บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง

chrome_reader_modeคำอธิบาย

หนังสือเล่มนี้ได้บันทึกขึ้นจากความทรงจำในส่วนที่ผู้เขียนเกี่ยวข้องและรู้เห็นซึ่งเป็นส่วนเดียวด้านเดียวของการปฏิรูปทางการเมือง

chrome_reader_modeบทคัดย่อ

∫ π ‡ â π ∑ “ ß ™’ «‘ µ ª Ø‘ √Ÿ ª ° “ √ ‡ ¡◊ Õ ß Ò °“√‹ªØ‘√‹ ªŸ °“√‹‡¡◊Õß‹´ß÷Ë ‡‹ ªìπª‹ √–‹‡¥Áπ∑‹ ’Ë‹ ß— §‹ ¡‹¡’‹ «à π‹√«à ¡‹Õ¬à“ß‹°«â“ß‹¢«“ß‡ªìπ ª‹ √–«—µ»‹‘ “ µ√åÕ‹ ¬Ÿπà‹ ’È ¡’º¡‹‡¢â“‰‹ ª‹‡°’¬Ë «‹¢Õâ ß‹Õ¬Ÿ¥à‹ «â ¬ ®÷ß®‹ –‹¢Õ‹∫π— ∑÷°§‹ «“¡‹‡ªìπ ¡‹ “‹ ‰«â ·µà∫‹ π— ∑÷°·‹ ∫∫∫π‹‡ πâ ∑‹ “ß‹™«’ µ‘ ∑‹ ºË’ ¡‹‡¢â“‹‰ª√Ÿ‡‹â ÀÁπ‡‹ °’¬Ë «¢âÕß‹¥«â ¬ ‰¡à‹ „™à‹ ‡Õ°‹ “√‹«™‘ “‹°“√‡√◊ÕË ß‹°“√‹ªØ‘√ªŸ °‹ “√‹‡¡◊Õß À√◊Õ°‹ “√‹§πâ §‹ «â“«‘®‹ ¬— ‡‹ °’¬Ë «‹°∫— ‡√◊ÕË ß‹ π’È‹·µà‹Õ¬à“ß‹ „¥ º¡‹ ‰¡à‡‹ §¬‹‡√’¬π‹√∞— »‹ “ µ√åÀ‹ √◊Õ¡‹ §’ «“¡‹√∑â‹Ÿ “ß‹°“√‹‡¡◊Õß‹·µàª√‹ –°“‹√‹ „¥ ·µàµ‹ Õâ ß‹°“√‹‡ÀÁπ∫‹ “â π‹‡¡◊Õß‹¥¢‹’ πÈ÷ ª√–‹‡∑»‹ ‰∑¬‹º“à π‹‡Àµÿ°‹ “√≥åπ‹ Õß‹‡≈◊Õ¥ ÒÙ µÿ≈“‹§¡ æ.».ÚıÒˆ, ˆ µÿ≈“‹§¡ æ.».ÚıÒ˘ ·≈– Ò˜-‹Ú æƒ…‹¿“§¡ æ.».ÚıÛı °àÕπ‹‡°‘¥‹‡Àµÿ‹°“√≥å‹æƒ…‹¿“§¡‹À≈“¬‹‡¥◊Õπ‹º¡‰¥â‹‡µ◊Õπ‹·≈â«‹ ‡µ◊Õπ‹Õ°’ «à“‡‹ √“°”≈—ß®‹ –‡¢â“‹ ‹‰ª §Ÿà «“¡‹√πÿ ·‹ √ßπÕß‹‡≈◊Õ¥ ¥√.‹ª√“‹ ‚¡∑¬å π“§√‹- ∑√√æ ´÷ßË √‹ ®Ÿâ‹ °— °‹ ∫— æ‹ ≈‹‡Õ°‹ ®ÿ‹ π‘ ¥‹ “ §√“ª√–‹¬√Ÿ ‡æ√“–‹‡ªìπ§‹ π‹ÀπÕß‹§“¬‹¥«â ¬°—π ‹°æÁ ¬“‹¬“¡‹æ¥Ÿ °‹ ∫— ∑‹ “à πºŸπâ‹ π—È ¥√.ª√“‹‚¡∑¬å°‹ ∫— º‹ ¡‹‰ªæ∫‹æ≈‹‡Õ°‹ “¬‹À¬ÿ¥ ‡°‘¥º‹ ≈ ∑’∫‹Ë “â π ‡æ◊ÕË §‹ ¬ÿ «‹ “à ‹ „π‹∞“π–‹Õ¥’µºŸ∫‹â ≠— ™“‹°“√‹∑À“√‹ ßŸ ‹ ¥ÿ ∑‹ “à π‹®– “¡“√∂™à«¬ ∂‹ Õ¥‹ ≈—°§‹ «“¡‹√πÿ ·‹ √ß‹∑°‹Ë’ ”≈—ß®‹ –‹‡°‘¥¢‹ πÈ÷ ‹ ‰¥âÀ‹ √◊Õ‹ ‰¡à ∑à“π‹«“à ‹ ‰¡à‹ ‰¥â ‡æ√“–‹§π ∑’Ë°”≈—ß‹¡’‹Õ”‹π“®‹‡¢“‹ ‰¡à‹øíß‹ „§√ 1 ∫ π ‡ â π ∑ “ ß ™’ «‘ µ ª Ø‘ √Ÿ ª ° “ √ ‡ ¡◊ Õ ß §«“¡‹µ÷ß‹‡§√’¬¥‹ ‰¥â∑«’‹¢÷Èπ ®π‹§«“¡‹√ÿπ‹·√ß‹À≈’°‹‡≈’Ë¬ß‹ ‰¡à‹æâπ º¡ æ¬“‹¬“¡‹‡µ◊Õπ‹«“à çÕ¬à“‡‹ °≈’¬¥‹∑À“√é ‡æ√“–‹º¡‹æÕ¡‹Õß‹‡ÀÁπ‹‰ª¢â“ß‹Àπâ“‹ ‰¥â «à“ ∂â“‡‹ °‘¥§‹ «“¡‹√πÿ ·‹ √ßπÕß‹‡≈◊Õ¥‹§√“«π’°È Õß‹∑æ— ®–‹À¡¥∫∑‹∫“∑‹∑®‹Ë’ –‡¢â“¡‹ “ ‹∂◊Õ‹Õ”‹π“®‹∑“ß‹°“√‹‡¡◊Õß‹Õ¬à“ß‹‡§¬ ·µà‹ªí≠À“‹¢Õß‹§π‹®π‹·≈–‹Õ◊ËπÊ ¬—ß‹Õ¬Ÿà„π‹ ∑’Ë‹ ÿ¥°Õß‹∑—æ®–‹µâÕß‹‡¢â“‹¡“‹‡ªìπ‹√“§’‹ „π°“√‹·°â‹ªí≠À“‹§π‹®π √–À«à“ß‹·≈–‹ À≈—ß‡Àµÿ‹°“√≥å‹√ÿπ‹·√ß‹‡¥◊Õπ‹æƒ…‹¿“§¡‹Õ“√¡≥å‹‡°≈’¬¥‹∑À“√‹æÿàß‹√ÿπ‹·√ß‹¡“° æ«°‹∑’Ë‹µàÕ‹ Ÿâ‹¡“°Á‹¬—ß‹§‘¥‹«à“°Õß‹∑—æ®–‹°≈—∫‹¡“‹¬÷¥‹Õ”‹π“®‹·∫∫‹‡°à“‹Õ’° ¬—ß‹ ‰≈à‹ µ“¡‹∫’È‹∑À“√‹µàÕ‹ ‰ªÕ’° º¡‹ ‰¡à‹§‘¥‹«à“°Õß‹∑—æ‹®–‡¢â“‹¡“‹¬÷¥‹Õ”‹π“®‹Õ’° ‡æ√“–‹ ß— §‹ ¡‹‡ª≈’¬Ë π‹ ‰ª¡“°‹·≈â« ¬÷¥‹ ‰¥â°ªÁ °‹§√Õß‹ ‰¡à‹ ‰¥â ‡√“‹π“à ®‹ –‹‡ÀÁπ‡‹ Õ◊ µ‹ «— Õ‹ πË◊ ∑‹ ‹Ë’ °”≈—ß¢‹ ∫‹°¥— ¡‹ “°°«à“ π—πË §‹ Õ◊ ‹√–∫∫‹°“√‹‡¡◊Õß‹∑‰‹Ë’ ¡à∂‹ °Ÿ µ‹ Õâ ß‹ (¥Ÿ¿“§ºπ«°) °”≈—ß∑‹ ”‹√“â ¬‹ª√–‹‡∑»‹ ‰∑¬‹Õ¬à“ß‹Àπ—° √–∫∫‹√∞— ‹ ¿“¢Õß‹‡√“‹≈“â ¡—¬ª‹ ≈àÕ¬‹ „Àâ¡‹ ’ ‹°“√‹´◊ÈÕ‹‡ ’¬ß‹¢“¬‹‡ ’¬ß‹·≈–‹°Á‹‡¢â“‹¡“‹ ‚°ß‹°‘π‹°—π‹Õ¬à“ß‹¡“° „π‹™«à ß‹√∞— ∫“≈‹Õ“‹ππ— ∑å Ú À≈—ß‡‹ Àµÿ°‹ “√≥åæ‹ ƒ…‹¿“§¡ æ.».ÚıÛı √—∞‹ ¿“‹ ‰¥â‹¡’‹°“√‹·°â‹ ‰¢√—∞‹∏√√‹¡πŸ‹≠ Ù ¡“µ√“ ºŸâ‹·∑π‹√“…Æ√‹™ÿ¥‹‡¥’¬«‹°—π ´÷Ëß‹ °àÕπ‹‡Àµÿ‹°“√≥å‹æƒ…‹¿“§¡‹∑”‹Õ¬à“ß‹ ‰√ °Á‹ ‰¡à¬Õ¡‹·°â‹√—∞‹∏√√‹¡πŸ‹≠ ·µàµÕπ‹π’È ¬Õ¡‹·°â‹√—∞‹∏√√‹¡πŸ‹≠‹·µà‹ ‚¥¬‹¥’ ‡æ√“–‹ —ß‹§¡‹°”≈—ß‹µ◊Ëπ‹µ—«‹ Ÿß ‡æ√“–‹©–‹π—Èπ‹ ¢≥‹–π—πÈ ™‹ «à ß‹ππÈ— ®‹ ß÷ ‡‹ ªìπ çÀπâ“µ‹ “à ß‹·Ààß‹ ‚Õ°“ é ∑’π‹Ë “πÊ ®–‹‡ªî¥¢‹ πÈ÷ ‹ °— §‹ √—ßÈ Àπ÷Ëß‹∑’Ë‹®–‹·°â‹ ‰¢‹‡√◊ËÕß‹ ”§—≠‹Ê ∑’Ë‹µ“¡‹ª°‹µ‘‹·°â‹ ‰¢‹ ‰¡à‹ ‰¥â „π√Õ∫ ˆ ªï Àπâ“‹µà“ß‹·Ààß‹ ‚Õ°“ ‹∑’Ë‹®–‹ªØ‘√Ÿª‹°“√‹‡¡◊Õß‹‡°‘¥‹¢÷Èπ Ú §√—ßÈ ‡‹ ∑à“π‹ πÈ— §◊Õ ‡¡◊ÕË ÚÙ ¡‘∂‹ πÿ “¬π æ.».ÚÙ˜ı °—∫ À≈—ß Ú æƒ…¿“§¡ æ.».ÚıÛı ·µà‡‹ ºÕ‘≠™‹ «à ß‹ππ—È ‹ ß— §‹ ¡‹‰∑¬‹‰¡à¡‹ §’ «“¡‹√‡Ÿâ‹ √◊ÕË ß‹°“√‹ªØ‘√ªŸ °“√‹‡¡◊Õß π“¬‹°√—∞‹¡πµ√’Õ“‹π—π∑å‹°Á‹µ—Èß‹∑à“‹®–‹¬ÿ∫ ¿“‹ ‰ª º¡‹∑”‹®¥‹À¡“¬‹∂÷ß‹π“¬‹°√—∞-‹ ¡πµ√’‹«à“‹Õ¬à“‹‡æ‘Ëß‹¬ÿ∫ ‹‡æ√“–‹∂â“‹¬ÿ∫‹ ‰ª·≈â«‹‡≈◊Õ°‹µ—Èß‹¥â«¬‹°µ‘°“‹‡¥‘¡ ªí≠À“‹ ‡¥‘¡Ê °Á®‹ –‹°≈—∫¡‹ “‹Õ°’ §«√‹ „™â∫‹ √√¬“‹°“»∑’·Ë‹ °â‹ ‰¢√—∞∏‹ √√‹¡πŸ≠ ‹ ‹ ‰¥âπ‹ ·’È‹ °â‹‰¢°√Õ∫ 2 ∫ π ‡ â π ∑ “ ß ™’ «‘ µ ª Ø‘ √Ÿ ª ° “ √ ‡ ¡◊ Õ ß ·‹ ≈–‹°µ‘°“‹°“√‹‡≈◊Õ°‹µß—È ‹ „À¡à ·µàµÕπ‹ππ—È π‹ “¬°œ Õ“‹ππ— ∑å∑‹ “à π‹¡æ’‹ π— ∏‹ °‹ √≥’∑‹ ®’Ë‹ – ‹¬ÿ∫‹ ¿“‹®÷ß‹ ‰¥â‹¬ÿ∫‹ ¿“ À‹≈ß— °“‹√‡‹ ≈◊Õ°‹µß—È ‹ „π‹‡¥◊Õπ‹°π— ¬‹ “¬π æ.».ÚıÛı §ÿ≥™‹ «π À≈’°¿—¬ À—«‹Àπâ“‹æ√√‹§ª√–‹™“‹∏‘‹ªíµ¬å‡ªìπ‹ºŸâ‹®—¥‹µ—Èß‹√—∞∫“≈ ¡“®π‹∂÷ß‹‡¥◊Õπ‹æƒ…‹¿“§¡ æ.».ÚıÛ˜ √.‹µ.‹©≈“¥ «√‹©—µ√ ´÷Ëß‹ ‰¡àæÕ‹ „®‹°“√‹∑”‹ß“π‹¢Õß‹√—∞∫“≈ ‰¥â Õ¥‹¢â“«‹∑’Ë‹Àπâ“‹√—∞‹ ¿“‹‡æ◊ËÕ‹‡√’¬°√âÕß‹°“√‹·°â‹ ‰¢√—∞‹∏√√‹¡πŸ‹≠„Àâ§≥–‹√—∞‹¡πµ√’‹ ¡“‹®“°‹°“√‹‡≈◊Õ°‹µßÈ— ‹ ·≈–‹ÕπË◊ Ê °Á°‹ Õà À‹«Õ¥‹‡ªìπ°‹ “√‹ª√–‹∑«â ß‹∑À‹Ë’ πâ“√‹ ∞— ‹ ¿“ §π ‹∑’Ë‹™ÿ¡‹πÿ¡‹¡“‹¥â«¬‹‡Àµÿº≈‹µà“ßÊ °—π ∑’Ë‹¡“‹¥à“‹∑À“√‹°Á‹¡’ ‡ªìπ‹‡√◊ËÕß‹§π‹®π‹°Á‹¡’ °√√¡°√‹°Á‹¡’ ∑”‹ ‰ª∑”‹¡“°≈“¬‹‡ªìπ‹·∫àß‹¢—È«‹‡ªìπ‹æ«° ç‡™’¬√å‹™«πé °—∫‹æ«° ç¥à“™«πé §ÿ≥©‹ ≈“¥‹°ªÁ √‹ –°“»‹«“à ®‹ –‹Õ¥‹¢“â «®π‹µ“¬ ®“°‹µ“à ß‹®ß— À‹ «—¥¡‹ §’ π‹ ‚∑√‹»æ— ∑å¡‹ “∫Õ°‹º¡‹«“à ¡‹ °’‹ “√‹ª≈ÿ°√–‹¥¡‹≈°Ÿ ‡‹ Õ◊ ™‹ “«‹∫“â π ·≈–‹«∑‘ ¬ÿ∑‹ Õâ ß‹∂π‘Ë «‹ “à æ«°‹∑’Ë‹™ÿ¡πÿ¡‹Õ¬Ÿà‹∑’Ë‹Àπâ“‹√—∞‹ ¿“‹‡ªìπ‹æ«°‹ ‰¡à®ß‹√—°‹¿—°¥’‹µàÕ‹æ√–‹¡À“‹°…—µ√‘¬å ‡¢“‹‡°√ß‹«“à ®‹ –‹‡°‘¥‡‹ Àµÿ√‹ πÿ ·‹ √ß «—π‹∑’Ë Ò ¡‘‹∂ÿ‹π“¬π æ.».ÚıÛ˜ º¡‹‡¢’¬π∫‹∑§«“¡≈ß‹Àπ—ß‹ ◊Õ- æ‹ ¡‘ æå¡‹ µ‘™‹ π ‡ πÕ‹«“à §«√‹¡‹°’ “√‹ªØ‘√ªŸ °‹ “√‹‡¡◊Õß ‡ªìπ§‹ √—ßÈ ·‹ √°‹∑π’Ë‹ ”‹§”‹π¡’È‹ “‹∑” ‹°“√‹µ≈“¥ ·≈–‹ ‰¥â‹√—∫‹°“√µÕ∫√—∫‹Õ¬à“ß‹‡°√’¬«°√“« °≈ÿà¡‹π“¬‹·æ∑¬å‡À«ß ‚µ®‘√“°“√ °Áª√‹ –°“»‹∑π— ∑’«‹ “à ®‹ –‹µß—È Õß§å°‹ √‹ªØ‘√ªŸ °‹ “√‹‡¡◊Õß §ÿ≥¡‹ ™’‹ ¬— ƒ™ÿæ‹ π— ∏å ‡¢’¬π‹≈ß‹¡µ‘™‹ π‹ „π‹«π— √ÿßà ¢‹ π÷È «‹ “à ∂‹ “â ®‹ –‹ªØ‘√ªŸ °‹ “√‹‡¡◊Õß‹µ“¡‹∑’Ë π.‹æ.‹ª√–‹‡«» ‡ πÕ „Àâ·‹ °â‹ ‰¢√—∞∏‹ √√‹¡πŸ≠ ¡“µ√“ ÚÒÒ ∑à“π‹°Á‹ ‰¡à‹ ‰¥â∫Õ°«à“‡‹ ÀÁπ¥‹ «â ¬‹À√◊Õ‹ ‰¡à‡‹ ÀÁπ ‹¥â«¬ ·µà‹∑à“π°Á∫Õ°‹«‘∏’‹ „Àâ‹«à“‹∂â“‹µâÕß‹°“√‹∑”‹µ“¡‹π—Èπ‹°Á‹¡’‹«‘∏’‹Õ¬à“ß‹π’È §«“¡‹ π‹ „®‹‡√◊ÕË ß‹°“√‹ªØ‘√ªŸ °‹ “√‹‡¡◊Õß‹æßàÿ ‹ ßŸ ¢‹ πÈ÷ ®π‹ „π‹«π— ∑‹ Ë’ ˘ ¡‘∂‹ π‹ÿ “¬π æ.».ÚıÛ˜ §ÿ≥‹¡“‹√ÿµ ∫ÿπ‹π“§ ª√–‹∏“π‹ ¿“‹ºŸâ‹·∑π‹√“…Æ√‹ ‰¥âª‹√–°“»‹µ—Èß‹§≥–‹°√√¡‹ °“√‹æ—≤‹π“ª√–‹™“‹∏‘ª‹ ‰µ¬ ‹(§æ‹ª‹.) ·≈–‹º¡‹ ‰¥â‹√—∫‹‡≈◊Õ°‹‡ªìπ‹ª√–‹∏“π ‹§‹ æ‹ª. §æ‹ª.‹ ‹‰¥â‹‡ πÕ‹ „Àâ‹¡’‹°“√‹ªØ‘‹√Ÿª°“√‹‡¡◊Õß‹¥—ß‹∑’Ë∑√“∫‹°—π‹Õ¬Ÿà‹·≈â« 3 ∫ π ‡ â π ∑ “ ß ™’ «‘ µ ª Ø‘ √Ÿ ª ° “ √ ‡ ¡◊ Õ ß º¡‹®–‹¢Õ‹‡≈à“‡‹ √◊ÕË ß‹§«“¡‹‡ªìπ¡‹ “‹«“à ∑‹ ”‹ ‰¡º¡‹®ß÷ ‡‹ πÕ‹‡√◊ÕË ß‹°“√‹ªØ‘√ªŸ ‹ °“√‹‡¡◊Õß·≈–‹°“√‹¥”‡π‘πß‹ “π‹¢Õß‹§æ‹ª. º¡ π‹ „®‹°®‘ °‹ “√‹∫“â π‹‡¡◊Õß‹¡“‹π“π ‚¥¬‹‡√‘¡Ë µ‹ πâ ®‹ “°‹°“√‹‡ÀÁπ§‹ «“¡‹∑°ÿ ¢å¬‹ “°‹¢Õß‹§π‹‰¢â ´÷ßË °‹ Á‹ ∫◊ ‡‹ π◊ÕË ß‹¡“‹®“°‹§«“¡‹ ¬“°®π‹¢Õß‹ª√–™“™π‹ «à π‹ „À≠à °“√‹∂°Ÿ ‡‹ Õ“‹√¥— ‡‹ Õ“‹‡ª√’¬∫‹®“°‹ ‚§√ß‹ √â“ß‹∑“ß‹ —ß‹§¡‹∑’Ë‹ ‰¡à‹‡ªìπ‹∏√√¡ º¡‹√—∫√“™‹°“√‹¡“‹π“π‹®π‹‡ÀÁπ‹«à“‹√–∫∫‹√“™‹°“√‹‡ªìπ‹√–∫∫‹∑’Ë‹∫’∫‹§—Èπ ‰¡à‹ àß‹‡ √‘¡‹»—°¬‹¿“æ‹¢Õß‹¢â“‹√“™‹°“√ ‰¡à‹ àß‹‡ √‘¡‹ „Àâ§π‹∑”‹§«“¡‹¥’‹ „π‹‡√◊ËÕß çæÿ∑∏‹∏√√¡‹°∫— ‹ ß— §‹ ¡é º¡‹ π‹ „®‹»°÷ …“‹æ∑ÿ ∏‹∏√√¡ √«¡‹∂ß÷ ‹ ‰ªΩñ° ¡‹∂«‘ª‹ í - π“‹¥â«¬ ‡ÀÁπ‹«à“‹æÿ∑∏‹∏√√¡‹‡ªìπ‹¢Õß‹«‘‡»… ·µà‹æÿ∑∏»“ π“°Á‹ ‰¡à‹¡’æ≈—ß‹∑’Ë‹®–‹ * ™à«¬‹·°â‹ ‰¢ ∂“π‹°“√≥å‹∑’Ë‹‡≈«‹√â“¬‹ „π‹ —ß‹§¡‹ ‰∑¬ ‡æ√“–‹°“√‹∑’Ë§≥–‹ ß¶å‹∂Ÿ°‹∑”‹ „Àâ‡‹ ªìπ√‹ –∫∫‹√“™‹°“√ ‡√◊ÕË ß‹∑“ß‹¥“â π‹ “‹∏“√≥ ¢ÿ ‡‹ √“°Áæ¬“‹¬“¡‹®–‹ª√—∫ª‹ √ÿß°‹ π— ‹ À≈“¬‹Õ¬à“ß √«¡‹∑—Èß‹æ¬“‹¬“¡‹®–‹ªØ‘√Ÿª‹ ‚√ß‹‡√’¬π·æ∑¬å ‚¥¬‹∑’Ë§≥–‹√—∞‹¡πµ√’‹ „π ¡—¬‹√—∞∫“≈‹®Õ¡‹æ≈‹∂πÕ¡ °‘µµ‘¢®√ ‡ªìπ‹π“¬°√—∞‹¡πµ√’°Á‹¬—ß‹∑”‹ ‰¡à‹ ‰¥â ‡æ√“–‹æ≈—ßÕ‹ πÿ√°— …åπ‹ ¬‘ ¡‹ „π‹«™‘ “‹™æ’ ∫«°‹°∫— √‹ –∫∫‹°“√‹‡¡◊Õß‰¡à¡‹ Õ’‹ ”‹π“®‹ „π‹∑“ß ‹∑’Ë‹®–‹∑”‹§«“¡‹¥’‹¡“°‹π—° ‡æ√“–‹æ≈—ß‹Õ”‹π“®‹ „π‹‡™‘ß‹Õπÿ√—°…å‹∑’Ë‹∂—°∑Õ‹°—π‹ ‰ª∑ÿ° ‹√–¥—∫‹¡’æ≈—ß‹·√ß‹¡“° °“√‹‡¡◊Õß‹∑º’Ë‹ “à π‹°“√‹µÕà ‹ ®Ÿâ π‹‡ ¬’ ‡≈◊Õ¥‹‡π◊ÕÈ ‹ „π‹«π— ∑‹ ’Ë ÒÙ µÿ≈“‹§¡ æ.». ÚıÒˆ, ˆ µÿ≈“‹§¡ æ.».ÚıÒ˘ ·≈– Ò˜-‹Ú æƒ…‹¿“§¡ æ.».