขาดความสามารถในการวิเคราะห์ข่าวสารจนเกิด วิจารณญาณว่าสิ่งใดเชื่อได้ไม่ได้ สิ่งใดมีประโยชน์หรือโทษอย่างไร การที่คนไทยทั้งมวลขาด วิจารณญาณทำให้ตกเป็นเหยื่อของการถูกปลุกระดมให้เป็นโรคบริโภคนิยม กระทบต่อเศรษฐกิจของ ครอบครัว เกิดอันตรายต่อสุขภาพ เช่นเด็กตกเป็นเหยื่อของการกินขนมหลอกเด็กที่เอาเงินจากพ่อแม่ ไปปีละประมาณ ๑๗๐,๐๐๐ ล้านบาท โดยทิ้งปัญหาสุขภาพไว้ให้ การเชื่อง่ายเพราะขาด วิจารณญาณทำให้ตกเป็นเหยื่อของการปลุกระดมทางการเมือง ทำให้เกิดความแตกแยก ความโกรธ ความเกลียด ความรุนแรง สังคมที่ขาดวิจารณญาณทำให้ทำเรื่องดีๆ ได้ยาก ปัญหาเก่าก็แก่ไม่ได้ เรื่อง ใหม่ดีๆ ก็ทำไม่เป็น ทำให้สังคมสะสมปัญหามากขึ้นๆ จนวิกฤต นี้ก็เป็นผลจากจากระบบการเรียนรู้ที่ ไม่ทำให้ประชาชนสามารถวิเคราะห์สังเคราะห์ข่าวสารที่ได้รับจนเกิดวิจารณญาณ การเรียนรู้ใน สถานศึกษายังขาดจิตต์ปัญญา ที่รู้ใจตนเองจนเกิดปัญหา เมื่อไม่สามารถยกใจสู้ปัญหาก็ตัดอยู่ใน โมหภูมิ* หรือสภาวะอวิชชา เมื่อขาดปัญญาศาสตร์ก็กลายเป็นศาสตร์ที่ใช้ทิ่มแทง ทำร้าย นำไปสู่ สภาวะโกลาหลทางสังคมและวิกฤตการณ์ ฉะนี้ *ดูพระราชนิพนธ์เรื่อง "พระมหาชนก" ฉะนั้น การปฏิรูปกระบวนการเรียนรู้ในสถานศึกษา จึงเป็นหัวใจของการสร้างสังคมแห่งการเรียนรู้ สถานศึกษาทุกแห่ง โดยเฉพาะมหาวิทยาลัย ควรมีโจทย์ใหญ่ว่า "กระบวนการเรียนรู้ที่ดีของ มนุษย์คืออย่างไร" การแสวงหาคำตอบนี้จะนำไปสู่การที่มีคณาจารย์จำนวนหนึ่ง เป็นผู้เชี่ยวชาญ ในกระบวนการเรียนรู้ ถ้ามหาวิทยาลัยทุกแห่งมีมวลวิกฤต (critical mass) ของคณาจารย์ที่เป็น ผู้เชี่ยวชาญในกระบวนการเรียนรู้ จะเกิดอานิสงสัมหาศาล คือเกิดการปฏิรูปการเรียนรู้ใน มหาวิทยาลัย และต่อไปสู่การปฏิรูปการเรียนรู้ในโรงเรียนและนอกโรงเรียนทั้งหมด นั่นคือสังคมทั้ง สังคมมีกระบวนการเรียนรู้ที่ดี ฉะนั้น การส่งเสริมให้มีมวลวิกฤตของคณาจารย์ที่เป็นผู้เชี่ยวชาญในกระบวนการเรียนรู้ที่ดี จึงเป็นหัวใจของยุทธศาสตร์สังคมแห่งการเรียนรู้ (๖.)องค์กรเรียนรู้ - องค์กรส่งเสริมการเรียนรู้ ในปัจจุบันคนจำนวนมากทำงานอยู่ในองค์กรชนิดหนึ่ง เช่นโรงงาน สถานประกอบการ บริษัท ธนาคาร หนังสือพิมพ์ วิทยุ โทรทัศน์ กรม กอง กองทัพ ฯลฯ ถ้าองค์กรทั้งหมดเป็นองค์กร เรียนรู้ สนับสนุนการเรียนรู้ในองค์กร ก็จะเป็นมวลทางปัญญาที่ใหญ่มาก ตามธรรมชาติองค์กรภาค ธุรกิจจะส่งเสริมการเรียนรู้ในองค์กรเพราะทำให้องค์กรลดต้นทุนและเพิ่มกำไร แต่องค์กรภาครัฐยัง เนือยชาทางปัญญาอยู่ เพราะอยู่ในระบบเช้าชามเย็นชาม ควรแสวงหามาตรการที่ส่งเสริมให้องค์กร