ÚıÛı °Á‡‹ §≈◊ÕË π‹‡¢â“‹ ‰ª‹Õ¬Ÿà‹ „π‹¡Õ◊ ¢‹ Õß‹π°— ‡‹ ≈◊Õ°‹µß—È ®‹ ”π«π‹πÕâ ¬∑’Ë‹ „™âÕ‹ ∑‘ ∏‘æ‹ ≈‹∑“ß‹°“√‹‡ß‘π ‡‹ ¢â“ Õ‹àŸ ”‹π“®·≈–‹¬¥÷ Õ‹ ”‹π“®‹∑“ß‹°“√‹‡¡◊Õß‹ ‰«â‹ „π‹¡Õ◊ µπ ·∑–‹°¥— °√àÕπ‹ª√–‹‡∑»‹ ‰∑¬≈ß‹ ‰ª‹‡√◊ÕË ¬Ê °“√‹¡‹’ «à π‹√«à ¡‹∑“ß‹°“√‹‡¡◊Õß¢Õß‹ª√–‹™“™π‹°π‹Á Õâ ¬‹ ‡æ√“– ∂Ÿ°«“ß‹¬“‹™“‹∑“ß«—≤π‹∏√√¡‹ ‚¥¬‹√–∫∫‹Õÿª∂—¡¿å·≈–‹Õ”‹π“®‹∑’Ë√«¡‹»Ÿπ¬å‹¡“‹™â“‹ *¥Ÿ®“° : ª√–‡«» «– ’ . æÿ∑∏∏√√¡°—∫ ß— §¡‡≈à¡ Ò,Ú . °√ÿß‡∑æœ : ”π—°æ‘¡æåÀ¡Õ™“«∫â“π, ÚıÛ˘ 4 ∫ π ‡ â π ∑ “ ß ™’ «‘ µ ª Ø‘ √Ÿ ª ° “ √ ‡ ¡◊ Õ ß π“π √–∫∫‹°“√‹»÷°…“‹¢Õß‹‡√“‹∑ÿ°‹√–¥—∫ µ—Èß‹·µà‹Õπÿ∫“≈‹®π‹∂÷ß¡À“‹«‘∑¬“‹≈—¬ °Á‹ ‰¡à™‹ «à ¬‹ „Àâ§π‹ ‰∑¬‹¡§’ «“¡‹‡¢â¡·‹ ¢Áß∑‹ “ß‹ª≠ í ≠“ «ß‹«™‘ “°“√‹°¢‹Á “¥‹§«“¡‹‡¢â¡ ·¢Áß Õ◊Ë ¡«≈‹™π‹°‡Á‹ πâπ‡‹ √◊ÕË ß‡√â“Õ‹ “√¡≥å (sensational) ¬—ß¢‹ “¥‹°“√ √â“ß‹ √√§å‹ ∑“ß‹ªí≠≠“‹ „Àâ‹ —ß‹§¡ º¡‹‡Õß‹≈ß‹ ‰ª ¡— º‹ — ª‹ ≠ í À“‹¢Õß§π‹µ“à ß‹®ß— À‹ «—¥‡‹ ¡Õ ∂â“¡‹ ‹’ ‚Õ°“ °‹ Á ®‹ –‹ ‰ª‹‡¬’¬Ë ¡‹™“«‹∫“â π ‰ª§â“ß‹°∫— ™‹ “«‹∫“â π À√◊Õ§‹ “â ß‹∑»‹Ë’ “≈“‹«¥— À√◊Õ‹‰ª‹ª√–‹™¡ÿ ‹√à«¡ ‹°—∫‹™“«‹∫â“π ∑”‹ „Àâ∑√“∫‹§«“¡‹∑ÿ°¢å‹∑’Ë‹¡’‹‡µÁ¡‹·ºàπ‹¥‘π‹¥â«¬‹ ¿“æ‹ªí≠À“‹ ∑’Ë‹Àπ—° ·µà ¿“æ‹§«“¡‹ÕàÕπ‹·Õ¢‹Õß°≈‹ ‰°‹ „π‹°“√‹·°â‹ªí≠À“‹∑—Èß‹∑“ß‹√“™‹°“√ ∑“ß‹°“√‹‡¡◊Õß ∑“ß‹«™‘ “‹°“√ ·≈–‹∑“ß‹ Õ◊Ë ¡«≈™π ∑”‹ „Àâæ¬“°√≥å‹ ‰¥â«‹ “à ‹ ß— §‹ ¡ ‹ ‰∑¬‹®–‹«‘°ƒµ‘‹¢÷Èπ‹‡√◊ËÕ¬Ê ®π‹°√–‹∑—Ëß‹√ÿπ‹·√ßπÕß‹‡≈◊Õ¥ ¥— ß‹ ∑’Ë‹ ‰¥â‹‡µ◊Õπ‹‡ ¡Õ‹ ¡“ ®π‹°√–‹∑—Ëß‹π—°‹°“√‹‡¡◊Õß‹∫“ß‹§π°≈à“«‹À“º¡‹«à“‹‡ªìπ‹À¡Õ‹Àπâ“‹‡≈◊Õ¥ º¡‹‰¡à¡‹ §’ «“¡‹√∑Ÿâ‹ “ß‹√∞— »‹ “ µ√å ‡»√…∞‹»“µ√å ·≈–‹πµ‘ »‘‹ “ µ√å Õ—π‡‹ ªìπ ¢‹ Õâ ®‹ ”°—¥∑‹ “ß‹ª≠ í ≠“‹∑®‹Ë’ –‹™«à ¬‹∫“â π‹‡¡◊Õß‹ ‰¥â ·µà°§Á √ÿπà §‹ ¥‘ ‡‹ √◊ÕË ¬‹¡“ ®–‹‡√’¬°«à“‹ ∑ÿ°«—π°‹ «Á‹ “à ‹‰¥â«“à ®‹ –‹·°â‹ ‰¢‹‡Àµÿ°‹ “√≥å∫‹ “â π‹‡¡◊Õß‹‰¥âÕ‹ ¬à“ß‹‰√ ‡√◊ÕË ß‹Àπ÷ßË ∑‹ æ’Ë ¬“‹¬“¡ ∑”‹¡“° °‹ §Á‹ Õ◊ æ—≤π‹ “§«“¡‹‡¢â¡·‹ ¢Áß¢‹ Õß‹™¡ÿ ™‹ π ‡æ√“–‹ „π‹√–¬–‹ ‰°≈‹§«“¡‹‡¢â¡ ·¢Áß¢‹ Õß‹™¡ÿ ™‹ π‹®–‹·°âª‹ ≠ í À“‹∑°ÿ Õ‹ ¬à“ß ·µà‹ „π¢≥–‹‡¥’¬«‹°π— °‹ “√‹‡¡◊Õß‹√–¥—∫∫‹ π ∑’Ë‹ ‰¡à‹∂Ÿ°‹µâÕß‹°Á‹°”≈—ß‹®–∑”‹ „Àâ‹∫â“π‹‡¡◊Õß≈ÿ°‹‡ªìπ‹ ‰ø °“√‹æ—≤‹π“‹™ÿ¡‹™π°Á‹µâÕß‹ ∑”‹∂÷ß‹®–‹ ‰¡à‹ “¡“√∂‹·°â‹ªí≠À“‹°“√‹‡¡◊Õß‹√–¥—∫‹∫π‹ ‰¥â‹∑—π ¥â«¬‹°“√‹‡≈Áß‹‡ÀÁπ‹ «à“ §«“¡‹¢—¥‹·¬âß‹®–‹¡’‹¡“°‹¢÷Èπ‹·≈–‹®–‹ª–∑ÿ‹ ‰ª Ÿà§«“¡‹√ÿπ‹·√ß ‚¥¬‹ —ß‹§¡‹ ‰∑¬‹ ¢“¥‹∑°— …‹ –‹ „π‹°“√‹·°âª‹ ≠ í À“‹§«“¡‹¢¥— ·‹ ¬âß¥‹ «â ¬‹ π— µ‘«‹ ∏‘ ’º¡‹ ‰¥âæ¬“‹¬“¡‹°√–‹µπÿâ ‹ „Àâ¡‹ °’‹ “√ √â“ß‹ ∂“‹∫π— ‹ π— µ‘«‹ ∏‘ ’ ∑’®Ë‹ Ãÿ “‹≈ß°√≥å¡‹ À“‹«∑‘ ¬“‹≈¬— ‹‰¥â∑‹ ”‹‡ªìπ‚§√ß‹°“√ ‹·µà°Á‹ ‰¡à‹‡¢â¡‹·¢Áß‹π—° ∑’Ë¡À“‹«‘∑¬“‹≈—¬‹¢Õπ‹·°àπ‹ „π¢≥–‹∑’Ë‹»“ ‹µ√“‹®“√¬å‹π“¬‹ ·æ∑¬å‹«—π‹™—¬ «—≤π‹»—æ∑å ‡ªìπ‹Õ∏‘°“√‹∫¥’‹ ‰¥â‹µ—Èß‹ ∂“‹∫—π‹ —πµ‘‹»÷°…“ ‚¥¬‹ ¢≥–‹π’È‹¡’‹§ÿ≥‹À¡Õ‹«—π‹™—¬ ‡ªìπ‹ºŸâ‹Õ”π«¬‹°“√ ∑’Ë‹∏√√¡‹»“ µ√å‹¡’ ¥√.‹™—¬‹«—≤πå 5 ∫ π ‡ â π ∑ “ ß ™’ «‘ µ ª Ø‘ √Ÿ ª ° “ √ ‡ ¡◊ Õ ß ∂“Õ“‹π—π∑å ‡ªìπ‹ºŸâ π‹ „®‹‡√◊ËÕß‹ —πµ‘‹«‘‹∏’‹¡“‹π“π ·≈–‹‡ªìπ‹ºŸâ‹¡’§«“¡‹√Ÿâ‹ „π‹‡√◊ËÕß π‹ ¡‹È’ “°‹∑‹Ë’ ¥ÿ ∑’Ë ¿“§«“¡‹¡πË— §‹ ß‹·Ààß™‹ “µ‘ ( ¡™‹.) √Õß‹‡≈¢“‹∏°‹‘ “√‹∑™‹Ë’ ÕË◊ §‹ ≥ ÿ ‹æ‘‹™—¬ √—µπ‹æ≈ ‰¥âæ¬“‹¬“¡‹æŸ¥‹§ÿ¬‹°—∫‹∫ÿ§‹§≈‹·≈–‹°≈ÿà¡‹µà“ßÊ ‡æ◊ËÕ‹À“‹∑“ß‹·°â‹ ªí≠À“‹¥â«¬‹ —πµ‘‹«‘∏’‹ ‰¥â‹∑”‹ß“π‹√à«¡‹°—∫‹π—°‹«‘™“‹°“√ π—°‹æ—≤‹π“‹‡Õ°‹™π ·≈– ºŸâ‹π”‹™ÿ¡‹™π ∑”‹ „Àâ‹‡¢â“‹ „®‹‡√◊ËÕß‹™ÿ¡‹™π ‡√◊ËÕß‹Õß§å‹°√‹æ—≤‹π“‹‡Õ°‹™π‹·≈–‹‡√◊ËÕß‹ —πµ‘‹«‘∏’ ‡√“‹ ‰¥â‹∑”‹ß“π√à«¡‹°—∫ ¡™. ¥â«¬‹‡æ◊ËÕ™à«¬‹°—π‹À“‹∑“ß‹∂Õ¥‹™π«π‹ §«“¡‹√ÿπ‹·√ß‹ „π‹ —ß‹§¡‹ ‰∑¬ §«“¡‹°â“«‹Àπâ“¢Õß ¡™. ‡ªìπ‹‡√◊ËÕß‹∑’Ë‹¥’‹Õ¬à“ß‹¬‘Ëß‹ Õ¬à“ß‹Àπ÷ßË ∑‹ ‡’Ë‹ °‘¥¢‹ π÷È ‹ „π‹ ß— §‹ ¡‹ ‰∑¬ ∑“ß‹°“√‹‡¡◊Õß‹¬ß— ‹ ‰¡à¡‹ §’ «“¡‹√æŸâ Õ‹∑®’Ë‹ –‹π”‹‡√◊ÕË ß ‹ —πµ‘‹«‘∏’‹¡“‹‡ªìπ‹π‚¬∫“¬ „π¢≥–‹∑ª’Ë √–‹‡∑»‹ ‰∑¬‹¡ª’‹ ≠ í À“‹‡™‘ß‹ ‚§√ß‹ √â“ß‹Õπ— ®‹ –‹∑”‹ „Àâ‹ ß— §‹ ¡‹‰∑¬ «‹ °‘ ƒµ‘¢‹ πÈ÷ ‡‹ √◊ÕË ¬Ê ®π‹√πÿ ·‹ √ß °“√‹∑®‹Ë’ –‹ √â“ß‹§«“¡‹‡¢â“‹ „®‹ „π‹ ß— §‹ ¡ ®π‹π”‹‰ª àŸ §«“¡‡ÀÁπæ‹ Õâ ß‹·≈–‹°√–∑”‹ „Àâ‹ ”‡√Á®‡‹ ªìπ‡‹ √◊ÕË ß‹¬“°‹¡“° º¡‹‰¥âµ‹ ¥‘ µ‹ “¡‹¢Õâ ‡‹ ¢’¬π ‹°“√‹«‘æ“°…å‹«‘®“√≥å‹¢Õß‹π—°‹«‘™“‹°“√ ·≈–‹§Õ‹≈—¡‹π‘ µå‹ „π‹Àπ—ß‹ ◊Õæ‘¡æå‹µà“ßÊ ‡√◊ÕË ¬‹¡“ ‰¥â‡‹ ≈Áß‡‹ ÀÁπ§‹ «“¡‹¬“°‹≈”∫“°‹Õ¬à“ß‹¬ß‘Ë ∑‹ ®’Ë‹ –‹À“§«“¡‹‡ÀÁπæ‹ Õâ ß‹∑®’Ë‹ –‹·°â‹ ‰¢ ª‹ ≠ í À“‹∑’Ë‹ ”§—≠Ê‹ ‡¡◊ÕË §‹ √“« ¥√.‹™¬— Õ‹ π—πµå ¡ÿ∑«‹ ≥‘™ ‡ πÕ‹‡√◊ÕË ß ç ¿“‹°√–- ®°é °Á∂‹ °Ÿ √ÿ¡µ‹ ‡‹’ ¬’ ¬‹ ∫— ‡‹ ¬‘π ´÷ßË ·‹ ∑â∑‹ ®Ë’ √‘ß°‹ ‹Á‰¡à¡‹ Õ‹’ –‰√‹‡≈¬ ‡ªìπ°‹ “√√«¡‹§π°≈ÿ¡à ‹ µà“ßÊ ‡¢â“¡‹ “‹‡ªìπ°‹ √–®°‹ –∑âÕπ‹ª≠ í À“‹ ß— §‹ ¡‚¥¬‰¡à¡‹ Õ’‹ ”‹π“® ·µà‡‹ æ◊ÕË ‡‹ ªìπ∑‹ “ß‹ √–∫“¬‹§«“¡‹Õ÷¥‹Õ—¥‹ „π‹ —ß‹§¡‹ ‰¡à‹ „Àâ‹°àÕ‹µ—«‹ ‰ª Ÿà§«“¡‹√ÿπ‹·√ß Õ’°‹§π‹Àπ÷Ëß‹∑’Ë‹¡’§«“¡√Õ∫√Ÿâ‹∑“ß‹√—∞‹»“ µ√å —ß‹§¡ ·≈–‹°“√‹‡¡◊Õß‹ √–À«à“ß‹ª√–‹‡∑»¡“°‹∑‹Ë’ ¥ÿ §‹ π‹Àπ÷ßË §◊Õ ¥√.‹ª√“‹ ‚¡∑¬å π“§√‹∑√√æ °Á¥‹ ®‹Ÿ –‹ ‰¡à “¡“√∂‹ „™â‹»—°¬‹¿“æ‹¢Õß‹µπ‹‡Õß‹™à«¬‹‡À≈◊Õ‹ª√–‹‡∑»‹ ‰¥â‹‡∑à“‹∑’Ë§«√ ‡æ√“–‹ Õÿª √√§¢—¥‹¢âÕß‹ „π‹ —ß‹§¡‰∑¬‹∑’Ë‹®–‹¬Õ¡‹√—∫‹§«“¡‹§‘¥‹∑’Ë‹°â“«‹Àπâ“‹·ª≈°‹ ‰ª ®“°‡¥‘¡ —ß‹§¡‹ ‰∑¬‹‡√’¬π‹√Ÿâ‹‡√◊ËÕß‹µà“ßÊ ‹‰¥â‹™â“ ‡æ√“–‹‡√“‹Õ¬Ÿà‹ „π‹«—≤π‹∏√√¡‹ 6 ∫ π ‡ â π ∑ “ ß ™’ «‘ µ ª Ø‘ √Ÿ ª ° “ √ ‡ ¡◊ Õ ß Õ”π“®‹¡“‹π“π °“√‹∑®’Ë‹ –‹∑”‹„Àâ‹ ß— §‹ ¡‹‡√’¬π‹√‡Ÿâ‹ √◊ÕË ß‹Õ–‰√ µâÕß‹À“‹®ß— À‹ «–‹·≈– ‡‹ Àµÿ°‹ “√≥å∑‹ ‡’Ë‹ À¡“–‹ ¡ º¡‹‡Õß‹‡√’¬π‹∑“ß‹æπ— ∏‹ »ÿ‹ “ µ√å¡‹ “‹∫“â ß ·≈–‹§¥‘ «‹ “à §«“¡ √‹ ‡‹âŸ √◊ÕË ß‹¥‡‹’ ÕÁπ‡‹ Õ‹À√◊Õ¬’π‡‹ ªìπ‡‹ √◊ÕË ß‹ ”§—≠ ·µà®‹ –‹ ‰ª‹‡¢’¬π∫‹∑§«“¡≈ß‹Àπ—ß‹ Õ◊ - æ‹ ¡‘ æå¬‹ “¡‹ª°‹µ∏‘‹ √√¡‹¥“ ß— §‹ ¡‹‰∑¬‹°§Á ß‹®–‹‡ÀÁπ‡‹ ªìπ‡‹ √◊ÕË ß‹¬ß— ß‹ π—È Ê ·≈–‹°®Á –‹º“à π ‹‡≈¬‹ ‰ª ·µà‹‡¡◊ËÕ‹‡°‘¥‹°√≥’‹æ√–‹¬—π‹µ√–‹∂Ÿ°°≈à“«‹À“‹«à“‹‡ªìπ‹æàÕ‹‡¥Á°·≈–‹‡®â“‹µ—«‹ ªØ‘‡ ∏ ¡’‹°“√∂°‹‡∂’¬ß‹°—π‹«à“‹‡¥Á°‹§π‹∑’Ë‹«à“‹‡ªìπ‹≈Ÿ°‹¢Õß‹æ√–‹¬—π‹µ√–À√◊Õ‹‡ª≈à“ ‡ªìπ‹®—ß‹À«–‹∑’Ë‹‡À¡“–‹ º¡‹°Á‹ ‚¬π‹ ‚§√¡≈ß‹ ‰ª«à“‹‡√◊ËÕß‹π’È‹æ‘ Ÿ®πå‹ ‰¡à‹¬“°‹ ‚¥¬‹°“√ µ√«®‹¥‡’‹ ÕÁπ‡‹ Õ‹ ß— §‹ ¡‹°√‹Á ‡‹âŸ √◊ÕË ß‹¥‡‹’ ÕÁπ‡‹ Õ‹¢πÈ÷ ¡‹ “‹∑π— ∑’ º¡‹§¥‘ «‹ “à ∫‹ ¥— π‹ È’ ß— §‹ ¡‹ ‰∑¬ √Ÿ®‹â °— ‡‹ √◊ÕË ß‹¥‡‹’ ÕÁπ‡‹ Õ‹¥¢‹’ πÈ÷ ¡‹ “° ¥’‡‹ ÕÁπ‡‹ Õ‹‡ªìπ‡‹ √◊ÕË ß‹ ”§—≠‡‹ æ√“–‹‡ªìπ√‹ À— ™‹ «’ µ‘ ß— ‹§¡‹§«√‹¡’§«“¡‹√Ÿâ‹‡°’Ë¬«‹°—∫‹‡√◊ËÕß‹π’È °“√‹∑’Ë‹ “‹∏“√‹≥–‹¡§’ «“¡‹√§Ÿâ «“¡‹‡¢â“„‹ ®‹‡√◊ÕË ß‹Õ–‰√‹°‰Á‹ ª∑”‹„Àâ‹ ß— §‹ ¡‹ ¡’Õ‹ ”‹π“®‹¡“°‹¢π÷È Õ”‹π“®‹®“°‹§«“¡‹√¢Ÿâ Õß‹ ß— §‹ ¡‹®–‹‰ª‹°”°—∫æ‹ ƒµ‘°‹ √√¡‹¢Õß‹ ºŸâ‹¡’‹Àπâ“‹∑’Ë‹‡°’Ë¬«‹°—∫‹ —ß‹§¡ ‡√◊ËÕß‹ªØ‘√Ÿª‹°“√‹‡¡◊Õß‹∑’Ë‹π”‹‡ πÕ‹µà‹Õ —ß‹§¡‹ ‰¡à‹ ‰¥â‹‡°‘¥‹¢÷Èπ‹ ‚¥¬‹∫—ß‹‡Õ‘≠ ·µà‡‹ °‘¥¢‹ πÈ÷ ®‹ “°‹°“√‹· «ß‹À“‹·≈–‹√Õ‹§Õ¬‹®ß— À‹ «–‹∑®‹Ë’ –‹‡æ‘¡Ë Õ‹ ”‹π“®‹ „Àâ‹ ß— §‹ ¡ °“√ ‹· «ßÀ“‹§◊Õ‹À“¬ÿ∑∏»“ µ√å‹∑’Ëª√–‹™“™π‹ π‹ „®‹·≈–‹‡¢â“‹√à«¡ √«¡‹∑—Èß‹∂âÕ¬§”‹ ∑’Ë‹®–‹ „™â‹À√◊Õ ç™◊ËÕ‹ ‘π‹§â“é ∑’Ë‹®–‹∑”‹°“√‹µ≈“¥ „π‹°“√‹µ≈“¥‹∑“ß∏ÿ√‹°‘®‹‡¢“‹®–‹ »÷°…“‹‡√◊ËÕß‹™◊ËÕ‹ ‘π‹§â“‹«à“ ™◊ËÕ‹Õ–‰√‹ „™â‹·≈â«‹®– çµ‘¥‹µ≈“¥é ´÷Ëß‹µâÕß‹§”π÷ß‹∂÷ß‹ «—≤π‹∏√√¡‹·≈–‹Õ“√¡≥å§‹ «“¡‹√‹âŸ °÷ ¢‹ Õß‹ª√–‹™“™π ‡√◊ÕË ß‹π‡‹È’ ªìπ‡‹ √◊ÕË ß‹∑¬‹Ë’ “°‹¡“° ‚¥¬‹‡©æ“–‹ ”À√—∫‹º¡‹´÷Ëß‹ ‰¡à‹‡§¬‹‡√’¬π‹√Ÿâ‹√—∞‹»“ µ√å‹À√◊Õ°Æ‹À¡“¬¡À“™π º¡‹‰¥âÕ‹ “à π∫‹∑§«“¡‹™Õ◊Ë ç§Õπ‹ µ‘µ‹ «‘ ™‹ π—Ë ·‹ π≈‹≈‘ ¡å : ∑“ßÕÕ°‹¢Õß ‹ ª√–‡∑»‹‰∑¬é ‚¥¬ ¥√.‹Õ¡√ ®—π‹∑√ ¡‹∫Ÿ√≥å ´÷Ëß‹µ’‹æ‘¡æå‹ „π‹Àπ—ß‹ ◊Õ‹æ‘¡æå ‹ºŸâ‹®—¥‹°“√√“¬«—π ´÷Ëß‹‡ªìπ∫‹∑§«“¡‹§àÕπ‹¢â“ß‹¬“«‹À≈“¬‹µÕπ ∫‹∑§«“¡‹π’È‹¡’ πÈ”À‹ π—°∑‹ “ß‹«™‘ “°“√‹¡“° „Àâ‡‹ Àµÿº≈‹∑π’Ë‹ “à ‡‹ ™◊ÕË ∂‹ Õ◊ ¡’∑‹ ¡’Ë‹ “‹∑Õ’Ë‹ “â ß‹Õß‘ ·‹ ¥ß‹ „Àâ‡‹ ÀÁπ 7 ∫ π ‡ â π ∑ “ ß ™’ «‘ µ ª Ø‘ √Ÿ ª ° “ √ ‡ ¡◊ Õ ß «à“°‹ “√‹‡¢’¬π‹√∞— ∏‹ √√‹¡πŸ≠ ‹ ‹ „À¡àÊ ·≈–‹ÕÕ°°Æ‹À¡“¬‹ª√–‹°Õ∫√—∞∏‹ √√‹¡πŸ≠ ‹ ‡‹ æ◊ÕË √â“ß‹°µ‘°“‹·≈–‹°≈‹ ‰°‹ „Àâ°‹ “√‹‡¡◊Õß‹ –Õ“¥ ·≈–‹¡ª’ √–‹ ∑‘ ∏‘¿‹ “æ ‡ªìπ∑‹ “ß‹∑®‹Ë’ –‹ ·°â‹ªí≠À“‹µà“ßÊ ¢Õß‹ª√–‹‡∑» º¡‹Õà“π‹·≈â«‹ª√–‹∑—∫‹ „®‹·≈–‹‡™◊ËÕ‹«à“‹π’È‹‡ªìπ‹ ∑“ßÕÕ°‹¢Õß‹ª√–‹‡∑» ·µà‹§”‹«à“ ç§Õπ‹ µ‘‹µ‘«‹™—Ëπ‹·π≈‹≈‘ ¡åé §ß‹®–‹π”‹¡“‹ ∑”‹°“√ ‹µ≈“¥‹ ‰¡à‹ ‰¥â ·µà‹ „π∫‹∑§«“¡‹π’Èº¡‹‡ÀÁπ‹¡’‹§”‹«à“ çªØ‘√Ÿª‹°“√‹‡¡◊Õßé (political reform) ´àÕπ‹Õ¬Ÿà πà“‹®–‹ „™â‹§”‹π’È‹¡“‹∑”°“√‹µ≈“¥‹ ‰¥â ‚¥¬‹®—∫‹ Õ“√¡≥å‹§«“¡ ‹√Ÿâ‹ ÷°‹¢Õß‹ª√–‹™“™π ß— §‹ ¡‹§π‹™π—È °‹ ≈“ß‹¡§’ «“¡‹‡Àπ◊ÕË ¬‹Àπà“¬‹π°— °‹ “√‹‡¡◊Õß‹¡“° ·µà‹‰¡à√‹ «Ÿâ‹ “à ®–‹∑”‹Õ¬à“ß‹ ‰√ ·µà‹√Ÿâ‹ ÷°«à“‹µâÕß‹°“√‹Õ–‰√‹∑’Ë‹·√ßÊ ‹ —°‹ÀπàÕ¬ ·µà‹ ‰¡à‹·√ß‹∂÷ß çªØ‘«—µ‘é ·≈–‹°Á‹‡¢Á¥‹§”‹«à“‹ªØ‘«—µ‘‹·≈â«‹¥â«¬ §”‹«à“ çªØ‘√Ÿªé „Àâ§«“¡‹À¡“¬‹ ∑’Ë‹·√ß ·µà‹ ‰¡à‹·√ß∂÷ß çªØ‘«—µ‘é ∑’π’È‹§”‹«à“ çªØ‘√Ÿª‹°“√‹‡¡◊Õßé ∑’Ë‹ „™â‹π’È‹æÿàß‹‡¢â“‹ Ÿà‹ °“√‹®¥— °‹ “√‹°∫— æƒµ‘°‹ √√¡‹¢Õß‹π°— °“√‹‡¡◊Õß ´÷ßË ‹ ß— §‹ ¡‹¡Õ’‹ “√¡≥å√‹ «à ¡‹∑“ß≈∫‹Õ¬Ÿà ∂â“‹‡√“‹®–‹ ‰ª‹ „Àâ§«“¡‹À¡“¬‹ªØ‘√Ÿª‹°“√‹‡¡◊Õß«à“‹À¡“¬‹∂÷ß‹ªØ‘√Ÿª‹®‘µ‹ „® ªØ‘√Ÿª‹ ª√–‡æ≥’‹ª√–‹™“‹∏‘ª‹ ‰µ¬‹°“√‹°√–®“¬‹Õ”‹π“® Õ¬à“ß‹∑’Ë‹À≈“¬‹§π‹æŸ¥‹∂÷ß ´÷Ëß‹‡ªìπ‹ ‡√◊ÕË ß‹∑¥’Ë‹ ’ ·µà®‹ –‹ ‰¡àª≈ÿ°Õ‹ “√¡≥å√‹ «à ¡‹¢Õß‹ ß— §‹ ¡ ‡æ√“– ß— §‹ ¡‹‰¡à™Õ∫‹æƒµ‘°‹ √√¡ π‹ °— °‹ “√‹‡¡◊Õß‹Õ¬à“ß‹Àπ—° §”‹«“à çªØ‘√ªŸ °‹ “√‹‡¡◊Õßé µâÕß‹æßàÿ ‡‹ ªÑ“‡‹ ¢â“‹ „ æà ƒµ‘- °‹ √√¡π—°‹°“√‹‡¡◊Õß‹Õ¬à“ß‹·√ß ®÷ß‹®–‹ √â“ß‹Õ“√¡≥å‹√à«¡‹ „π‹ —ß‹§¡ ç®—ß‹À«–é ‡°‘¥‹¢÷Èπ‹‡¡◊ËÕ‹‡°‘¥‹§«“¡‹¢—¥‹·¬âß‹ ‰¡à‹¡’‹∑“ßÕÕ°‹°√≥’‹∑’Ë √.‹µ.‹ ©≈“¥ «√‹©µ— √ Õ¥‹¢“â «‹ª√–‹∑«â ß º¡‹®ß÷ π‹ ”‹§”‹«“à çªØ‘√ªŸ °‹ “√‹‡¡◊Õßé ÕÕ°‹∑” °“√µ≈“¥‹ „π«—π∑‹ ’Ë Ò ¡‘∂‹ πÿ‹ “¬π æ.». ÚıÛ˜ ¥—ß°≈à“«‹·≈â« ‚¥¬‹∑§‹Ë’ ≥ ÿ ©‹ ≈“¥ ª‹ √‹ –°“»‹«“à ®‹ –‹Õ¥‹¢“â «‹ª√–‹∑«â ß‹®π‹µ“¬ ∂â“√‹ ∞— ∫“≈‹‰¡à¬Õ¡‹√∫— ‡‹ ß◊ÕË π‹‰¢ º¡‹®ß÷ ‹ „Àâ‹ ™◊ÕË ∫‹∑§«“¡‹«“à ç§«“¡‹µ“¬‹¢Õß‹©≈“¥ «√‹©µ— √ °—∫°‹ “√‹ªØ‘√ªŸ ∑‹ “ß‹°“√‹‡¡◊Õß ¢Õß‰∑¬é (¥Ÿ¿“§ºπ«°Àπâ“ ÒÚÛ) §”‹«“à ç§«“¡‹µ“¬é §”‹«“à ç‡≈◊Õ¥é °√–µÿ°§‹ «“¡‹√‹âŸ °÷ ¢‹ Õß§π 8 ∫ π ‡ â π ∑ “ ß ™’ «‘ µ ª Ø‘ √Ÿ ª ° “ √ ‡ ¡◊ Õ ß ∑’®Ë √‘ß¡‹ À‹’ ≈“¬‹§π‹‡™àπ ∏’√¬‹ ∑ÿ ∏ ∫ÿ≠¡’ ·≈–‹‡ °‹ √√§å ª√–‡ √‘∞°ÿ≈ ∫Õ°º¡‹«“à ‹ ‰¡à§‹ Õà ¬‹‡ÀÁπ¥‹ «â ¬‹°∫— ¢‹ Õâ ‡‹ √’¬°√âÕß‹¢Õß‹§≥ ÿ ©‹ ≈“¥‹‡∑à“‹‰√ ·µà‡‹ π◊ÕË ß‹®“°‹ ‡ÀÁπ«à“§ÿ≥©‹ ≈“¥‹¡‡’‹ ®µπ“‹¥’ ®÷ß‹‰¡àÕÕ°‹¡“‹æ¥Ÿ §‹ ¥— §‹ “â π º¡‹‡Õß‹°‡Á‹ ÀÁπ«‹ “à ¢‹ Õâ ‡√’¬° √âÕß‹¢Õß‹§ÿ≥‹©≈“¥‹ „Àâ ‹§√¡. ·≈–‹ºŸâ‹∫√‘À“√‹¿Ÿ¡‘‹¿“§‹·≈–‹∑âÕß‹∂‘Ëπ ∑ÿ°‹µ”·Àπàß ¡‹ “‹®“°°“√‹‡≈◊Õ°‹µß—È ‡‹ ∑à“π‹ π—È ‹‰¡à‡‹ æ’¬ß‹æÕ‹µÕà °‹ “√‹ªØ‘√ªŸ °‹ “√‹‡¡◊Õß ‡æ√“–‹¢“¥°≈ ‹ ‰°µ√«® Õ∫‹§“π‹Õ”‹π“®·≈–‹°“√‹ªØ‘√ªŸ √‹ –∫∫‹æ√√§‹°“√‹‡¡◊Õß ·‹ ≈–‹√–∫∫‹°“√ ‹‡≈◊Õ°‹µ—Èß ·µà°Á‹‡™àπ‹‡¥’¬«‹°—∫‹∏’√‹¬ÿ∑∏‹·≈–‹‡ °‹ √√§å‹∑’Ë‹ ‰¡à‹ ‰ª§—¥‹§â“π‹§ÿ≥‹©≈“¥ ·µà‹À“‹∑“ß‹™à«¬‹ ‰¡à‹ „Àâ‹§ÿ≥‹©≈“¥‹µ“¬ ·≈–‹ „Àâ‹¡’‹∑“ß‹‡≈‘°‹°“√Õ¥‹¢â“«‹ ‰¥â‹ ‚¥¬‹ ‰¡à‹ ‡ ¬’ »‹ °— ¥‹ »‘Ï‹ √’ ∂â“§‹ ≥ ÿ ©‹ ≈“¥‹µ“¬‹§ß‹®–‹¡º’‹ ·Ÿâ‹ Àà»æ‹‰ª√Õ∫‹‡¡◊Õß‹·≈–‹Õ“®‹‡°‘¥§«“¡ ‹√ÿπ‹·√ß‹¢÷Èπ º¡‹ ‰¥â‹ ‚∑√‹»—æ∑å‹ ‰ªæŸ¥‹°—∫‹π“¬‹·æ∑¬å‹∏√√‹¡πŸ≠ «“‹≥‘™¬‹æß»å ºŸÕâ‹ ”π«¬‹°“√«‹™√‘ æ¬“‹∫“≈‹¢≥–‹ππ—È «‹ “à ‹ „Àâ™‹ «à ¬‹¥·Ÿ‹ ≈‹ „Àâ¥‹ «â ¬‹Õ¬à“‹ „Àâ§‹ ≥ ÿ ©‹ ≈“¥µ“¬ À‹¡Õ‹∏√√‹¡πŸ‹≠∫Õ°«à“‹ ‰¡à‹µâÕß‹‡ªìπ‹Àà«ß ‡¢“‹¡’‹·ºπ‹Õ¬Ÿà‹·≈â«‹∑’Ë‹®–‹ ‰¡àª≈àÕ¬„Àâ‹ §ÿ≥©‹ ≈“¥‹µ“¬ «—πÕ‹ ß— §‹ “√‹∑’Ë ˜ ¡‘∂‹ πÿ‹ “¬π æ.».ÚıÛ˜ º¡‹ ‰ª‹ª√–‹™¡ÿ ‹ ¿“¡À“- «‹ ∑‘ ¬“‹≈¬— »‹ ≈‘ ª‹ “°√ §ÿ≥™‹ «ππ“¬‹°√—∞¡‹ πµ√’°¡Á‹ “ª√–‹™¡ÿ ¥‹ «â ¬ À≈—ß®‹ “°ª√–‹™¡ÿ ‹‡ √Á® §ÿ≥‹™«π‹∫Õ°‹°—∫‹º¡‹«à“ çæ’Ë µ°≈ß‹æ√√‹§ª√–‹™“‹∏‘‹ªíµ¬å‹®–‹‡ πÕ‹ „Àâ‹ µ—Èß‹ §≥–‹°√√¡“‹∏°‘‹ “√‹«‘ “¡—≠ª‹ Ø‘√ªŸ °‹ “√‹‡¡◊Õßé ‡¬Áππ‹ æ’È‹ √√§‹®–‹ª√–‹™¡ÿ °‹ π— «—π√‹ ßÿà ¢‹ π÷È ¥√.‹∏«—™ «‘‹™—¬‹¥‘…∞å ‡≈¢“‹∏‘‹°“√‹π“¬‹°√—∞‹¡πµ√’‹ ‚∑√‹»—æ∑å‹¡“‹∂÷ß‹«à“‹π“¬‹°√—∞-‹ ¡πµ√’‹ „Àâ∫Õ°‹º¡‹«“à æ√√‹§ª√–‹™“‹∏ª‹‘ µí ¬å¡‹ ¡‹’ µ‘‹ ‰¡àµ‹ ßÈ— §‹ ≥–‹°√√‹¡“‹∏°‹‘ “√‹ªØ‘√ªŸ ‹ °“√‹‡¡◊Õß º¡‹°Á‹ ‰¡à∑√“∫‹«à“‹æ√√‹§ª√–‹™“‹∏‘‹ªíµ¬å‹¡’‹·ºπ‹®–‹∑”‹Õ–‰√ ‡™â“‹«—π∑’Ë ˘ ¡‘‹∂ÿ‹π“¬π æ.».ÚıÙ ¡’‹¢à“«‹«à“‹§ÿ≥‹¡“‹√ÿµ ∫ÿπ‹π“§ ª√–‹∏“π ¿“‹ºŸâ‹·∑π‹√“…Æ√‹ ‰¥âª‹√–°“»‹µ—Èß‹§≥–‹°√√¡‹°“√‹æ—≤‹π“ª√–‹™“-‹ ∏‘ª‰µ¬ ‹(§æ‹ª‹.) ‹¡’‹™◊ËÕ‹º¡‹‡ªìπ‹™◊ËÕ‹·√° ·≈–‹ ‰¥â‹∂◊Õ‹§”‹ —Ëß‹π’È‹ ‰ª‹‡®√®“‹°—∫‹§ÿ≥ ©≈“¥∑’Ë‹Àπâ“‹√—∞‹ ¿“‹¥â«¬µπ‹‡Õß ‚¥¬‹À«—ß‹«à“‹°“√‹µ—Èß ‹§æ‹ª. Õ“®‹®–‹∑”‹ „Àâ‹§ÿ≥‹ 9 ∫ π ‡ â π ∑ “ ß ™’ «‘ µ ª Ø‘ √Ÿ ª ° “ √ ‡ ¡◊ Õ ß ©≈“¥‹‡≈‘°‹ ª√–‹∑â«ß ·µà‹§ÿ≥‹©≈“¥‹°Á‹ ‰¡à¬Õ¡‹‡≈‘°Õ¥‹¢â“«‹ª√–‹∑â«ß µÕπ‹∫à“¬‹ §ÿ≥¡‹ “‹√µÿ ‹ ‚∑√‹»æ— ∑å¡‹ “‹∂ß÷ º‹ ¡‹‡æ◊ÕË ¢‹ Õ‹ ‚∑…‹∑‹Ë’ ‰¡à‹ ‰¥â∑‹ “∫‹∑“¡‹º¡‹°Õà π‹ª√‹ –°“‹»‹ ·µàßµ‹ ß—È º¡‹ ‰¡àª√“√∂π“‹µ”·Àπàß‹ „¥Ê ∑‹ ‡’Ë‹ °’¬Ë «‹°∫— °‹ “√‹‡¡◊Õß ·µà°§Á‹ ¥‘ ∑‹ ∫‹∑«π ‹¥Ÿ‹À≈“¬µ≈∫ ¢≥–‹π—Èπ‹°”≈—ß‹¡’§«“¡‹¢—¥‹·¬âß‹°—π‹Õ¬à“ß‹µ÷ß‹‡§√’¬¥‹√–À«à“ß‹ΩÉ“¬‹ ‡™’¬√å ç™«πé °—∫‹ΩÉ“¬‹µâ“π ç™«πé ¥—ß°≈à“«‹·≈â«‹¢â“ß‹µâπ ∂â“º¡ªØ‘‡ ∏‹ §ÿ≥‹¡“‹√ÿµ Àπ—ß‹ ◊Õ‹æ‘¡æå‹°Á§ß‹®–‹æ“¥‹À—«‹«à“ çÀ¡Õ‹ª√–‹‡«»‹µ’‹‡ °‹Àπâ“‹¡“‹√ÿµé À√◊Õ‹Õ–‰√‹ ∑”‹πÕß‹π—Èπ æ«°‹‡°≈’¬¥ ç™«πé °Á®–‹‡Œ‹ ‚≈¡“‹¥÷ß‹º¡‹ ‰ª‹‡¢â“‹¢â“ß ∂â“§«“¡¢—¥·¬âß∫“π‹ª≈“¬‹ ‰ª‹‡ªìπ‹§«“¡‹√ÿπ‹·√ß ‡√“°Á‹®–‹∫“ª¥â«¬‹∑’Ë‹ ‰¡à‹™à«¬‹ ªÑÕß‹°—π ·µà‹∂â“‹√—∫ æ«°‹∑’Ë‹‡°≈’¬¥ ç™«πé °Á‹®–‹ ‰¡àæÕ‹ „® ‡æ√“–‹Õ¬“°‹ „Àâ §«“¡‹µ÷ß‹‡§√’¬¥‹√ÿ°‹æ√√‹§ª√–‹™“‹∏‘‹ªíµ¬å‹ „Àâ‹ ‰¡à‹¡’‹∑“ßÕÕ° ¥—ß‹∑’Ë‹¡’‹‡ ’¬ß‹«‘æ“°…å‹ «‘®“√≥å‹¢√¡‹«à“ çæ√√‹§ª√–‹™“∏‘‹ªíµ¬å‹¶à“À¡Õ‹ª√–‹‡«»‹·≈â«é À√◊Õ çÀ¡Õ‹ ª√–‹‡«»‹‡ªìπ‹‡À¬◊ËÕ‹æ√√‹§ª√–‹™“‹∏‘‹ªíµ¬å‹·≈â«é „π‹°“√‹ª√–‹™ÿ¡ ‹§æ‹ª. ‹§√—Èß‹·√° æ√√‹§√à«¡‹√—∞∫“≈‹¡“‹¥â«¬‹°—π‹‡æ’¬∫ ‡≈¬ §ÿ≥‹¡“‹√ÿµ ∫ÿππ“§ ª√–‹∏“π‹ ¿“‹ºŸâ‹·∑π‹√“…Æ√‹∑”‹Àπâ“‹∑’Ëª√–‹∏“π‹∑’Ë ª√–™ÿ¡™‹ «Ë— §‹ √“« ·≈â«°‹ ¡‹Á °‹’ “√‹‡ πÕ‹ „Àâº¡‹‡ªìπª‹ √–‹∏“π §‹ æ‹ª. ¬‹ ß— °‹ ∫— ‡‹ µ’¬Í ¡‹°π— ‹ ‰«â°‹ Õà π „π‹ §”‹ —Ë ß‹ µ—È ß ‹§æ‹ª. ‹§√—Èß‹·√°‹π—Èπ‹ª√–‹°Õ∫‹¥â«¬‹§≥–‹∫ÿ§‹§≈‹·≈–‹¡’‹ Õ”‹π“®Àπâ“‹∑’Ë ¥—ß‹ ”‡π“‹§”‹ —Ëß ¥—ß‹µàÕ‹ ‰ªπ’È 10 ∫ π ‡ â π ∑ “ ß ™’ «‘ µ ª Ø‘ √Ÿ ª ° “ √ ‡ ¡◊ Õ ß §”‹ —Ëß‹ ¿“‹ºŸâ‹·∑π‹√“…Æ√ ∑’Ë Ò/ÚıÛ˜ ‡√◊ËÕß ·µàß‹µ—Èß‹§≥–‹°√√¡‹°“√‹æ—≤‹π“ª√–‹™“‹∏‘ª‹‰µ¬ ‚¥¬‹∑’Ë ¿“‹ºŸâ‹·∑π‹√“…Æ√‹‡ªìπ‹ ∂“‹∫—π‹∑’Ë‹¡’∫∑‹∫“∑‹ ”§—≠‹¬‘Ëß‹ „π‹°“√‹ª°‹- §√Õß‹√–∫Õ∫‹ª√–‹™“‹∏‘ª‹ ‰µ¬‹Õ—π‹¡’æ√–‹¡À“°‹…—µ√‘¬å‹∑√ß‹‡ªìπ‹ª√–‹¡ÿ¢ ´÷Ëß‹ ¡‹§«√‹∑’Ë‹ ∫ÿ§‹§≈ºŸâ‹‡°’Ë¬«‹¢âÕß‹∑ÿ°‹ΩÉ“¬‹®—°‹ ‰¥â‹√à«¡‹¡◊Õ‹ª√Õß‹¥Õß‹°—π‹¥â«¬‹§«“¡‹§‘¥‹æ‘‹®“√‹≥“Õ—π‹ ÿ¢ÿ¡‹√Õ∫‹§Õ∫‹Àπ—°‹·πàπ‹¥â«¬‹‡Àµÿº≈∑’Ë‹∂Ÿ°‹µâÕß‹‡∑’Ë¬ß‹µ√ß‹µ“¡‹À≈—°‹π‘µ‘‹∏√√¡‹·≈–‹ §ÿ≥∏‹ √√¡ ‡‹ æ◊ÕË æ‹ ∑‘ °— …å√‹ °— …‹ “‹·≈–‹æ≤ — π‹ “‹√–∫Õ∫‹°“√‹ª°‹§√Õß‹¥ß— °≈à“«„Àâ¬‹ ß—Ë ¬‹ π◊ ‹ ∂“- æ√‹ ∫◊ ‹ ‰ªµ“¡‹π¬— ·‹ Ààß°‹ √–‹· æ‹ √–‹√“™‹¥”√— ‹ „π‹√∞— æ‹ ∏‘ ‡‹’ ªî¥ª‹ √–‹™¡ÿ √‹ ∞— ‹ ¿“‹™¥ÿ ª‹ ®í ®‹ ∫‹ÿ π— ‹ ¡—¬ª√–‹™ÿ¡‹ “¡—≠‹ª√–®”‹ªï§√—Èß‹·√°‹‡¡◊ËÕ‹«—π‹∑’Ë ÚÒ °—π‹¬“¬π æ.‹»‹. ÚıÛı ¥—ßπ‹ πÈ— ‡æ◊ÕË ‹ „Àâ¿‹ “√‹°®‘ µ“¡∫∑‹∫“∑‹¥ß— °≈à“«‹¢Õß‹ ¿“‹º·‹âŸ ∑π‹√“…Æ√‹‡ªìπ ‹ ‰ª‹Õ¬à“ß‹¡’‹‡Àµÿº≈ ‚¥¬‹°“√‹√—∫‹øíß‹§«“¡‹§‘¥‹‡ÀÁπ‹∑’Ë‹À≈“°‹À≈“¬‹·≈â«‹ª√–‹¡«≈‹¢÷Èπ‹ Õ¬à“ß‡ªìπ√‹ –∫∫‹§√∫‹∂«â π ¡’°‹ “√‹«‡‘ §√“–Àå«‹ ®‘ ¬— Õ‹ ¬à“ß‹∂°Ÿ µ‹ Õâ ß‹¥«â ¬‹§«“¡‹ ¢ÿ ¡ÿ √‹ Õ∫‹§Õ∫‹ Àπ—°‹·πàπ ®÷ß‹ ¡‹§«√‹ „Àâ‹¡’§≥–‹°√√¡‹°“√‹æ—≤‹π“ª√–‹™“‹∏‘ª‰µ¬‹¢÷Èπ‹¥”‡π‘π‹°“√‹ ¥—ß°≈à“« ´÷Ëß‹·¡â ¿“‹ºŸâ‹·∑π‹√“…Æ√‹·≈–‹√—∞∫“≈‹®–‹ ‰¥â‹°√–∑”‹ „π‹ à«π‹¢Õß‹µπ‹Õ¬à“ß‹ µàÕ‹‡π◊ËÕßÕ¬Ÿà‹°àÕπ‹·≈â« ·µà‹°“√‹ „Àâ‹¡’§≥–‹°√√¡‹°“√‹¥”‡π‘π‹°“√‹‡™àπ‹«à“‹π’È°Á‹®–‹‡ªìπ‹°“√‹ àß‹‡ √‘¡ π—∫‹ πÿπ‹·≈–‹‡°◊ÈÕ‹°Ÿ≈‹´÷Ëß‹°—π‹·≈–‹°—π Õ— π‹ ® –‹ ∑”‹ „ Àâ‹ ‰¥â‹¡“‹´÷Ëß‹¢âÕ‹¡Ÿ≈‹·≈–‹ º≈‹ √ÿª∑’Ë‹Õ‘ √–‹Àπ—°‹·πàπ‹¥â«¬‹‡Àµÿº≈ Õ¥‹§≈âÕß‹°—∫‹ª√–‡æ≥’‹°“√‹ª°‹§√Õß‹·≈–‹ “‹¡“√∂µÕ∫‹ πÕß§«“¡‹µÕâ ß‹°“√‹¢Õß‹ª√–‹™“™π‹‰¥â‡‹ æ‘¡Ë ¢‹ π÷È Õ‹ °’ ∑‹ “ß‹Àπ÷ßË ª√–‹∏“π- ‹ ¿“‹ºŸâ‹·∑π√“…Æ√‹®÷ß‹¡’‹§”‹ —Ëß ‹¥—ß‹µàÕ‹ ‰ªπ’È ¢âÕ Ò „Àâ‹¡’§≥–‹°√√¡‹°“√‹§≥–‹Àπ÷Ëß‹‡√’¬°«à“ ç§≥–‹°√√¡‹°“√‹æ—≤‹π“ ª√–‹™“‹∏‘ª‹ ‰µ¬é ‡√’¬°‹ ‚¥¬‹¬àÕ‹«à“ ç§æ‹ª‹.é ª√–‹°Õ∫‹¥â«¬‹∫ÿ§‹§≈‹¥—ß‹µàÕ‹ ‰ªπ’È (Ò) »“ µ‹ √“‹®“√¬åπ‹ “¬‹·æ∑¬åª‹ √–‹‡«» «–‹ ’ (Ú) ª≈—¥‹°√–‹∑√«ß¡À“¥‹ ‰∑¬ À√◊Õ‹ºŸâ‹·∑π (Û) ‡≈¢“‹∏‘‹°“√ ¿“‹ºŸâ‹·∑π‹√“…Æ√ À√◊Õ‹ºŸâ‹·∑π (Ù) §≥‹∫¥’‹§≥–‹π‘µ‘‹»“ µ√å ¡À“‹«‘∑¬“‹≈—¬‹∏√√¡‹»“ µ√å À√◊Õ ‹ ºŸ·‹â ∑π 11 ∫ π ‡ â π ∑ “ ß ™’ «‘ µ ª Ø‘ √Ÿ ª ° “ √ ‡ ¡◊ Õ ß (ı) §≥‹∫¥’§‹ ≥–‹√∞— »‹ “ µ√å ¡À“‹«∑‘ ¬“‹≈¬— ∏‹ √√¡‹»“ µ√å À√◊ÕºŸ·â‹ ∑π (ˆ) §≥‹∫¥’§‹ ≥–‹πµ‘ »‘‹ “ µ√å ®ÿÃ“‹≈ß°√≥å¡‹ À“‹«∑‘ ¬“‹≈¬— À√◊ÕºŸ·â‹ ∑π (˜) §≥‹∫¥’§≥–‹√∞— »‹ “ µ√å ®ÿÃ“‹≈ß°√≥å¡‹ À“‹«∑‘ ¬“‹≈¬— À√◊Õº‹ ·Ÿâ‹ ∑π (¯) §≥‹∫¥’§‹ ≥–‹πµ‘ »‘‹ “ µ√å ¡À“‹«∑‘ ¬“‹≈¬— √‹ “¡‹§”‹·ÀßÀ√◊Õº‹ ·Ÿâ‹ ∑π (˘) §≥‹∫¥’§‹ ≥–‹√∞— »‹ “ µ√å ¡À“‹«∑‘ ¬“‹≈¬— √‹ “¡‹§”‹·Àß À√◊Õº‹ ·Ÿâ‹ ∑π (Ò) ª√–‹∏“π‹°√√¡‹°“√‹ª√–®”‹ “¢“‹√—∞‹»“ µ√å ¡À“‹«‘∑¬“‹≈—¬ ÿ‹ ‚¢∑—¬‹∏√√‹¡“‹∏‘‹√“™ À√◊Õ‹ºŸâ‹·∑π (ÒÒ) ª√–‹∏“π‹°√√¡‹°“√‹ª√–‹®”‹ “¢“‹π‘µ‹‘»“ µ√å ¡À“‹«‘∑¬“‹≈—¬ ÿ‹ ‚¢∑—¬‹∏√√‹¡“‹∏‘‹√“™ À√◊Õ‹ºŸâ‹·∑π (ÒÚ) ºŸâ‹·∑π‹æ√√‹§ª√–‹™“‹∏‘‹ªíµ¬å (ÒÛ) ºŸâ‹·∑π‹æ√√§‹™“µ‘‹ ‰∑¬ (ÒÙ) ºŸâ‹·∑π‹æ√√§‹™“µ‘‹æ—≤‹π“ (Òı) ºŸ·‹â ∑π‹æ√√‹§§«“¡‹À«—ß‹ „À¡à (Òˆ) ºŸâ‹·∑π‹æ√√‹§æ≈—ß‹∏√√¡ (Ò˜) ºŸ·‹â ∑π‹æ√√§‹°®‘ ‹ ß— §‹ ¡ (Ò¯) ºŸâ‹·∑π‹æ√√‹§‹‡Õ°‹¿“æ (Ò˘) ºŸâ‹·∑π‹æ√√§‹‡ √’‹∏√√¡ (Ú) ºŸ·‹â ∑π‹æ√√‹§ª√–‹™“°√‹ ‰∑¬ (ÚÒ) ºŸ·‹â ∑π‹æ√√‹§√“…Æ√ ¢âÕ Ú §≥–‹°√√¡‹°“√‹æ—≤‹π“ª√–‹™“‹∏‘ª‹ ‰µ¬ ¡’‹Àπâ“‹∑’Ë‹¥—ß‹µàÕ‹ ‰ªπ’È (Ò) »÷°…“ æ‘®“√‹≥“ §âπ§‹ «â“ µ√«®‹ Õ∫ √«∫√«¡‹§«“¡‹‡ÀÁπ ·≈– ‹‡√’¬∫‹‡√’¬ß∫∑‹∫—≠≠—µ‘‹¢÷Èπ‹‡ªìπ‹√à“ß‹√—∞‹∏√√‹¡πŸ‹≠ (Ú) »÷°…“ æ‘®‹ “√‹≥“ §âπ§‹ «â“ µ√«®‹ Õ∫ √«∫√«¡‹§«“¡‹‡ÀÁπ‹ ·≈– ‡‹ √’¬∫‹‡√’¬ß∫∑‹∫≠ — ≠—µ¢‹‘ πÈ÷ ‡‹ ªìπ√‹ “à ß°Æ‹À¡“¬‹«“à ¥‹ «â ¬‹°“√‹‡≈◊Õ°‹µßÈ— ‹ ¡“™‘°‹ ¿“‹º·‹âŸ ∑π- √‹ “…Æ√ æ√√§‹°“√‹‡¡◊Õß ·≈–‹√à“ß°Æ‹À¡“¬‹Õ◊Ëπ‹Õ—π‹®”‹‡ªìπ‹µàÕ°“√‹æ—≤‹π“‹√–∫Õ∫‹°“√‹ ª°‹§√Õß‹·∫∫‹ª√–‹™“‹∏‘ª‹ ‰µ¬‹Õ—π‹¡’æ√–‹¡À“‹°…—µ√‘¬å‹∑√ß‹‡ªìπ‹ª√–‹¡ÿ¢ 12 ∫ π ‡ â π ∑ “ ß ™’ «‘ µ ª Ø‘ √Ÿ ª ° “ √ ‡ ¡◊ Õ ß (Û) »÷°…“ æ‘®‹ “√‹≥“ §âπ§‹ «â“ µ√«®‹ Õ∫ √«∫√«¡‹§«“¡‹§¥‘ ‡‹ ÀÁπ ·≈–‹¬°√à“ß‹¢Õâ ‡‹ πÕ‹·π–‹‡æ◊ÕË °‹ “√‹®¥— ∑‹ ”‹·ºπ À√◊Õ‹ ‚§√ß‹°“√‹æ≤ — π‹ “ À√◊Õ ª‹ Ø‘√ªŸ °‹ “√‹ ª°‹§√Õß‹¢Õß‹ª√–‹‡∑»‹ „π‹√–¬–‹‡©æ“–‹Àπâ“‹·≈–‹√–¬–‹¬“« ‚¥¬‹ Õ¥‹§≈âÕß°—∫‹√–- ∫Õ∫‹°“√‹ª°‹§√Õß‹·∫∫‹ª√–‹™“‹∏‘ª‹ ‰µ¬‹Õ—π‹¡’æ√–‹¡À“‹°…—µ√‘¬å‹∑√ß‹‡ªìπ‹ª√–‹¡ÿ¢ ¢âÕ Û „π‹°“√‹ªØ‘∫—µ‘‹Àπâ“‹∑’Ë‹µ“¡‹¢âÕ Ú „Àâ§≥–‹°√√¡‹°“√‹æ—≤‹π“ª√–-‹ ™“‹∏‘ª‹ ‰µ¬‹¥”‡π‘π‹°“√‹¥—ß‹µàÕ‹ ‰ªπ’È (Ò) ‡≈◊Õ°‹°√√¡‹°“√‹‡ªìπ‹ª√–‹∏“π‹§≥–‹°√√¡‹°“√ √Õß‹ª√–‹∏“π‹ §≥–‹°√√¡‹°“√ ·≈–‹‡≈¢“‹πÿ‹°“√ µ”·Àπàß‹≈–‹Àπ÷Ëß‹§π „π‹°√≥’‹‡ÀÁπ‹ ¡‹§«√‹®–‹ „Àâ‹¡’ √Õß‹ª√–‹∏“π§≥–‹°√√¡‹°“√‹¡“°°«à“‹Àπ÷Ëß‹§π‹À√◊Õ‹®–‹ „Àâ‹¡’‹µ”·Àπàß‹Õ◊ËπÊ ¥â«¬‹°Á‹ ‰¥â ‡¡◊ÕË ‡‹ ≈◊Õ°‹·≈–‹°”Àπ¥‹µ«— ∫‹ §ÿ §‹ ≈‹·≈â«À‹ √◊Õ¡‹ °‹’ “√‹‡ª≈’¬Ë π‹·ª≈ß„¥Ê „π‹‡«≈“‹µÕà ¡‹ “„Àâ‹ ‡≈¢“‹∏‘‹°“√ ¿“‹ºŸâ‹·∑π‹√“…Æ√‹·®âß‹ „Àâª√–‹∏“π‹ ¿“ºŸâ‹·∑π‹√“…Æ√∑√“∫ (Ú) °”Àπ¥‹√–‡∫’¬∫‹·≈–‹«‘∏’‹°“√‹ª√–‹™ÿ¡‹µ≈Õ¥‹®π‹°“√‹¥”‡π‘π‹- °“√Õ◊πË Ê ∑’®‹Ë ”‹‡ªìπ (Û) °”‹Àπ¥‹·ºπ‹¥”‡π‘π°‹ “√‹µ“¡‹§”‹ ßË— π‹ ´‹È’ ßË÷ ª‹ √–‹°Õ∫‹¥«â ¬‹¢πÈ— µ‹ Õπ‹ √–¬–‹‡«≈“‹·≈–‹Õ◊ËπÊ ·≈â«‹‡ πÕ‹ª√–‹∏“π‹ ¿“‹ºŸâ‹·∑π‹√“…Æ√‹‡æ◊ËÕ‹æ‘‹®“√‹≥“‹ „Àâ§«“¡‹ ‡ÀÁπ™‹ Õ∫ (Ù) √—∫øíß‹§«“¡‹§‘¥‹‡ÀÁπ‹®“°«ß‹°“√‹µà“ßÊ ‚¥¬‹°”Àπ¥‹√Ÿª‹·∫∫ ‹ ·≈–‹«‘∏’‹°“√‹µ“¡‹∑’Ë‹‡ÀÁπ‹ ¡‹§«√ (ı) ·µàß‹µ—Èß‹§≥–‹Õπÿ‹°√√¡‹°“√‹ ‰¥â‹µ“¡‹§«“¡‹®”‹‡ªìπ ‚¥¬‹°√–∑”‹ ‡ªìπ§‹ ”‹ ß—Ë ¢‹ Õß‹ª√–‹∏“π‹§≥–‹°√√¡‹°“√ ·µàª√–‹∏“π‹§≥–‹Õπÿ°‹ √√¡‹°“√‹·µà≈‹ –‹§≥–µâÕß ·‹ µàß‹µ—Èß‹®“°‹ºŸâ‹∑’Ë‹‡ªìπ‹°√√¡‹°“√‹µ“¡‹¢âÕ Ò (ˆ) ‡¡◊ÕË ¥‹ ”‡π‘π°‹ “√‹·≈â«‡‹ √Á®„π‹√–‹¬–‹ „¥ ·≈–‹§≥–‹°√√¡‹°“√‹‡ÀÁπ ‹ ¡‹§«√‹¢Õ‹§”‹«‘π‘®‹©—¬‹À√◊Õ‹√—∫‹øíß‹§«“¡‹§‘¥‹‡ÀÁπ‹¢Õß‹ª√–‹∏“π‹ ¿“‹ºŸâ‹·∑π‹√“…Æ√ À√◊Õ‹‡ÀÁπ‹«à“ ¡‹§«√‹ àß‹ „Àâ‹ºŸâ‹‡°’Ë¬«‹¢âÕß‹√—∫‹ ‰ªæ‘‹®“√‹≥“‹¥”‡π‘π‹°“√‹‡ ’¬‹§√—Èß‹Àπ÷Ëß°àÕπ‹ °Á‹ „Àâ‹ àß‹‡√◊ËÕß„Àâª√–‹∏“π‹ ¿“‹ºŸâ‹·∑π‹√“…Æ√‹«‘π‘®‹©—¬‹ „Àâ§«“¡‹‡ÀÁπ À√◊Õ‹æ‘‹®“√‹≥“‹ ‡æ◊ËÕ‹¥”‡π‘π‹°“√‹µàÕ‹ ‰ª‹ ‰¥â 13 ∫ π ‡ â π ∑ “ ß ™’ «‘ µ ª Ø‘ √Ÿ ª ° “ √ ‡ ¡◊ Õ ß ¢âÕ Ù „Àâ‹ ”π—°ß‹ “π‹‡≈¢“‹∏°‹‘ “√ ¿“‹º·‹âŸ ∑π‹√“…Æ√ ‡ªìπΩ‹ “É ¬‹∏√ÿ °‹ “√ ·≈–‹ Õ”π«¬‹§«“¡‹ –¥«°‹·°à§≥–‹°√√¡‹°“√‹æ—≤‹π“ª√–‹™“‹∏‘ª‹ ‰µ¬ µ“¡‹ ∑’Ë‹ ‰ ¥â‹ √— ∫‹ §”‹ √âÕß¢Õ‹À√◊Õ‹‡ÀÁπ‹ ¡§«√‹¥”‡π‘π‹°“√‹‡Õß‹‡æ◊ËÕ‹ „Àâ‹°“√‹¥”‡π‘π‹°“√‹‡ªìπ‹ ‰ ª‹ ‚¥¬‹√“∫ √◊πË „π‹°√≥’¡‹ ª‹’ ≠ í À“‹À√◊ÕÕ‹ ªÿ √√§‹ „¥‹´ßË÷ ‹ ‰¡àÕ‹ “®‹¥”‡π‘π°‹ “√‹ ‰¥âµ‹ “¡‹§”‹ ßË— π‹ È’ „Àâª√–‹ ∏“π-‹§≥–‹°√√¡°“√‹À√◊Õ‹‡≈¢“‹∏‘‹°“√ ¿“‹ºŸâ‹·∑π‹√“…‹Æ√‹√“¬‹ß“π‹ „Àâª√–‹∏“π‹ ¿“‹ºŸâ‹ ·∑π-‹√“…Æ√∑√“∫ ∑—Èß‹π’È‹µ—Èß‹·µà‹«—π‹∑’Ë ˘ ¡‘‹∂ÿ‹π“¬π ÚıÛ˜ —Ëß ≥ «—π‹∑’Ë ˘ ¡‘‹∂ÿπ“¬π ÚıÛ˜ (≈ß‹™◊ËÕ) ¡“‹√ÿµ ∫ÿπ‹π“§ (»“ ‹µ√“‹®“√¬å‹¡“‹√ÿµ ∫ÿπ‹π“§) ª√–‹∏“π‹ ¿“‹ºŸâ‹·∑π‹√“…Æ√ 14 # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง ## ๒ ในการประชุมคณะกรรมการพัฒนาประชาธิปไตย (คพป.) ครั้งแรก หลังจากได้รับการแต่งตั้งเมื่อวันที่ ๙ มิถุนายน พ.