ทุกประเภทเป็นองค์กรแห่งการเรียนรู้ องค์กรส่งเสริมการเรียนรู้ อาจเป็นมาตรการทางกฎหมายและ ทางภาษี บางประเทศมีกฎหมายที่ให้ภาคธุรกิจที่มีพนักงานตั้งแต่ ๑๐ คนขึ้นไป ต้องตั้งงบประมาณไว้ ส่วนหนึ่งเพื่อจัดการเรื่องการเรียนรู้ของพนักงาน กองทัพมีทั้งกำลังคนและทรัพยากรต่างๆ มากหาก กองทัพเป็นสถาบันพัฒนาคน จะเป็นกำลังทางปัญญาอย่างมหาศาล ภาคธุรกิจมีพลังมาก น่าจะ รวมตัวกันเป็นสภาธุรกิจเพื่อการศึกษา (Business Council for Education) ทั้งในระดับจังหวัด และระดับชาติ เพื่อส่งเสริมการสร้างสังคมแห่งการเรียนรู้ ด้วยนวัตกรรมต่างๆ ที่ภาคธุรกิจมีความ ถนัด องค์กรท้องถิ่นต่างๆ ทั่วประเทศเป็นองค์กรที่ส่งเสริมการเรียนรู้ เทศบาลเมืองและเทศบาลนคร ต่างๆ อยู่ในฐานะที่จะตั้ง "ศูนย์ส่งเสริมนวัตกรรมการเรียนรู้" ที่มีความสามารถสูง ซึ่งนอกจากจะ ส่งเสริมนวัตกรรมการเรียนรู้ในโรงเรียนของเทศบาลเองแล้ว ยังสามารถช่วยโรงเรียนอื่นๆ ในและ นอกพื้นที่ของเทศบาล รวมทั้งการเรียนรู้นอกโรงเรียนด้วย จะเห็นได้ว่าถ้าองค์กรทุกประเภทเป็นองค์กรแห่งการเรียนรู้และองค์กรส่งเสริมการเรียนรู้แล้ว จะมีผลมหาศาลต่อการเรียนรู้ของสังคมอย่างไร (๗.) การสื่อสารกับการปฏิรูปการเรียนรู้ สมัยก่อนความรู้เดินทางช้า กว่าจะเดินทางจากมุมหนึ่งของโลกไปยังอีกมุมหนึ่งอาจกินเวลา ตั้ง ๑,๐๐๐ ปีแต่สมัยนี้ด้วยเทคโนโลยีการสื่อสารสมัยใหม่ ทำให้คนทั้งหมดสามารถรู้เรื่องเดียวกัน พร้อมกันอย่างทั่วถึง จึงเป็นโอกาสการปฏิวัติการเรียนรู้ แต่เครื่องมือสื่อสารส่วนใหญ่ยังไม่ได้ใช้เพื่อการเรียนรู้ที่ดี ยังถูกใช้เพื่อสร้างวัฒนธรรมการ บริโภค เพื่อการเสพอันไร้สุนทรียธรรม และปัญญาธรรมใช้เพื่อการบริภาษ และใช้เพื่อปลุกระดมให้ เกิดความเกลียดชัง จึงควรมียุทธศาสตร์ที่จะใช้ระบบการสื่อสารทั้งหมดเพื่อสร้างปัญญาของสังคมให้ ได้ ควรมีคณะทำงานยุทธศาสตร์การสื่อสารกับการปฏิรูปการเรียนรู้ ซึ่งประกอบด้วยผู้ที่มีความเข้าใจระบบการสื่อสาร เข้าใจเรื่องความรู้ และเข้าใจเรื่องการ เรียนรู้ แล้ววางแผนใช้การสื่อสารเพื่อสร้างการเรียนรู้ทั้งใจ ๖ ประเภท ดังกล่าวข้างต้นในยุทธศาสตร์ ที่ ๑ ถึง ๖ ทั้งด้วยประการอื่นใดนอกเหนือไปจากที่ไม่ได้ครอบคลุมในยุทธศาสตร์ทั้ง ๖ ในขณะที่สื่อมีมาก แต่สารหรือสาระมีน้อย การใช้สื่อไปในทางที่ปราศจากสาระ ทำให้ความรู้สึกนึกคิดจิตใจของผู้คนแตกกระจายเป็น เสี่ยงๆ สื่อสารการบริภาษยิ่งเพิ่มอารมณ์ร้ายของสังคมและทอนปัญญา โจทย์จึงมีว่า จะสร้างความรู้อย่างไรที่เป็นความจริง มีเสน่ห์จับใจผู้คนทำให้คน