ศ.๒๕๓๗ และผมได้รับการเสนอให้เป็นประธานดังกล่าวแล้วนั้น หัวหน้าพรรคการเมืองหรือตัวแทนที่มาร่วมประชุมในวันนั้นได้เสนอตัวแทนของพรรคการเมืองเข้าเป็นกรรมการ มีการเลือกรองประธาน ๒ คน ได้แก่ นายบัญญัติ บรรทัดฐาน ผู้แทนพรรคประชาธิปัตย์ ซึ่งดำรงตำแหน่งรองนายกรัฐมนตรีอยู่ในขณะนั้น และ นายแพทย์เดชา สุขารมณ์ ผู้แทนพรรคชาติไทย ที่ประชุมได้พิจารณาเสนอชื่อกรรมการเพิ่มเติม โดยพยายามให้มาจากอาชีพที่หลากหลาย มีผู้แทนจากกองทัพ เนื่องจากมีแต่ผู้ชาย ผมได้ปรารภถึงการมีกรรมการที่เป็นผู้หญิง มีการพิจารณาหลายชื่อ แต่ในที่สุดกรรมการเห็นว่าเชิญอาจารย์สายสุรี จุติกุล คนเดียว และยังแถมพูดทีเล่น ที่จริงว่าอาจารย์สายสุรีคนเดียวก็มีฤทธานุภาพเท่ากับผู้ชายตั้งหลายคน ผมนึกถึงพลเอกสายหยุด เกิดผล เพราะมีความประทับใจในความเป็นนักประชาธิปไตยของท่าน ท่านได้รับการแต่งตั้งเป็นรองประธาน คพป. และ ๑๕ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง เป็นประธานอนุกรรมการรับฟังความคิดเห็นของประชาชน ดร.บวรศักดิ์ อุวรรณโณ มาประชุมแทนคณบดีคณะนิติศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย (ดร.สุรเกียรติ เสถียรไทย) ผู้อ่านควรสังเกต "ตัวละคร" ต่าง ๆ ซึ่งต่อ ไปจะมีบทบาทโยงใยกันอย่างไร รวมทั้งกรรมการที่เป็นผู้แทนจากกองทัพ ด้วย ดังที่ผมจะเล่าให้ฟังเป็นลำดับ ดร.บวรศักดิ์ เป็นบุคคลสำคัญที่ผมได้หมายตาไว้ก่อน เพราะ ได้เคยเห็นผลงานตั้งแต่ท่านเป็นรองเลขาธิการนายกรัฐมนตรีสมัยพลเอก ชาติชาย ชุณหะวัณ เป็นนายกรัฐมนตรี อีกทั้งผมเคยถามอาจารย์เกษม สุวรรณกุล เมื่อหลายปีก่อนว่าอาจารย์คิดว่าใครเป็นนักนิติศาสตร์ที่เก่งที่ สุด อาจารย์เกษมตอบว่า "บวรศักดิ์" ผมก็จำเอาไว้ คนเก่งคนดีนั้นมี ความสำคัญต่อการทำงานให้สำเร็จ ผมลืมไปว่า ดร.บวรศักดิ์มาประชุม แทนคณบดีคณะนิติศาสตร์ จุฬาฯ จึงไม่ได้รวมชื่อไว้ในการแต่งตั้งเป็น กรรมการเพิ่มเติม จึงต้องทำหนังสือให้ประธานสภาผู้แทนราษฎรลงนาม แต่งตั้งเพิ่มเติมท่านเดียว คำสั่งแต่งตั้งคณะกรรมการ คพป. อีก ๒ ครั้ง และรายชื่อกรรมการ คพป. ทั้งหมดจึงมีดังต่อไปนี้ (ในล้อมกรอบ) ได้มีการแบ่งการทำงานเป็นคณะอนุกรรมการ ๔ คณะ คือ ๑. คณะอนุกรรมการรับฟังความคิดเห็นประชาชน มีพลเอก สายหยุด เกิดผล เป็นประธาน ๒. คณะอนุกรรมการจัดทำกรอบความคิดยกร่างรัฐธรรมนูญ มีดร.บวรศักดิ์ อุวรรณโณ เป็นประธาน* ๓. คณะอนุกรรมการพัฒนาการเมือง มี ดร.กระมล ทองธรรมชาติ เป็นประธาน** \* คณะอนุกรรมการเรียบเรียงบทบัญญัติร่างรัฐธรรมนูญ และกฎหมายอื่นที่เกี่ยวข้อง \*\* คณะอนุกรรมการศึกษาพิจารณาทำแผนพัฒนาการเมืองไทย ๑๖ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง ## คำสั่งสภาผู้แทนราษฎร ที่ ๑๒/๒๕๓๗ เรื่อง แต่งตั้งคณะกรรมการพัฒนาประชาธิปไตย เพิ่มเติม ตามคำสั่งสภาผู้แทนราษฎรที่ ๑๐/๒๕๓๗ ลงวันที่ ๙ มิถุนายน ๒๕๓๗ เรื่อง แต่งตั้งคณะกรรมการพัฒนาประชาธิปไตย เพื่อมอบหมายให้ศึกษาพิจารณาค้นคว้า ตรวจสอบ รวบรวมความเห็นและเรียบเรียงบทบัญญัติขึ้นเป็นร่างรัฐธรรมนูญและร่าง- กฎหมายอื่น ๆ ที่เกี่ยวข้อง จัดทำแผนหรือโครงการพัฒนาหรือปฏิรูปการเมืองการปก- ครองประเทศให้สอดคล้องกับการปกครองระบอบประชาธิปไตยอันมีพระมหากษัตริย์ ทรงเป็นประมุขนั้น โดยที่การดำเนินการตามหน้าที่ของคณะกรรมการพัฒนาประชาธิปไตย จำเป็น ต้องได้รับความร่วมมือ และความคิดเห็นที่หลากหลายจากทุกฝ่าย ทุกสาขาอาชีพ เพื่อให้การพิจารณาเป็นไปด้วยความสุขุมรอบคอบ หนักแน่นด้วยเหตุผล ที่ถูกต้อง เที่ยงตรงตามหลักนิติธรรม และคุณธรรมจึงสมควรให้ตั้งกรรมการพัฒนาประชาธิป- ไตยเพิ่มเติม ดังต่อไปนี้ (๑) ผู้แทนกองทัพบก (๒) ผู้แทนกองทัพเรือ (๓) ผู้แทนกองทัพอากาศ (๔) ผู้แทนกองบัญชาการทหารสูงสุด (๕) อธิบดีกรมประชาสัมพันธ์ (๖) ผู้อำนวยการองค์การสื่อสารมวลชนแห่งประเทศไทย (๗) นายกสมาคมนักข่าวแห่งประเทศไทย (๘) ประธานสภาอุตสาหกรรมแห่งประเทศไทย (ดร.โชคชัย อักษรนันท์) (๙) ประธานสมาคมธนาคารไทย (ดร.สม จาตุศรีพิทักษ์) (๑๐) ประธานสภาหอการค้าไทย (๑๑) นายกสภานายความ (นายสัก กอแสงเรือง) (๑๒) ศาสตราจารย์ ดร.อมร จันทรสสมบูรณ์ (๑๓) ศาสตราจารย์ ดร.วิษณุ เครืองาม (๑๔) ศาสตราจารย์ ดร.กระมล ทองธรรมชาติ (๑๕) ดร.สายสุรี จุติกุล (๑๖) พลเอก สายหยุด เกิดผล ๑๗ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง (๑๗) ดร.สมเกียรติ อ่อนวิมล (๑๘) นายประทาน คงฤทธิศึกษากร (๑๙) ศาสตราจารย์นิคม จันทรวิฑุร (๒๐) นายแพทย์วิชัย โชควิวัฒน (๒๑) นายแพทย์ชูชัย ศุภวงศ์ (๒๒) นายกสมาคมกำนันผู้ใหญ่บ้านแห่งประเทศไทย (๒๓) นายกสมาคมสันนิบาตเทศบาลแห่งประเทศไทย (๒๔) ประธานสภาจังหวัด (๒๕) รองประธานคณะกรรมการร่วมภาครัฐบาลและเอกชน (นายสุรินทร์ โตทับเที่ยง) (๒๖) ประธานชุมนุมสหกรณ์การเกษตรแห่งประเทศไทย (นายสุธรรม เฮ่าบุญ) (๒๗) ประธานคณะกรรมการกลางกลุ่มเกษตรกรแห่งประเทศไทย (๒๘) นายกสมาคมลูกจ้างแห่งประเทศไทย (๒๙) ประธานสภาองค์การนายจ้างแห่งประเทศไทย (ดร.ทิวา ธเนศวร) (๓๐) นายไพบูลย์ วัฒนศิริธรรม (๓๑) นายวิบูลย์ เข็มเฉลิม (๓๒) นายเอนก นาคะบุตร (๓๓) ดร.สุวิทย์ ยอดมณี (๓๔) นายณรงค์ นุ่นทอง (๓๕) นายอนุช อาภาภิรม (๓๖) ดร.มนตรี รูปสุวรรณ (๓๗) ดร.ทิวา เงินยวง ทั้งนี้ ตั้งแต่วันที่ ๒๒ มิถุนายน ๒๕๓๗ เป็นต้นไป สั่ง ณ วันที่ ๒๒ มิถุนายน ๒๕๓๗ ลงชื่อ มารุต บุนนาค (ศาสตราจารย์มารุต บุนนาค) ประธานสภาผู้แทนราษฎร ๑๘ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง ## คำสั่งสภาผู้แทนราษฎร ที่ ๑๓/๒๕๓๗ เรื่อง แต่งตั้งคณะกรรมการพัฒนาประชาธิปไตย เพิ่มเติม ตามที่ได้มีคำสั่งสภาผู้แทนราษฎรที่ ๑๐/๒๕๓๗ ลงวันที่ ๙ มิถุนายน ๒๕๓๗ เรื่อง แต่งตั้งคณะกรรมการพัฒนาประชาธิปไตย และคำสั่งสภาผู้แทนราษฎร ที่ ๑๒/๒๕๓๗ ลงวันที่ ๒๒ มิถุนายน ๒๕๓๗ เรื่อง แต่งตั้งกรรมการพัฒนาประ- ชาธิปไตยเพิ่มเติมแล้วนั้น เพื่อให้การศึกษา พิจารณา และจัดทำร่างกฎหมายที่เกี่ยว- ข้องกับการจัดทำแผนหรือ โครงการพัฒนาหรือปฏิรูปการเมืองการปกครองประเทศ เป็นไปด้วยความเรียบร้อย และบรรลุตามวัตถุประสงค์ กับเพื่อให้เป็นไปตามมติของ คณะกรรมการฯ จึงเห็นสมควรตั้ง นายบวรศักดิ์ อุวรรณโณ เป็นกรรมการเพิ่มเติมใน คณะกรรมการพัฒนาประชาธิปไตย ทั้งนี้ ตั้งแต่วันที่ ๒๒ มิถุนายน ๒๕๓๗ เป็นต้นไป สั่ง ณ วันที่ ๑๕ กรกฎาคม ๒๕๓๗ ลงชื่อ มารุต บุนนาค (ศาสตราจารย์มารุต บุนนาค) ประธานสภาผู้แทนราษฎร ## รายชื่อ คณะกรรมการพัฒนาประชาธิปไตย ๑. ศาสตราจารย์นายแพทย์ประเวศ วะสี ๒. นายบัญญัติ บรรทัดฐาน ๓. นาวาโท เดชา สุขารมณ์ ๔. พลเอก สายหยุด เกิดผล ๕. นายบวรศักดิ์ อุวรรณโณ ๖. นายอารีย์ วงศ์อารยะ ๗. นายบุญศรี มีวงศ์อุโฆษ ประธานคณะกรรมการ รองประธานคณะกรรมการ รองประธานคณะกรรมการ รองประธานคณะกรรมการ และโฆษกคณะกรรมการ กรรมการ กรรมการ กรรมการ ๑๙ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง ๘. นายเสกสรร ประเสริฐกุล กรรมการ ๙. นายสุรเกียรติ เสถียรไทย กรรมการ ๑๐. นายพรศักดิ์ ผ่องแผ้ว กรรมการ ๑๑. นายพรชัย สุนทรพันธุ์ กรรมการ ๑๒. นายเสถียร หอมขจร กรรมการ ๑๓. นายวิวัฒน์ เอี่ยมไพรวัน กรรมการ ๑๔. นายกิติพงศ์ หังสพฤกษ์ กรรมการ ๑๕. พลโท แป้ง มาลากรุล ณ อยุธยา กรรมการ ๑๖. พลเรือตรี ทำนุ เนตรโรจน์ กรรมการ ๑๗. นาวาอากาศเอก หวล วัฒนาถาวร กรรมการ ๑๘. พลตรี สนอง อุทธโยธา กรรมการ ๑๙. นายอรุณ งามดี กรรมการ ๒๐. ผู้อำนวยการองค์การสื่อสารมวลชนแห่งประเทศไทย กรรมการ ๒๑. นายปราโมทย์ ฝ่ายอุประ กรรมการ ๒๒. นายโชคชัย อักษรนันท์ กรรมการ ๒๓. นายสม จาตุศรีพิทักษ์ กรรมการ ๒๔. ประธานสภาหอการค้าไทย กรรมการ ๒๕. นายสัก กอแสงเรือง กรรมการ ๒๖. นายนิพนธ์ สรการ กรรมการ ๒๗. ร้อยโท ภูมิศักดิ์ หงษ์หยก กรรมการ ๒๘. นายสว่าง พรรณพฤกษ์ กรรมการ ๒๙. นายสุรินทร์ โตทับเที่ยง กรรมการ ๓๐. นายสุธรรม เฮ่าบุญ กรรมการ ๓๑. นายอุบลศักดิ์ บัวหลวงงาม กรรมการ ๓๒. นายสุวิทย์ หาทอง กรรมการ ๓๓. นายทิวา ธเนศวร กรรมการ ๓๔. นายประวัฒน์ อุตตะโมต กรรมการ ๓๕. นายพิศาล มูลศาสตรสาทร กรรมการ ๓๖. นายอุดร ตันติสุนทร กรรมการ ๓๗. นายรักเกียรติ สุขธนะ กรรมการ ๒๐ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง ๓๘. นายคณิน บุญสุวรรณ กรรมการ ๓๙. นายสมศักดิ์ คุณเงิน กรรมการ ๔๐. นายชาญ สุทธิสารากร กรรมการ ๔๑. นายปาน พึ่งสุจริต กรรมการ ๔๒. นายไพบูลย์ วัฒนศิริธรรม กรรมการ ๔๓. นายวิบูลย์ เข็มเฉลิม กรรมการ ๔๔. นายเอนก นาคะบุตร กรรมการ ๔๕. ศาสตราจารย์อมร จันทรสมบูรณ์ กรรมการ ๔๖. ศาสตราจารย์วิษณุ เครืองาม กรรมการ ๔๗. ศาสตราจารย์กระมล ทองธรรมชาติ กรรมการ ๔๘. นายประทาน คงฤทธิศึกษากร กรรมการ ๔๙. นางสายสุรี จุติกุล กรรมการ ๕๐. ศาสตราจารย์นิคม จันทรวิฑุร กรรมการ ๕๑. นายแพทย์วิชัย โชควิวัฒน กรรมการ ๕๒. นายแพทย์ชูชัย ศุภวงศ์ กรรมการ ๕๓. ร้อยโท สุวิทย์ ยอดมณี กรรมการ ๕๔. นายณรงค์ นุ่นทอง กรรมการ ๕๕. นายอนุช อาภาภิรม กรรมการ ๕๖. นายมนตรี รูปสุวรรณ กรรมการ ๕๗. นายทิวา เงินยวง กรรมการ ๕๘. ศาสตราจารย์ไพศิษฐ์ พิพัฒนกุล กรรมการและเลขานุการ- คณะกรรมการ ## ๔. คณะอนุกรรมการประสานงาน มีประธาน คพป. คือ นายแพทย์ประเวศ วะสี เป็นประธาน เลขานุการของ คพป. คือเลขาธิการสภาผู้แทนราษฎร ได้แก่ ดร. ไพศิษฐ์ พิพัฒนกุล สตาฟฟ์ของสำนักงานเลขาธิการสภาผู้แทนราษฎรได้ ช่วยงานของ คพป. อย่างเข้มแข็งยิ่ง ที่ต้องจารึกไว้เป็นพิเศษคือ คุณสาย- สุนี ศรีสุวรรณรัตน์ (คุณแจ๋ว) ที่ช่วยงานอย่างเต็มอกเต็มใจ ขยันข้นแข็ง และเอาจิตเอาใจช่วยเป็นอย่างยิ่ง ๒๑ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง ## หลักการทำงาน อยากให้ท่านผู้อ่านสังเกตในข้อนี้ให้ดี เพราะการปฏิรูปการเมือง เป็นเรื่องที่ยากที่สุดอย่างหนึ่ง จะทำให้สำเร็จได้อย่างไร ในสังคมไทยมีเรื่อง ยาก ๆ หลายอย่างที่จะต้องทำให้สำเร็จ ควรศึกษาวิธีทำงานแก้ปัญหายาก ๆ ถ้าพากันหลบเรื่องยาก ๆ พากันไปทำเรื่องที่ง่ายที่สะดวกรวดเสียหมด ปัญหา ที่สำคัญก็จะไม่ได้รับการแก้ไขทำให้บ้านเมืองเข้าไปสู่วิกฤติมากขึ้นเรื่อย ๆ ในการทำงานของ คพป. ได้ตั้งหลักไว้ดังนี้ ๑. สร้างความรู้ที่ทรงพลัง ๒. นำความรู้ไปสู่การเรียนรู้ของสังคมโดยกว้างขวาง ให้เป็น พลังทางการเมืองเพื่อการเปลี่ยนแปลง สังคมไทยมักใช้ "ความเห็น" มากกว่า "ความรู้" ความเห็นนั้น ๑๐๐ คนก็เห็น ๑๐๐ อย่าง แตกต่างกันไป หา ความเห็นพ้องได้ยาก ขัดแย้งและทะเลาะกันสูง ไม่มีพลังแห่งการเคลื่อน ไปข้างหน้า แต่ "ความรู้" นั้น ถ้าเป็นความจริง เห็นตรงกันได้ง่าย ในสภาพ แห่ง การแตกแยกไปคนละทิศละทาง "ความรู้" เป็นเครื่องมือที่จะดึงคน เข้ามาเห็นร่วมกันและสังคมสามารถเคลื่อนไปได้อย่างมีทิศทาง อยากจะ ให้ตราข้อนี้ไว้ให้ดี เมื่อพูดถึง "ความรู้" คนไทยก็มีปัญหาอีก เพราะเรามักมองว่า "ความรู้" ได้จากการท่องหนังสือและจากมีครูมา "สอน" คือเป็นการ "ถ่ายทอด" และ "รับ" ความรู้ไม่ใช่การ "สร้าง" ความรู้ โปรดสังเกตตรง นี้ให้ดี ๆ ความรู้ที่เกิดจากการถ่ายทอดและการรับ กับความรู้ที่เกิดจาก การสร้างมีลักษณะต่างกัน เช่น ก่อนสงครามโลกครั้งที่ ๒ รัฐบาลทหารของญี่ปุ่นอันมีพลเอกโตโง เป็นผู้นำ ต้องการนำญี่ปุ่นเข้าสงคราม โดยมี "ความเห็น" ว่าจะชนะ มี ๒๒ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง ญี่ปุ่นคนหนึ่งชื่อซามูโระ โอกิตะ กับคณะ ๕-๖ คน สร้าง "ความรู้" ขึ้น จากการวิจัยสรุปว่าถ้าญี่ปุ่นเข้าสู่สงครามจะแพ้ ที่ว่าโอกิตะกับคณะสร้างความรู้นั้นคืออะไร โอกิตะไปรวบรวมข้อมูลว่าญี่ปุ่นผลิตเหล็กกล้าได้ปีละกี่ล้านตัน ได้วัตถุดิบมาจากไหน และค้นคว้าหาความรู้ว่าประเทศสัมพันธมิตรผลิต เหล็กกล้าได้เท่าไร พบว่าญี่ปุ่นผลิตได้น้อยกว่าหลายเท่าตัว ทีนี้สงคราม สู้กันด้วยเหล็ก ถ้าผลิตเหล็กได้น้อยกว่าเขาตั้งแยะ ถ้ารบกันก็ต้องแพ้ โอกิตะกับคณะจึงไปบอกทหาร แต่ทหารไม่เชื่อความรู้ แต่เชื่อความเห็น นำประเทศญี่ปุ่นเข้าสู่สงคราม แล้วก็แพ้อย่างย่อยยับ ทหารและพลเรือน ล้มตายเป็นเบื่อ และทำให้คนอื่นตายด้วย ระหว่างที่สงครามดำเนินไปและดูเหมือนญี่ปุ่นทำท่าจะชนะ โอกิตะกับคณะทำวิจัยสร้างความรู้ต่อ โดยมีสมมติฐานว่าญี่ปุ่นจะแพ้ สงคราม จากความรู้ดังกล่าวแล้ว โอกิตะกับคณะวิจัยว่าถ้าญี่ปุ่นแพ้สงคราม แล้วจะเกิดอะไรขึ้น เช่น เศรษฐกิจที่จะพังทลาย ประชาชนจะอดอยาก และถ้าจะฟื้นตัวจะต้องเริ่มต้นที่ตรงไหน ทำวิจัยอย่างละเอียด จนกระทั่ง พบว่าถ้าเศรษฐกิจญี่ปุ่นจะฟื้นตัวปีแรกจะต้องขุดถ่านหินให้ได้ ๒๘ ล้าน ตัน หลังจากนั้นจะเกิดปฏิกิริยาลูกโซ่ที่ทำให้ญี่ปุ่นฟื้นตัว ความรู้นี้นำไปสู่การกระทำที่ถูกต้อง กล่าวคือหลังสงครามมีความอดอยากขาดแคลน แต่รัฐบาลจะต้อง ให้กรรมกรขุดถ่านหินกินให้อิ่มก่อน ถ้าเฉลี่ยกันอดก็ไม่มีแรงขุดถ่านหิน ประเทศฟื้นตัวไม่ได้ แต่ถ่านหินก็ขุดไม่ได้ ถ้าไม่มีเหล็กกล้าไปทำเครื่องมือขุด แต่การจะมีเหล็กกล้าก็ต้องมีถ่านหินไปถลุง เป็นอันว่าลือกติดกัน อยู่อย่างนี้ คือถ้าไม่มีถ่านหินก็ไม่มีเหล็กกล้า ถ้าไม่มีเหล็กกล้าก็ไม่มี ถ่านหิน ๒๓ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง การที่จะหลุดจากการล็อกติดนี้ได้ต้องการน้ำมันเข้ามาช่วย แต่ แมคอาเธอร์ซึ่งยึดครองญี่ปุ่นอยู่ก็ไม่ยอมให้ญี่ปุ่นนำเข้าน้ำมัน โอกิตะกับ คณะเอาข้อมูลไปให้แมคอาเธอร์ดูว่า "ความรู้" ที่ได้จากการวิจัยว่า สภาพ อดอยากยากแค้นและการฟื้นตัวไม่ได้ของเศรษฐกิจญี่ปุ่นจะทำความเสีย หายอย่างไร ถ้าไม่สามารถนำเข้าน้ำมัน แมคอาเธอร์ประทับใจในข้อความ รู้ที่ได้จากการวิจัย จึงลงนามอนุมัติให้ญี่ปุ่นนำเข้าน้ำมัน ทำให้มีเหล็กกล้า ไปขุดถ่านหิน และมีถ่านหินมาถลุงเหล็กกล้า เศรษฐกิจญี่ปุ่นฟื้นตัวอย่าง รวดเร็ว เรื่องนี้แสดงให้เห็นว่าการใช้ "ความเห็น" โดยไม่ใช้ "ความรู้" ของคณะนายทหารญี่ปุ่นนำไปสู่ความย่อยยับ การใช้ "ความรู้" ที่สร้าง ขึ้นจากการวิจัย ทำให้ประเทศฟื้นตัวอย่างรวดเร็วและกลายเป็นมหาอำนาจ ทางเศรษฐกิจ สังคมไทยยังไม่มีวัฒนธรรมสร้างและใช้ความรู้ แต่ใช้ความเห็น เป็นสำคัญ จึงทำอะไรให้สำเร็จได้ยากและทะเลาะกันสูง ฉะนั้นเมื่อ คพป. เริ่มต้นทำงานจึงตั้งหลักด้วยการสร้างความ รู้ เราจะไม่เริ่มต้นด้วยการพูด ๆ อย่างที่มักจะเห็นกันอยู่ทั่วไป เพราะถ้าทำอย่างนั้น สื่อกันไปสื่อกันมาก็เพี้ยนไปเรื่อยๆ เรื่องนั้นก็จะ จอดสนิท เคลื่อนต่อไปไม่ได้ เพราะสิ่งที่พูด ๆ นั้นยังไม่ใช่ "ความรู้" แต่เป็นความเห็น อาจารย์บวรศักดิ์ได้เชิญนักวิชาการหลายคนมาร่วมกันเพื่อค้นคว้า วิจัยสร้างความรู้ ความรู้เรื่องกรอบ กติกา กลไก ที่ควรสร้างไว้ในรัฐธรรม- นูญนั้น ดร.อมร จันทรมสมบูรณ์ ได้สร้างไว้ส่วนหนึ่งแล้ว อาจารย์บวรศักดิ์ และคณะได้ทบทวนสภาพสังคมไทย ระบบและพฤติกรรมทางการเมือง ๒๔ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง ของไทย ปัญหาของระบบการเมืองในต่างประเทศ วิธีแก้ปัญหาของเขา รัฐธรรมนูญและกฎหมายเลือกตั้งของประเทศต่าง ๆ การค้นคว้าวิจัยสร้างความรู้เพื่อนำมาทำกรอบความคิดหลักในการ ยกร่างรัฐธรรมนูญนี้ต้องการทุนสนับสนุนการวิจัย ผมได้โทรศัพท์ไปถาม ศาสตราจารย์นายแพทย์วิจารณ์ พานิช ผู้อำนวยการสำนักงานกอง- ทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.) ว่ามีการให้ทุนสนับสนุนการวิจัยแบบฉุก- เฉินไหม เพราะการวิจัยเพื่อประกอบข้อเสนอแนะการยกร่างรัฐธรรมนูญ เป็นเรื่องเร่งด่วนมาก เพราะ คพป. ได้ตั้งขึ้นมาแล้ว คุณหมอวิจารณ์ว่ามี อาจารย์บวรศักดิ์ได้ดำเนินการตามระเบียบของ สกว. และได้รับทุนจาก สกว.มาระดมนักวิชาการสร้างความรู้ เพื่อทำกรอบความคิดหลักในการยก ร่างรัฐธรรมนูญ ให้มีการปฏิรูปการเมือง และความรู้ในเรื่องที่เกี่ยวข้องกับ การดำเนินการอีกหลายเรื่อง คพป. ได้ตกลงกันว่าจะยังไม่พูดอะไร จนกระทั่งทำหนังสือกรอบ ความคิดเรื่องปฏิรูปการเมืองออกมาเสียก่อน เพราะถ้าพูด ๆ กันไปเพี้ยน ได้ง่าย ถ้าไม่มีเอกสารเป็นเครื่องยันไว้และถ้าเพี้ยนเสียแล้วเรื่องนี้ก็เคลื่อน ต่อไปไม่ได้ สื่อมวลชนก็โจมตีว่า คพป. นี่พอตั้งแล้วเงียบเป็นเป่าสาก! เพราะ เขาคุ้นเคยกับการตั้งปุ๊บก็พูดปั๊บ เรื่องพูด ๆๆ โดยใช้ความเห็นแต่ไม่ใช่ ความรู้นี้นำไปสู่ความล้มเหลวอย่างดาดดื่น อย่าลืมว่า คพป. ประชุมที่ตึก รัฐสภา ที่รัฐสภานี้ยั้วเยี้ยไปด้วยนักข่าวการเมือง หลังการประชุมทุกครั้ง จะต้องมีการแถลงข่าว หรือถึงยังไม่ประชุมนักข่าวก็อยากได้ข่าว การ ต้องคุยกับนักข่าวจึงเป็นงานอย่างหนึ่งของประธาน คพป. หนังสือพิมพ์มัก จะไม่เข้าข้างรัฐบาล ไม่ว่าใครเป็นรัฐบาล นี้เป็นข้อสังเกตอย่างหนึ่ง อาจ จะเป็นเพราะรัฐบาลนั้นคือสัญลักษณ์ของอำนาจรัฐ รัฐใช้อำนาจโดยไม่ถูก ๒๕ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง ต้องกับประชาชนเสมอมา นี้อาจจะเป็นเรื่องที่ไปสร้างวัฒนธรรมสื่อไว้ว่าสื่อจะตรวจสอบรัฐบาลซึ่งก็เป็นของดี ใครที่มาเป็นรัฐบาลควรจะเข้าใจข้อนี้และทำใจไว้ก่อน จะได้ไม่น้อยใจหรือเสียใจ ดูคุณชวน หลีกภัย หรือคุณบรรหาร ศิลปอาชา เมื่อตอนเป็นนายกรัฐมนตรีก็โดนสื่อมวลชนวิพากษ์วิจารณ์เสียย่ำแย่ แต่เมื่อพ้นจากการเป็นนายกรัฐมนตรีก็มีความสงบสุข แม้แต่เมื่ออาจารย์สัญญา ธรรมศักดิ์ เป็นนายกรัฐมนตรี คราวหนึ่ง ท่านอาจารย์สัญญาไปกราบเรียนท่านอาจารย์พุทธทาสว่า "ท่านอาจารย์ขอรับ ก่อนกระผมเป็นนายกรัฐมนตรี อะไรที่ว่าดี กระผมก็พยายามทำทุกอย่าง แต่ตอนกระผมเป็นนายกรัฐมนตรีนี้เขาว่า ผมเลวทุกอย่าง" ... แม้แต่ว่าเป็นมะเขือเผา! ตอนนั้นท่านอาจารย์พุทธทาสได้ให้หลักธรรมแก่นายกรัฐมนตรี ๔ ประการ คือ สุทธิ ปัญญา เมตตา ขันติ ฉะนั้น คพป. จึงทำงานท่ามกลางความสงสัยของสื่อมวลชนและกลุ่มองค์กรต่าง ๆ ว่า การตั้ง คพป. เป็นเกมของพรรคประชาธิปัตย์ การวิพากษ์วิจารณ์ จึงมักเป็นไปทางลบ ผมไม่อยู่ในฐานะจะไปตัดสินว่าเป็นเกม หรือไม่เป็นเกม แต่จะเป็นอะไรก็แล้วแต่ จะใช้เป็นโอกาสเพื่อนำไปสู่การปฏิรูปการเมืองให้จงได้ มีหลักการประการหนึ่งที่ควรยึดถือ คือ ## ใช้ทุกสถานการณ์ดึงประโยชน์ไปสู่ประชาชน ผมตระหนักดีว่าต้องการหนังสือสักเล่มหนึ่งที่อธิบายว่าการปฏิรูปการเมืองคืออะไร ปฏิรูปอะไร เพื่อให้เกิดอะไร จะรอให้คณะของอาจารย์บวรศักดิ์ทำเสร็จก็จะช้า เพราะสังคมต้องการคำอธิบาย ครั้งแรกผมตั้งใจว่าจะชวน ดร.อมร จันทรสมบูรณ์ ดร.บวรศักดิ์ อุวรรณโณ เขียนร่วมกัน ๓ คน แต่ในที่สุดเห็นว่าคงจะทำได้ยาก เพราะการที่จะทำให้คน ๓ คนเห็นพ้องในสไตล์และถ้อยคำจนออกมาเป็นเล่มหนังสือนั้นคงจะยาก และ ๒๖ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง กินเวลานาน ผมเลยตัดสินใจทำคนเดียว โดยอาศัยอ่านบทความของ ดร.