ทั้งหมดกระหายใคร่รู้ใคร่ใช้ ชวนให้คิดไตร่ตรองจนเกิดวิจารณญาณ แล้วปล่อย "ความรู้เพื่อ สังคม" นี้เข้าไปสู่ท่อของการสื่อสารที่ไหลไปสู่คนทั้งหมด ความรู้ที่มีเสน่ห์จับใจผู้คนนี้จะเป็น ตัว ดึงดูดใหญ่ (Great Attractor) ที่ดึงอารมณ์ความรู้สึกนึกคิดจิตใจของผู้คนที่แตกเป็นเสี่ยงๆ แฝงด้วย อารมณ์ร้ายและทอนปัญญา ให้กลับมารวมกันอย่างสร้างสรรค์ด้วยความจริง ความดี ความงาม และ การมีวิจารณญาณ ความรู้ที่เป็นแม่เหล็กใหญ่นี้จะสร้างได้ต้องสำรวจความรู้สึกนึกคิดและความต้องการของ ชุมชนท้องถิ่นต่างๆ ดังที่นายหนังตะลุงเขาสำรวจชุมชนก่อนพากย์ เมื่อพากย์ก็มีเสน่ห์จับใจตรึงผู้คน ไว้ตลอดทั้งคืนได้ ฉันใดการที่จะสังเคราะห์ความรู้เพื่อการใช้งานของสังคม ก็ต้องสำรวจความต้องการ ของสังคมก่อน ฉะนั้น มหาวิทยาลัยต่างๆ ควรตั้งศูนย์ความรู้ (Knowledge Center) ประกอบด้วยอาจารย์จำนวน ไม่มาก แต่เข้าใจเรื่องความรู้เพื่อการใช้งาน (Working Knowledge) จริงๆ ทำการสำรวจความ ต้องการใช้ความรู้ของสังคม แล้วแสวงหาความรู้ที่ต้องตรวจสอบความแม่นยำและการใช้ประโยชน์ได้ จริง ปรุงให้มีเสน่ห์ เหมือนอาหารที่ทั้งสวยงามและอร่อย แล้วส่งความรู้ที่มีประโยชน์ต่อการใช้งาน และมีเสน่ห์ออกสู่ช่องทางการสื่อสารทุกทาง ถ้าความรู้นั้นมีประโยชน์จริงและมีเสน่ห์ การสื่อสารทุก ช่องทางก็อยากจะได้ไปออก ควรมีกระบวนการป้อนกลับที่ทำให้สามารถปรับความรู้นั้นๆ ได้อย่าง ต่อเนื่อง การสังเคราะห์และสื่อความรู้ที่เป็นแม่เหล็กใหญ่นี้จะส่งความสร้างสรรค์ให้เกิดขึ้นกับทุกฝ่าย มหาวิทยาลัยเองจะมีชื่อเสียงไปทั่วเพราะประชาชนได้ใช้ความรู้จากศูนย์ความรู้ของมหาวิทยาลัยที่ สังเคราะห์ความรู้ได้ดีอยู่ทุกวี่ทุกวัน สื่อช่องทางต่างๆ ก็ได้มีชื่อเสียงและภาคภูมิใจในตัวเอง ที่ได้ สื่อสารความรู้ที่มีประโยชน์และกระตุ้นให้คิด กระบวนการนี้จะค่อยๆ ดึงความรู้สึกนึกคิดและจิตใจที่ สร้างสรรค์มากขึ้นเรื่อยๆ หลุดออกจากโมหภูมิ สู่ปัญญาภูมิ การอยู่ในวิสัยแห่งปัญญาจะพาให้ออก จากวิกฤตการณ์ชาติ ยุทธศาสตร์การขับเคลื่อนสังคมแห่งการเรียนรู้ทั้ง ๗ นี้ คือ (๑) สร้างวัฒนธรรมแห่งการเรียนรู้ (๒) การเรียนรู้ของเด็กปฐมวัย (๓) สร้างโครงสร้างของระบบการศึกษาที่เอาชีวิตเป็นตัวตั้ง (๔) ทำให้การอ่านเป็นระเบียบวาระแห่งชาติ (๕) ปฏิรูปการเรียนรู้ในสถานศึกษา (๖) องค์กรเรียนรู้ - องค์กรส่งเสริมการเรียนรู้ (๗) การสื่อสารกับการปฏิรูปการเรียนรู้ จะปฏิรูปประเทศไทย จากประเทศที่อยู่ในความมีดทางปัญญาซึ่งวิกฤตและรุนแรง ไปเป็นประเทศที่สว่างไสวปัญญา สงบ ศานติและเจริญ