อมร จันทรมสบูรณ์ ซ้ำแล้วซ้ำอีก จนคิดว่าเข้าใจดี และเช็กประเด็นสำคัญ ๆ กับอาจารย์บวรศักดิ์ว่าไม่ผิด หนังสือเล่มนี้คือ ## การปฏิรูปทางการเมือง ทางออกของประเทศไทย ที่สำนักพิมพ์ หมอชาวบ้านจัดพิมพ์ขึ้นด้วยเวลาอันรวดเร็ว หนังสือที่จะมีพลังต่อสาธารณะนั้นต้องง่าย สั้น มีสไตล์การเขียนที่กระชับ แสดงเหตุ หลักการ และผลที่จะพึงได้รับ ไม่ใช่สไตล์ทางวิชาการตำราทางวิชาการนั้นเหมาะสำหรับใช้ค้นคว้าอ้างอิง แต่สาธารณะจะไม่อ่านหรืออ่านไม่เข้าใจ บ้านเรายังขาดการแปรรูปวิชาการไปเป็นความรู้สาธารณะ เมื่อสาธารณะมีความรู้ก็จะเกิดอำนาจขึ้น (empowerment) หนังสือเรื่องการปฏิรูปการเมืองเล่มดังกล่าวได้ใช้เป็นเครื่องมือเพื่อกระตุ้นความสนใจและความเข้าใจเรื่องการปฏิรูปการเมืองอย่างกว้างขวาง ส่วนคณะอนุกรรมการยกร่างรัฐธรรมนูญที่อาจารย์บวรศักดิ์เป็นประธานก็ทำงานอยู่ตลอดเวลา และนำหลักการมาเสนอคณะกรรมการชุดใหญ่เป็นระยะ ๆ เพื่อวิพากวิจารณ์และให้คำรับรอง แล้วก็กลับไปทำงานต่อซึ่งในที่สุดได้นำไปสู่การพิมพ์เป็นหนังสือภายใต้ชื่อว่า กรอบความคิดหลักในการเรียบเรียงบทบัญญัติร่างรัฐธรรมนูญตามแนวรัฐธรรมนูญนิยม นอกจากนั้นยังมีคณะนักวิชาการที่อาจารย์บวรศักดิ์ขอให้ศึกษาค้นคว้าอีก ๑๕ เรื่อง เช่น เรื่ององค์กรมหาชนอิสระ เรื่องการทำประชามติเรื่องคณะกรรมการควบคุมการเลือกตั้ง ฯลฯ เรื่องเหล่านี้เป็นเรื่องสำคัญที่ต้องการ "ความรู้" เพื่อสร้างความเข้าใจที่ชัดเจนจะได้นำไปสู่การปฏิบัติที่ถูกต้อง นั่นอาจเรียกว่ายุทธศาสตร์การสร้างความรู้ที่ คพป. ใช้ ต่อไปเป็นยุทธศาสตร์การนำความรู้ไปสู่การเรียนรู้ของสังคมโดยกว้างขวาง ๒๗ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง ระหว่างที่ คพป. กำลังทำงานอยู่ ก็จะมีการสนทนากับสื่อมวลชน อยู่เรื่อยๆ ดังกล่าวแล้ว คำถามที่สื่อมวลชนมักจะถามอยู่เสมอ ๆ ว่า คพป. ทำเสร็จแล้วไปเสนอนักการเมืองเขาจะยอมทำหรือ ผมก็ต้องอธิบาย ซ้ำแล้ว ซ้ำอีกว่า เราไม่ได้ทำไปเสนอนักการเมือง เราทำให้ประชาชน ตรงนี้ต้องขอย้ำว่า มักคิดกันว่าข้อเสนอที่ต้องการให้ได้รับความ สนใจทางการเมือง คือการนำไปเสนอนักการเมือง แล้วเมื่อเขาไม่สนใจหรือ ไม่ทำ ก็เสียใจ การทำให้เป็นประเด็นทางการเมืองคือการนำไปเสนอประ ชาชน นักการเมืองจะสนใจสิ่งที่ประชาชนสนใจ เพราะคะแนนเสียเขาได้ มาจากประชาชน ไม่ใช่ได้จากนักวิชาการ เพราะฉะนั้นยุทธศาสตร์ของ คพป. คือการนำความรู้เรื่องการ ปฏิรูปการเมืองไปสู่ประชาชน การทำงานของคณะอนุกรรมการรับฟังความ คิดเห็นของประชาชนที่มีพลเอก สายหยุด เกิดผล เป็นประธาน จึงมีความ สำคัญยิ่ง ดังจะได้เล่าต่อไป สิ่งหนึ่งที่อยู่ในแผนคือ หนังสือพิมพ์ไทยรัฐ หนังสือพิมพ์ไทยรัฐ มีผู้อ่านมาก และมีคอลัมน์ต่าง ๆ มาก แม่ลูกจันทร์ กระสุนทอง ได้ฝุ่น ลม เปลี่ยนทิศ ฉลามเขียว สายล่อฟ้า คอลัมน์เหล่านี้ บรรจุข้อความสั้น ๆ แต่ มีทุกวัน จึงมีผลมากทั้งทางบวกและทางลบต่อเรื่องต่าง ๆ ถ้าคอลัมนิสต์ เหล่านี้ในไทยรัฐไม่เข้าใจเรื่องการปฏิรูปการเมือง จะก็มีผลลบต่อกระบวน การปฏิรูปการเมือง ท่านสังเกตหรือเปล่าว่าคอลัมน์ต่าง ๆ ในไทยรัฐเชียร์การปฏิรูปการ เมืองตลอดมา! ซึ่งมีความสำคัญยิ่งต่อความสำเร็จ ๒๘ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง ## ๓ ช่วงนี้ชื่อนายแพทย์เพรา นิวาตวงศ์ กำลังดังในฐานะที่เสนอให้ตรวจ สมองนายกรัฐมนตรี เพราะกลัวจะเป็นโรคสมองเสื่อมอัลไซเมอร์ หมอเพราเข้ามาเกี่ยวข้องกับการปฏิรูปการเมืองอย่างไร ผมกำลัง จะเล่าให้ฟัง ต้องย้อนไปอ่าน "บนเส้นทางชีวิต”* ตอนต้น ๆ ที่ผมเคยเล่า ความพยายามที่จะปฏิรูประบบโรงเรียนแพทย์โดย น.พ.อรรถสิทธิ์ เวชชาชีวะ น.พ.เพรา นิวาตวงศ์ และผมก็จะทราบความสัมพันธ์ของคนทั้ง ๓ เมื่อตอนคุณเปรมเป็นนายกรัฐมนตรีหมออรรถสิทธิ์เคยเล่าให้ผม ฟังว่า หนังสือพิมพ์ไทยรัฐ คอลัมน์ "มังกรห้าเล็บ" ชอบโจมตีคุณเปรม พล.ต.อ. ประจวบ สุนทรางกูร เพื่อนคุณเปรมซึ่งเกี่ยวดองอยู่กับคุณกำพล วัชรพล เจ้าของไทยรัฐ ได้พูดกับคุณกำพลให้ห้ามปราม "มังกรห้าเล็บ" ไม่ให้เขียนโจมตีคุณเปรม คุณกำพลก็ตอบว่าผมไปสั่งเขาไม่ได้ดอก มีคน เดียวที่สั่งได้คือ "หมอเพรา" นี้จะจริงเท็จแค่ไหนผมไม่รับรอง แต่ผมได้ยิน * ดูจาก : ประเวศ วะสี. บนเส้นทางชีวิต เล่ม ๒. กรุงเทพฯ : สำนักพิมพ์หมอชาวบ้าน, ๒๕๓๘ ๒๙ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง มาอย่างนั้น ซึ่งทำให้ผมจำไว้ว่าหมอเพรา นิวาตวงศ์ มีความสัมพันธ์พิเศษกับคอลัมนิสต์ต่าง ๆ ในหนังสือพิมพ์ไทยรัฐ ซึ่งผมเฝ้าสังเกตต่อมาก็รู้สึกว่าจะจริง ผมเก็บเรื่องนี้ไว้ในความทรงจำ ไม่ทราบว่าผมเคยเล่าแล้วหรือยังว่า หมอเพรา นิวาตวงศ์ คนนี้แหละ ที่เป็นคนเสนอให้พลเอกสุจินดา คราประยูร ตั้งคุณอานันท์ ปัน-ยารชุน เป็นนายกรัฐมนตรีในช่วง รสช. หมอเพรากับหมออรรถสิทธิ์นั้นชอบพอยู่กับพลเอกสุจินดา หมอเพราว่าไม่รู้จักกับคุณอานันท์เป็นการส่วนตัว แต่มีคนบอกว่าคุณอานันท์เป็นคนดี มีความสามารถ จึงเสนอไปยังพลเอกสุจินดา เมื่อเริ่มงาน คพป. ไม่นานผมไปหาหมอเพราที่โรงพยาบาลพร้อม-มิตร ขอให้ช่วยนัดคอลัมนิสต์หนังสือพิมพ์ไทยรัฐคุยกันเรื่องปฏิรูปการเมือง หมอเพราก็ตกลงแล้วนัดกินข้าวกลางวันกันที่โรงแรมฮิลตัน โดยหมอเพราเป็นเจ้ามือเลี้ยงเอง ผมชวนอาจารย์บวรศักดิ์ไปด้วย ฝ่ายคอลัมนิสต์หนังสือพิมพ์ไทยรัฐมา ๕-๖ คน เข้าใจว่าครบทุกคน ตั้งแต่คุณชูพงศ์มณีน้อย หรือแม่ลูกจันทร์ หน้า ๑, ฉลามเขียว หน้า ๓, ขณะนั้น ได้ฝุ่นหรือคุณสันติ วิริยะรังสฤษดิ์ หรือลมเปลี่ยนทิศ สายล่อฟ้าหรือลิขิตจงสกุลรู้สึกว่าหมอเพราสนิทสนมกับทุกคน และบางครั้งก็เรียก "ไอ้" ด้วย เช่น "ไอ้ดิ” “ไอ้ยุ้ย” อาจารย์บวรศักดิ์กับผมได้อธิบายเรื่องปฏิรูปการเมืองอย่างละเอียด หมอเพราประกาศกับชาวคณะว่า "ถ้าหมอประเวศ เอาอย่างไร ผมเอาด้วยทุกอย่าง" ถ้าใครอยากทราบว่าทำไมหมอเพราจึงประกาศอย่างนั้นคงต้องไปถามหมอเพราเอง "ไอ้ยุ้ย” หมอเพราถาม "มึงว่าให้หน้า ๓ วิเคราะห์การเมืองวิเคราะห์เรื่องการปฏิรูปการเมืองสักทีจะดีไหม" ถ้าใครจะย้อนไปวิเคราะห์ดูตั้งแต่ปี พ.ศ.๒๕๓๗ เป็นต้นมา ๓๐ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง คอลัมน์ต่าง ๆ ในหนังสือพิมพ์ไทยรัฐเชียร์เรื่องการปฏิรูปการเมืองเรื่อยมา ซึ่งเป็นกำลังสำคัญในกระบวนการปฏิรูปการเมือง เนื่องจากยุทธศาสตร์การเคลื่อนปัญญาของสังคมเป็นยุทธศาสตร์หลัก เราจึงเอาใจใส่และพิถีพิถันเรื่องนี้เป็นพิเศษ ควรทำความเข้าใจเรื่องสื่อมวลชน เมื่อพูดถึงสื่อมวลชนมักนึกถึงเรื่องการแถลงข่าว การแถลงข่าวไม่พอ เพราะการแถลงข่าวก็คือข่าวเท่านั้นยังไม่ใช่ "ปัญญา" ของสื่อมวลชน เราต้องให้เกียรติ ให้เวลาพูดคุย และให้เขามีส่วนร่วมจนเกิดเป็นปัญญาของเขาเอง การแถลงข่าวก็เป็นข่าวครั้งเดียว แต่ถ้าเป็นปัญญาก็จะเป็นน้ำบ่อทรายที่จะซึมออกมาอย่างต่อเนื่องในรูปต่าง ๆ พลเอกสายหยุด เกิดผล ประธานคณะอนุกรรมการรับฟังความคิดเห็นของประชาชน เป็นผู้มีความกระตือรือร้นเป็นอย่างยิ่ง ท่านชวนคนที่ท่านรู้จักจำนวนมากเข้ามาร่วมเป็นอนุกรรมการ คนหนึ่งที่ช่วยทำงานอย่างขยันขันแข็งยิ่งคือ คุณพลาดิศัย สิทธิธัญกิจ จากกรมการศึกษานอกโรงเรียน กรมการศึกษานอกโรงเรียนมีศูนย์เทคโนโลยีการศึกษาตั้งอยู่ใกล้ ๆ ทบวงมหาวิทยาลัย คุณพลาดิศัยอยู่ที่นั่นและได้ช่วยผลิตวิดีโอและรายการโทรทัศน์เกี่ยวกับการปฏิรูปการเมือง นายแพทย์วิชัย โชควิวัฒน และนายแพทย์ชูชัย ศุภวงศ์ ก็ช่วยคุณสายหยุดอยู่ด้วย คณะอนุกรรมการคณะนี้ได้จัดประชุมรับฟังความคิดเห็นทั้งในส่วนกลางและส่วนภูมิภาค ทุกภูมิภาคเพื่อหว่านเมล็ดพันธุ์แห่งการปฏิรูปการเมืองให้เกิดขึ้นทั่วไป ผมไปร่วมในการประชุมเหล่านี้ด้วยเกือบทุกครั้ง ผู้ที่มาออกความคิดเห็นในการประชุมส่วนใหญ่จะด่านักการเมือง เราพยายามเบนความสนใจจาก "บุคคล" ไปส "ระบบ" แต่เป็นการยากมากเพราะในวัฒนธรรมการคิดของไทยจะคิดเรื่องบุคคลมากกว่าระบบ ในทางการเมืองเราพูดถึงตัวบุคคลกันมานาน แต่ปรับปรุงอะไรไม่ได้เลยและเลวร้ายมากขึ้น แนวคิดเกี่ยวกับการ ๓๑ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง ปฏิรูปการเมืองคือการปฏิรูประบบ คนไทยเกือบจะไม่มีความคิดเกี่ยว กับ ระบบเลย ในการอธิบายผมต้องพยายามเค้นสมองหาทางอธิบายเรื่อง ความสำคัญของระบบ ตัวอย่างหนึ่งที่ผมใช้ก็คือ "สมมติว่ามีเรือลำหนึ่งแล่นอยู่ในมหาสมุทร บนเรือมีทั้งคนดี และคนไม่ดี เป็นพระอรหันต์ก็มี เป็นโจรก็มี เรือเป็นระบบที่มีความสำคัญ ต่อชีวิตของคนทั้งหมด แต่ระบบนั้นบกพร่องคือ เรือมันรั่ว ถ้าไม่ไป ช่วยกันแก้ความบกพร่องของระบบเสียก่อนคือ อุดรูรั่ว มัวแต่เถียงกันว่า ใครมีธรรมะสูงกว่าใคร เมื่อเรือ (ระบบ) มันล่มก็ตายหมดทั้งพระอรหันต์ และโจร" นั่นคือภาพที่เกิดขึ้นกับประเทศไทย คนไทยมักจะเถียงกันว่าใคร ดีกว่าใคร แต่ไม่สนใจที่ระบบ อีกตัวอย่างหนึ่งที่ใช้กันหลายคนก็คือ "มีบริษัท ๒ บริษัท เป็นของคนไทยเหมือนกัน บริษัทหนึ่งมี ระบบการจัดการที่ดี ฝ่ายต่าง ๆ มีการคานอำนาจตรวจสอบซึ่งกันและกัน ไม่มีการโกง กิจการของบริษัทประสบความเจริญ ลูกค้าพอใจ พนักงาน ได้รับเงินเดือน ผู้ถือหุ้นได้รับการปันผลกำไร ทุกคนมีความสุข แต่อีก บริษัทหนึ่งมีระบบการจัดการไม่ดี ให้ผู้ซื้อของเข้าบริษัท ผู้ดูแลสต๊อกของ ผู้ดูแลบัญชี ผู้ดูแลเงิน เป็นคน ๆ เดียวกันหรือพวกเดียวกัน ไม่มีการคาน อำนาจตรวจสอบกัน เกิดการทุจริตและไร้ประสิทธิภาพ มีปัญหานานา ชนิดเดือดร้อนทั่วไปจนบริษัทล่ม "คนที่ทำงานในบริษัททั้ง ๒ เป็นคนไทยด้วยกันคงจะไม่ต่างกัน มากนัก แต่บริษัททั้ง ๒ มีระบบที่ต่างกัน บริษัทที่มีระบบดีมีความเรียบ ร้อยและความเจริญ ส่วนบริษัทที่ระบบไม่ดีวิกฤติและล่มสลาย" คนสำคัญคนหนึ่งที่คิดว่าปัญหาอยู่ที่คนไม่ได้อยู่ที่ระบบคือ คุณ ชวน หลีกภัย ท่านจะพูดเช่นนั้นเรื่อย ๆ อีกคนหนึ่งซึ่งเมื่อก่อนก็พูดเช่น ๓๒ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง เดียวกันคือ คุณอานันท์ ปันยารชุน ทั้ง ๒ ท่านนี้เป็นคนดี ท่านจึงคิดว่า ถ้าคนทั้งหลายเป็นคนดี (เหมือนท่าน) ก็จะหมดปัญหา แต่ปัญหาที่ไม่มีคำ ตอบก็คือ "ทำอย่างไรจึงจะทำให้คนเป็นคนดี" ประเทศไทยพยายามทำให้คนเป็นคนดีกันมามากแล้ว พระก็สอน ทุกวัน พระเจ้าอยู่หัวก็สอน ครม. ทุกชุด แล้วสำเร็จไหม! สมมติว่าทูลเชิญสมเด็จพระสังฆราชก็ดี นิมนต์ท่านพุทธทาสก็ดี ท่านปัญญานันทะก็ดี ท่านพระธรรมปิฎกก็ดี เทศน์ให้นักการเมืองหรือ ข้าราชการที่กำลังจะโกงฟัง ถามว่าเขาจะหยุดโกงไหม คำตอบก็คงทราบ กันดีอยู่แล้ว คนที่กำลังจะโกงไม่กลัวบาป แต่กลัวการถูกตรวจสอบ การตรวจ สอบคือระบบ ในการปฏิรูปการเมืองจะบัญญัติระบบตรวจสอบที่เป็นอิสระ ซึ่งนักการเมืองที่ดีจะไม่กลัว เพราะยิ่งตรวจสอบจะยิ่งเจอกวามดีของเขา แต่นักการเมืองที่ไม่ดีจะกลัวระบบตรวจสอบที่เป็นอิสระมาก กุญแจ อยู่ที่คำว่าอิสระ เขาไม่กลัวระบบตรวจสอบที่ไม่เป็นอิสระ เพราะเขาควบ คุมได้ แต่กลัวระบบที่เป็นอิสระเพราะเขาควบคุมไม่ได้ การปฏิรูปการเมือง กำหนดองค์กรอิสระขึ้นมาหลายองค์กรเพื่อการตรวจสอบและคานอำนาจ มีคนอ้างคำพูดเจ้านายพระองค์หนึ่งว่า "ประเทศไทยนี้ดี แต่เสีย อย่างเดียวที่มีคนไทยอยู่!" นั่นคืออย่างอื่นดีหมด แต่คนไทยเป็นคนไม่ดี ผมคิดว่าคนไทยมีความดีหลายอย่าง แต่ระบบบกพร่องล้าหลัง เหลือกำลัง ฉะนั้นการปฏิรูปการเมืองคือปฏิรูปวิธีคิดก่อน ผมไม่ปฏิเสธความสำคัญของคน แท้ที่จริงผมสนใจมากและก็ กำลังทำงานในด้านนี้อยู่ แต่กรอบ กติกา กลไก หรือระบบมีความสำคัญ ที่คนไทยทอดทิ้ง อีกตัวอย่างหนึ่งที่ผมนำมาใช้ในการอธิบายคือ "ในการเล่นฟุตบอล ต้องมีกรอบคือสนาม มีการตกลงกันว่าเรา ๓๓ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง จะเล่นภายในกรอบนี้ ไม่ไปเล่นนอกสนาม มีกติกาต่าง ๆ มีกรรมการคอย รักษาให้เป็นไปตามกติกา มีไลน์แมนหรือผู้กำกับเส้นคอยควบคุมไม่ให้เล่น นอกสนาม มีคนดูที่รู้กรอบ รู้กติกา คอยกำกับให้ทั้งกรรมการและผู้เล่น ทำตามกรอบ ตามกติกา" คนไทยที่ใครว่าไม่ดีแค่ไหน ก็สามารถไปเล่นฟุตบอลได้ทั่วโลก ถ้ามีกรอบและมีกติกาที่ดี เป็นที่เข้าใจกันทุกฝ่าย ต่างก็กำกับควบคุมซึ่ง กันและกันให้อยู่ในความถูกต้อง ในการเล่นฟุตบอลถ้าเราเอาคนที่จิตใจดี เช่น พระอรหันต์มาเล่น แต่ไม่กำหนดกรอบ กติกา ไม่ช้าการเล่นก็จะค่อยย้ายเข้าไปเล่นกันในป่า! หน้าที่ของ คพป. จึงอยู่ที่การอธิบายให้ผู้คนเข้าใจ คราวหนึ่งเราจัดประชุมสื่อมวลชนที่สวนสามพราน โดยขอให้ผู้ เข้าร่วมประชุมค้างคืนที่นั่น แล้วเอาหนังสือปฏิรูปการเมืองเล่มเล็กที่ผม เขียนให้อ่าน แล้วรุ่งขึ้นจึงคุยซักถามกันทั้งวัน ประเด็นในที่นี้ก็คือคนไทย โดยทั่ว ๆ ไปไม่ใช่นักอ่าน เป็นนักพูด สื่อมวลชนก็อ่านหนังสือน้อย เรื่อง ยาก ๆ อย่างการปฏิรูปการเมืองถ้าฟังอย่างเดียวโดยไม่อ่านจะไม่เข้าใจ เพราะ ฉะนั้น การที่เอาสื่อมวลชนไป "ขัง" ไว้ที่สวนสามพรานคืนหนึ่งนั้นเพื่อให้ อ่านเสียก่อน ในที่นี้จะขอจารึกชื่อนักเขียนผู้หนึ่งที่เข้าใจเรื่องปฏิรูปการเมืองมาก กว่าใคร ๆ คือคุณคำนูญ สิทธิสมาน แห่งหนังสือพิมพ์ผู้จัดการรายวัน ท่าน ศึกษาจากข้อเขียนของ ดร.อมร จันทรสมบูรณ์ และได้เขียนลงในคอลัมน์ "รามบุตรี" หน้าหลังของผู้จัดการรายวันแทบทุกวัน นับเป็นแรงที่สำคัญใน การสร้างความเข้าใจทางสาธารณะในเรื่องการปฏิรูปการเมือง เมื่อพูดถึงตอนนี้ก็ต้องจารึกชื่อ ดร.ชัยอนันต์ สมุทวณิช ซึ่งเป็น ประธานสถาบันนโยบายสาธารณะ สถาบันนโยบายเสียเงิน ๖๐,๐๐๐ บาท ๓๔ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง เท่านั้น สนับสนุนให้ ดร.อมร จันทรมบูรณ์ กับทีมนักวิชาการของท่าน วิจัยเรื่องรัฐธรรมนูญ อันเป็นที่มาของข้อเขียน "คอนสติวชั่นแนลลิสม์ : ทางออกของประเทศไทย" ถึงตอนนี้จะขอย้อนไปกล่าวถึงองค์ประกอบและบทบาทของ คณะกรรมการพัฒนาประชาธิปไตย (คพป.) **คพป.** ที่ตั้งครั้งแรก นอกจากตัวผมเองแล้วเป็นการตั้งโดยตำแหน่ง ในการคิดกรรมการเพิ่มเติมนั้น เราได้คิดถึงการมีส่วนร่วมของฝ่ายต่าง ๆ ให้ มากที่สุด เพราะการนี้เป็นการยากแต่สำคัญ จะคิดแบบแยกส่วนไม่ได้ ต้องการให้มีตัวแทนของทุกฝ่ายเข้ามาเกี่ยวข้อง พลเอกสายหยุด เกิดผล นั้นให้ความรู้สึกที่ดี เพราะท่านเป็นอดีตผู้บัญชาการทหารสูงสุด และก็ เป็นผู้เข้าใจประชาธิปไตยอย่างยิ่ง นอกจากนั้นเราเชิญผู้แทนจากทุก กองทัพ ในเดือนมิถุนายน พ.ศ.๒๕๓๗ เพิ่งผ่านเหตุการณ์พฤษภาคม พ.ศ.๒๕๓๕ มาได้ ๒ ปี ความรู้สึกของกองทัพในสายตาประชาชนยัง ต่ำมาก เราอยากส่งชิกแนลให้กองทัพ ว่าเราไม่ได้รังเกียจกองทัพ ผู้แทน กองทัพก็ได้ทำหน้าที่ใน **คพป.** เป็นอย่างดี กองทัพเรือได้ส่ง พล.ร.ต.ทำนุ เนตรโรจน์ เป็นผู้แทน เมื่อผม เห็น นามสกุลเนตรโรจน์ ก็คิดถึง พล.ร.อ.อนันต์ เนตรโรจน์ ผู้ซึ่งเป็นขุน นาง ตงฉิน เคยเป็นเลขาธิการนายกรัฐมนตรีสมัยจอมพลถนอม กิตติ ขจร เมื่อ ถามไถ่ดูปรากฏว่า พล.ร.ต.ทำนุ เป็นลูกคุณอนันต์ ท่านผู้นี้ เคยเรียนรัฐ-ศาสตร์มาจากต่างประเทศ เป็นผู้มีความคิดความอ่านและ รักชาติบ้านเมือง เป็นอย่างยิ่ง ผมอยากจะบันทึกไว้ว่าในชีวิตผมได้พบคนมีความคิด ความอ่าน และรักชาติบ้านเมืองอยู่ตามที่ต่าง ๆ แต่ท่านเหล่านี้มักอยู่ใน "สายงาน" ของแต่ละท่าน ๆ รูปแบบ “สายงาน” ไม่มีกำลัง แท้ที่จริงเป็นการสลายพลัง ๓๕ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง อย่างจงใจมาแต่ครั้งโบราณ ต้องปรับแนวคิดใหม่เป็น "ข่ายงาน" หรือ "เครือข่าย" หรือการ "ถักทอ" จึงจะมีพลัง แนวคิดที่ใช้ในการเคลื่อน เรื่องปฏิรูปการเมืองคือการ "ถักทอทางสังคม" เพื่อให้เกิดพลังในการทำ สิ่งยาก ๆ ในการทำงานของ คพป. ผมได้มีโอกาสพบปะพูดคุยกับ พล.ร.ต. ทำนุ เนตรโรจน์ บ่อยครั้งและมีความประทับใจในตัวท่านดังได้กล่าวแล้ว พล.ร.ต.ทำนุเป็นเพื่อนกับพล.ร.อ.ประเจตน์ ศิริเดช แม่ทัพเรือ จึงกลับไป รายงานให้แม่ทัพเรือทราบเป็นระยะ ๆ อาจจะไม่ได้สังเกตกันว่าแม่ทัพเรือ พูดจาสนับสนุนเรื่องการปฏิรูปการเมืองอยู่หลายครั้ง ทหารเรือเคยเชิญ เราไปบรรยายเรื่องการปฏิรูปการเมืองที่ราชนาวิกสมาคมแม่ทัพเรือและ แม่ทัพนายกองมาฟังกันอย่างคับคั่ง ช่วงนั้นเรื่อง ม.๒๑๑ กำลังดัง (มาตรา ๒๑๑ ในรัฐธรรมนูญ ฉบับ ๒๕๓๔ ว่าด้วยเรื่องวิธีการแก้ไขรัฐธรรมนูญ) นายพลเรือคนหนึ่งบอกผมว่า "ภรรยาผมบอกผมว่า เธอไปฟังมา ดูหน่อยซิว่า ไอ้ ม.๒๑๑ นี้มันคืออะไร" ถ้าลองว่าภรรยาใช้ให้สามีไปศึกษามาอย่างนี้ ก็ชักจะเข้าทีแล้ว! คุณอารีย์ วงศ์อารยะ หรือ "ปลัดหลี" เป็นปลัดกระทรวงมหาด- ไทยมาเป็นกรรมการ คพป. โดยตำแหน่ง ท่านมาประชุมอยู่ ๒-๓ ครั้งแรก และให้ความสนใจและมีส่วนร่วมมาก ท่านบอกผมว่ากระทรวงมหาดไทย สนับสนุนเต็มที่ จะให้ทำอะไรบอกมาเลย ตอนหลังท่านให้ ดร.ไพฑูรย์ บุญวัฒน์ รองอธิบดีกรมการปกครองขณะนั้นมาประชุมแทน ดร.ไพฑูรย์ เป็นนักวิชาการและมีส่วนร่วมอย่างเข้มแข็ง เป็นอนุกรรมการยกร่างรัฐ- ธรรมนูญที่อาจารย์บวรศักดิ์เป็นประธาน และเป็นนักวิชาการคนหนึ่งที่ วิจัยประเด็นสำคัญประกอบการปฏิรูปการเมือง ๑๕ เรื่องด้วย ในการ ๓๖ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง ประชุมรับฟังความคิดเห็นของประชาชนและประชุม คพป. ในต่างจังหวัด ได้รับความร่วมมือเป็นอย่างดีจากกระทรวงมหาดไทย ในการประชุมครั้งหนึ่ง ขณะที่กำลังพูดกันเกี่ยวกับเรื่องราวต่าง ๆ **พ.อ.มานะ เกษรศิริ** จาก **กอรมน. พูดว่า "เรื่องนี้ต้องนึกถึงเอ็นจีโอด้วย นะ"** ผู้แทนจาก **กอรมน. จะให้ความสำคัญแก่เอ็นจีโอเป็นเรื่องที่คาด ไม่ถึง ผมเป็นประธานการประชุมอยู่จึงกระเซ้าว่า "แหม กอรมน. นี้มีความ เป็นอนิจจังมากทีเดียว"** ที่จริงสัจธรรมข้อความเป็นอนิจจังนี้สำคัญ พระพุทธเจ้าตรัสว่า สรรพสิ่งล้วนเป็นอนิจจัง คือเคลื่อนไหวเปลี่ยนแปลงไม่ตายตัว ถ้าคิดแบบ ตายตัวจะเข้าไปสู่ความติดขัด ตีบตัน และขัดแย้งในการเคลื่อนเรื่องปฏิรูป การเมืองนี้เราได้เอาหลักธรรมข้อความเป็นอนิจจังมาใช้เป็นอย่างมาก ขอ ให้สังเกตข้อนี้ไว้ด้วย ดังได้กล่าวแล้วว่าคณะอนุกรรมการยกร่างรัฐธรรมนูญที่อาจารย์ บวรศักดิ์เป็นประธานจะไปประชุมกันเอง พอได้หลักการสำคัญ ๆ ก็จะนำ กลับมาเสนอ คพป. ใหญ่ให้พิจารณาว่าจะรับหรือไม่รับหลักการ ถ้าไม่รับ ก็ทิ้งไปถ้ารับก็เอาไปคิดต่อ แม้ในคำสั่งแต่งตั้ง **คพป. จะระบุหน้าที่อย่างหนึ่งว่าให้ยกร่าง บทบัญญัติรัฐธรรมนูญขึ้นมาให้ดูเลย แต่อาจารย์บวรศักดิ์ก็เห็นว่าไม่น่าจะ ยกร่างเป็นมาตรา ๆ ออกมาแบบนั้น จะทะเลาะกันในรายละเอียดจนไม่เข้า ใจหลักการ เพราะฉะนั้นจะทำเฉพาะ "กรอบความคิดหลัก" ในการยกร่าง รัฐธรรมนูญขึ้นใหม่ให้มีการปฏิรูปการเมือง ในการนำเสนอจะแยกเป็น ๒ เล่ม เล่มแรกจะว่าด้วยหมวดพระ- มหากษัตริย์และการเมืองของพลเมือง ส่วนเล่มที่ ๒ จึงจะว่าด้วยเรื่อง ๓๗ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง **รัฐสภาและคณะรัฐมนตรี** ที่เรียกกันว่าการเมืองของนักการเมือง ผู้คนจะสนใจในส่วนการเมืองของนักการเมืองมากกว่า และมีประเด็นที่จะโต้เถียง หรือทะเลาะกันมาก ถ้าพิมพ์รวมเป็นเล่มเดียวผู้คนก็จะละเลยไม่สนใจในส่วนแรก ๆ แต่จะพุ่งความสนใจไปที่ส่วนการเมืองของนักการเมือง ทันทีคณะอนุกรรมการยกร่างจึงเสนอเป็นตอน ๆ คือเอาตอนที่มีข้อถกเถียงน้อยก่อน และขอทยอยพิมพ์เฉพาะตอนนี้ก่อนเป็นเล่มที่ ๑ ทิ้งเวลา ให้ศึกษาเฉพาะส่วนนี้ก่อนสักช่วงระยะหนึ่งจึงจะปล่อยเล่มที่ ๒ ออกมา สำหรับหมวดที่ว่าด้วยพระมหากษัตริย์นั้นง่ายที่สุด กรรมการทุกคนดูจะเป็นรอยัลลิสต์กันหมด มีข้อเสนอแต่เพียงว่าให้บัญญัติให้รัฐธรรมนูญส่วนนี้แก้ไขได้ยากที่สุด สำหรับเรื่องการเมืองของพลเมือง (ดูภาคผนวก) ได้รับการเน้นมาก และได้นำวลี "การเมืองของพลเมือง" ขึ้นมาใช้ เพื่อกระตุ้นให้คิดว่าการเมือง ไม่ได้มีแต่การเมืองของนักการเมืองเท่านั้น แต่มีการเมืองของพลเมืองด้วย แท้ที่จริงในระบอบประชาธิปไตย การเมืองของพลเมืองใหญ่กว่าและเป็นตัวกำหนดการเมืองของนักการเมือง แต่คนไทยได้ถูกฉีดยาชาทางการเมืองไว้ให้เห็น และเชื่อว่าการเมืองเป็นเรื่องของคนกลุ่มหนึ่งเท่านั้น ในครั้งโบราณ ก็เป็นเรื่องของคนชั้นสูง