personผู้สร้าง/เจ้าของผลงาน

ประเวศ วะสี

history_eduหมวดหมู่

การศึกษา

calendar_monthปีที่ผลิตเอกสาร

copyrightลิขสิทธิ์

เอกสารนี้เป็นการเข้าถึงแบบเปิด ใช้แบ่งปันและใช้งานภายใต้เงื่อนไขของใบอนุญาตครีเอทีฟคอมมอนส์ได้

shareแบ่งปันเนื้อหา

play_shapesจากเอกสารชิ้นนี้ เราชวนขยาย-ไปต่อด้วย 3 คลังคำสำคัญ

radio_button_checked Google

radio_button_unchecked MS Bing

radio_button_unchecked P-SET

สนุกต่อที่หน้าเพลย์กราวด์

คุยกับผู้อ่าน : ทุกคนเป็นผู้เชี่ยวชาญเรื่องความสุข (นิตยสารหมอชาวบ้าน ฉบับที่ 315 เดือนกรกฎาคม พ.ศ. 2548)

27% Match

คุยกับผู้อ่าน : ยาม้าฆ่าคนบนถนน (นิตยสารหมอชาวบ้าน ฉบับที่ 140 เดือนธันวาคม พ.ศ. 2533)

19% Match

คุยกับผู้อ่าน : สืบ นาคะเสถียร เขาตายเพื่อปลุกมโนสำนึกของชาติ (นิตยสารหมอชาวบ้าน ฉบับที่ 138 เดือนตุลาคม พ.ศ. 2533)

13% Match