ในสมัยนี้ก็เป็นเรื่องของคนกลุ่มเล็ก ๆ ที่เรียกว่านักการเมืองเท่านั้น ไม่ใช่เรื่องของพลเมืองทุกคน ดังจะเห็นได้ว่าเมื่อนักวิชาการวิพากษ์วิจารณ์การเมือง จะมีนักการเมืองบางคนหงุดหงิดและออกมาท้าทาย "ถ้าแน่จริงให้ออกมาเลือกตั้งแข่งกัน" เพราะเขามองการเมืองเป็นเรื่องของนักการเมืองเท่านั้น โดยไม่คิดว่าในระบอบประชาธิปไตย การเมืองเป็นเรื่องของพลเมืองทุกคน เพราะขาดการเมืองของพลเมือง การเมืองไทยจึงล้าหลังและไม่ถูกต้องเรื่อยมา ๓๘ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง ## คพป. จึงนำคำว่า "การเมืองของพลเมือง" ขึ้นมาชู นอกจากเสนอให้บัญญัติสิทธิเสรีภาพของประชาชนแล้ว คพป. เสนอให้บัญญัติ "สิทธิของชุมชน" ไว้ในรัฐธรรมนูญด้วย เรื่องนี้เป็นเรื่องใหม่ ในรัฐธรรมนูญต่างประเทศก็ไม่มี เสนอขึ้นตามพื้นฐานวัฒนธรรมไทย อาจารย์บวรศักดิ์และกรรมการ คพป. หลายคนมีประสบการณ์เรื่องชุมชนในประเทศไทย และทราบว่าปัญหาเรื่องคนจนและการแย่งชิงทรัพยากรในชนบท ถ้าแก้ไขไม่ได้จะบานปลายไปเป็นความรุนแรงนองเลือด น้อยคนจะเข้าใจปัญหานี้และเข้าใจวิธีแก้ไข กุญแจสำคัญคือการส่งเสริมให้องค์กรชุมชนเข้มแข็งและมีสิทธิในการจัดการเรื่องของชุมชนให้มากที่สุด รวมทั้งจัดการทรัพยากรธรรมชาติในชุมชน อันได้แก่ ที่ดินป่าไม้ และแหล่งน้ำ ถ้าชุมชนมีสิทธิในการจัดการเรื่องต่าง ๆ ของเขาเอง รวมทั้งจัดการทรัพยากรธรรมชาติด้วย เขาจะหายยากจนโดยรวดเร็ว อนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติไว้ด้วย และแก้ปัญหาทางสังคมอื่น ๆ **สิทธิชุมชน** เป็นการสร้างความเข้มแข็งให้ฐานล่างของสังคม\* สังคมไทยเป็นสังคมที่ไม่สนใจความเข้มแข็งของฐานล่าง แต่เป็นโครงสร้างที่ข้างบนไปสูบและบ่อนเซาะให้ฐานล่างอ่อนแอ เมื่อฐานล่างอ่อนแอ สังคม ทั้งสังคมก็จะทรุดพังลง สิ่งก่อสร้างทุกชนิด ถ้าหนักบนแต่ฐานล่างอ่อนแอ การพังเป็นเรื่องหนีไม่พ้น นั่นแหละสังคมไทย อยากจะให้ทำความเข้าใจ ประเด็นนี้ให้ดี ๆ เพราะถ้าไม่เข้าใจและไม่แก้ไข ประเทศไทยไม่พ้นวิกฤติ และศีลธรรมเกิดขึ้นไม่ได้ การที่ส่วนบนของสังคมบ่อนเซาะให้ฐานล่างอ่อนแอคือการขาดพื้นฐานทางศีลธรรม \* ดูจาก : ประเวศ วะสี. ยุทธศาสตร์ชาติ เพื่อความเข้มแข็งทางเศรษฐกิจ สังคมและศีลธรรม. กรุงเทพฯ : สำนักพิมพ์หมอชาวบ้าน, ๒๕๔๑. ๓๙ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง ฉะนั้นจะเห็นได้ว่า ประเทศไทยแม้จะมีพระจำนวนมากสอน ศีลธรรมดี ๆ ทุกวี่ทุกวัน ศีลธรรมก็อ่อนแอมากหรือเรียกว่าวิกฤติศีลธรรม ก็ได้ เพราะโครงสร้างทางสังคมเป็นโครงสร้างที่ไร้ศีลธรรม คพป. ได้เสนอกรอบความคิดเรื่อง "การเมืองของพลเมือง" และ เรื่อง "สิทธิชุมชน" โดยคำนึงถึงการสร้างความเข้มแข็งของฐานล่างของ สังคม เพื่อแก้ปัญหารากฐานของการขาดศีลธรรม การขาดรากฐานทางศีล -ธรรมทำให้พัฒนาไปสู่ความอยู่เย็นเป็นสุขไม่ได้ ขอให้ศึกษารัฐธรรมนูญ พ.ศ.๒๕๔๐ ในเรื่อง "การเมืองของพล- เมือง" และ "สิทธิของชุมชน" ให้ดีและนำมาใช้ประโยชน์เพื่ออนาคตของ ประเทศ ๔๐ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง กรรมการ คพป. ที่มีชื่ออยู่ ๕๘ ท่านไม่ได้มาร่วมประชุมทั้งหมด ส่วน ที่เป็นนักการเมืองมาครั้งแรก ๆ แล้วก็ค่อยๆ หายไป อาจติดธุระบ้างและ การประชุมไม่เป็นที่น่าสนใจบ้าง เราก็ไม่ว่าอะไรรับสภาพไปตามเป็นจริง อาจจะมีข้อดีเสียด้วยซ้ำ กรรมการโดยตำแหน่งหลายคนก็ไม่เคยเข้าประ- ชุม เสกสรร ประเสริฐกุล ในฐานะคณบดีคณะรัฐศาสตร์ มหาวิทยาลัย ธรรมศาสตร์ ไม่เคยเข้าประชุมเลย เพราะเสกสรรไม่มีศรัทธาอะไรง่าย ๆ สุรเกียรติ เสลียรไทย คณบดีคณะนิติศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ไม่ เคยเข้าประชุมคณะกรรมการ แต่รู้เรื่องอยู่ตลอดเวลา เพราะอาจารย์บวรศักดิ์ คอยไปเล่าให้ฟัง อาจารย์สุรเกียรติเคยมาร่วมประชุมสื่อมวลชนครั้งหนึ่ง โดยเป็นประธานการประชุมในภาคหนึ่ง การรู้เรื่องของอาจารย์สุรเกียรติเป็น เรื่องที่มีประโยชน์ เพราะต่อมาท่านเป็นที่ปรึกษาของคุณบรรหาร ศิลปอาชา หัวหน้าพรรคชาติไทย ผู้ซึ่งมีบทบาทสำคัญในการชูเรื่องปฏิรูปการเมือง เป็นนโยบายของพรรคชาติไทย คุณโชคชัย อักษรนันท์ ประธานสภา อุตสาหกรรม เข้าใจว่าเคยมาประชุมหนึ่งครั้ง คุณนิพนธ์ สรการ ประธาน ๔๒ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง สมาคมกำนันผู้ใหญ่บ้าน มาประชุมไม่ค่อยขาด ท่านผู้นี้ตอนหลังกลายเป็นผู้คัดค้านร่างรัฐธรรมนูญอย่างแข็งขัน คุณอนุช อาภาภิรม ที่ปรึกษาประธานสภาผู้แทนราษฎร (คุณมารุต บุนนาค) เป็นคนหนึ่งที่เข้าประชุมและมีส่วนร่วมอย่างแข็งขันเช่นเดียวกับคุณณรงค์ นุ่นทอง คุณอุบลศักดิ์ บัวหลวงงาม ผู้ที่ขึ้นชื่อว่าสนิทกับพลเอกชวลิต ยงใจยุทธ มาเป็นกรรมการคพป. ในฐานะประธานกลุ่มเกษตรกร เป็นผู้ที่ขยันมาประชุมและขยันออกความเห็น ดร.บุญศรี มีวงศ์อุโฆษ จากคณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ เป็นคนไม่ค่อยพูดแต่ชำนาญเกี่ยวกับรัฐธรรมนูญเยอรมัน คณะอนุกรรมการยกร่างรัฐธรรมนูญที่อาจารย์บวรศักดิ์เป็นประธานได้อาศัยท่านผู้นี้มาก เพราะระบบรัฐสภาของเยอรมนีก่อนสงครามโลกครั้งที่ ๒ เป็นระบบที่ล้าสมัยเหมือนของเราก่อนใช้รัฐธรรมนูญ ๒๕๔๐ เปิดช่องให้ฮิตเลอร์และพรรคนาซีเข้ามายึดอำนาจ อันนำไปสู่สงครามโลกครั้งที่ ๒ หลังสงครามคนเยอรมันได้เขียนรัฐธรรมนูญและกฎหมายเลือกตั้งแบบปฏิรูปการเมือง โดยพยายามอุดช่องโหว่ทุกอย่างเพื่อป้องกันไม่ให้เกิดปัญหาร้ายแรงขึ้นอีก ซึ่งก็ทำให้เยอรมันตะวันตกมั่นคงและเข้มแข็งมาเป็นเวลากว่าครึ่งศตวรรษ คุณอุดร ตันติสุนทร เป็นผู้แทนพรรคพลังธรรม มีความสนใจในเรื่องการปกครองระดับชุมชนมาก ผมพบว่าคุณอุดรเป็นคนที่หวังดีต่อประเทศชาติบ้านเมืองยิ่ง อาจารย์ทิวา เงินยวง และคุณประทาน คงฤทธิศึกษากร ก็เป็นผู้ให้ความคิดความเห็นดี ๆ อยู่เสมอ ผมควรจะพูดถึงคุณเจริญ คัมภีรภาพ ซึ่งไม่มีชื่ออยู่ในคณะกรรมการคพป. แต่ช่วยอาจารย์บวรศักดิ์อย่างเข้มแข็ง ทำงานหนักกว่ากรรมการคพป. โดยทั่ว ๆ ไป คนที่ไม่มีชื่อในกรรมการคพป. แต่มาประชุม และช่วยทำงานมากอีกท่านหนึ่งคือ ดร.ไพฑูรย์ บุญวัฒน์ ขณะนั้นเป็นรองอธิบดี ๔๓ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง กรมการปกครองมาประชุมแทนคุณอารีย์ วงศ์อารยะ ปลัดกระทรวง มหาดไทย เมื่อพูดถึงคุณเจริญ คัมภีรภาพ ทำให้นึกถึงเรื่องหนึ่งที่ลืมเล่า ประมาณ ปี พ.ศ.๒๕๓๕ ต่อ พ.ศ.๒๕๓๖ เจริญกับอาจารย์บวรศักดิ์ได้ แวะมาคุยกับผมที่ศิริราช ตอนหนึ่งอาจารย์บวรศักดิ์ได้กล่าวว่ารัฐ- ธรรมนูญปัจจุบัน (๒๕๓๔) จะนำไปสู่การนองเลือด อาจจะเป็นคำพูดนั้น ที่ฝังใจผมเรื่อยมา กรรมการ คพป. ถึงจะแตกต่างกันด้วยความรู้ความเข้าใจและการ มีส่วนร่วม ซึ่งก็เป็นธรรมชาติธรรมดาที่จะต้องเจอในกลุ่มคนทุกแห่ง ถ้า เราไม่มองโดยแยกส่วนหรือโดยความพอใจไม่พอใจ ทั้งหมดก็เป็นโครง สร้างและมีส่วนโดยรวมที่ก่อให้เกิดผลร่วมกัน เมื่อคณะอนุกรรมการยกร่างรัฐธรรมนูญที่อาจารย์บวรศักดิ์เป็น ประธานสร้างกรอบความคิดหลักเสร็จ คณะกรรมการ คพป. เต็มคณะได้ จัดการประชุมที่โรงแรมรอยัล คลีฟ พัทยา ๒ ครั้ง เพื่อให้กรรมการมีเวลา อยู่ด้วยกันนาน ๆ ใช้เวลาพิจารณาเรื่องยาก ๆ ให้เข้าใจ สภาผู้แทนราษฎรไม่มีงบประมาณค่าใช้จ่ายของ คพป. ต้องทำเรื่อง ไปขออนุมัตินายกรัฐมนตรี ซึ่งได้อนุมัติงบกลางให้ ๕ ล้านบาท สำนักงาน เลขาธิการการสภาผู้แทนราษฎรเป็นผู้ดูแลการเบิกจ่าย แต่เป็นเงินราชการ จึงเบิกจ่ายยากมาก จน **คุณสายสุนี** จากสำนักงานเลขาธิการสภาผู้แทน ราษฎรซึ่งเป็นผู้ดูแลเกี่ยวกับการประชุมประสบความลำบาก ผมต้องไป ขอยืมเงินจาก **คุณหมอจันทร์เพ็ญ ชูประภาวรรณ** สถาบันวิจัยสาธารณสุข ไทยมา ๓ แสนบาท ให้คุณสายสุนีไว้ใช้จ่ายในการจัดประชุมของคณะอนุ กรรมการรับฟังความคิดเห็นของประชาชนที่พลเอก สายหยุด เกิดผล เป็น ประธาน กว่าจะเบิกค่าใช้จ่ายจากทางราชการเพื่อไปคืนให้สถาบันวิจัย ๔๔ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง สาธารณสุขไทยก็คินเวลาช้านานหลังจาก คพป. สลายตัว เนื่องจากติดกฎระเบียบเบิกค่าใช้จ่ายยาก กรรมการ คพป. ที่เดินทางไปประชุมต่างจังหวัด ต้องเข้าเนื้อทุกคน ได้รับเบี้ยประชุมเอาก็ต่อเมื่อประชุมครั้งสุดท้าย ประมาณคนละ ๔๐๐ บาทเท่านั้น แต่ก็ไม่มีใครโวยวายว่าอะไร ทุกคนยอมขาดทุนในการทำงาน คณะอนุกรรมการพัฒนาการเมืองที่ ดร.กระมล ทองธรรมชาติ เป็นประธาน มีการประชุมน้อยกว่า อาจจะเป็นเพราะเรื่องไม่ตื่นเต้นเท่าการยกร่างรัฐธรรมนูญให้มีการปฏิรูปการเมือง ที่จริงการพัฒนาการเมืองมีความสำคัญมาก เช่น การพัฒนาจิตใจประชาธิปไตย พัฒนาขนบประเพณีประชาธิปไตย มาตรฐานจริยธรรมทางการเมือง การมีส่วนร่วมในทางการเมืองของประชาชน เป็นต้น คณะอนุกรรมการคณะนี้เห็นว่าน่าจะมีการตั้งสภาพัฒนาประชาธิปไตย ดังที่หนังสือพิมพ์สยามรัฐลงในฉบับวันที่ ๓๐ มกราคม พ.ศ.๒๕๓๔ นี้มาจากเอกสารการวิจัยเรื่อง "ระบบการปรับปรุงประสิทธิภาพการดำเนินงานของคณะกรรมการ" โดย อาจารย์ธงทอง จันทรางศุข ซึ่งเป็น ๑ ใน ๑๕ เรื่องที่อาจารย์บวรศักดิ์ขอให้นักวิชาการทำการค้นคว้าอันเป็นเรื่องสำคัญ ๆ ที่จะช่วยให้การทำงานในระบอบประชาธิปไตยดำเนินไปอย่างมีประสิทธิภาพมากขึ้น สิ่งหนึ่งที่ผมพยายามระวังมากคือภาพพจน์ของ คพป. มีกรรมการหลายท่านอยากไปดูงานการเลือกตั้งที่อินเดียโดยใช้เงินงบประมาณที่รัฐบาลตั้งไว้สำหรับเป็นค่าใช้จ่ายของ คพป. ผมไม่อนุมัติ เพราะภาพของการที่ ส.ส. และข้าราชการไปดูงานต่างประเทศเป็นภาพที่ไม่ค่อยดี คือ เป็นภาพของการไปท่องเที่ยว แม้ผมจะทราบว่ากรรมการที่อยากไปดูการเลือกตั้งที่อินเดียมีเจตนาดี แต่ถ้าหนังสือพิมพ์ไปลงว่า คพป. ถลุงงบประมาณ ๔๕ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง ไปเที่ยวต่างประเทศก็จะไม่เป็นการดี อีกประการหนึ่งที่ต้องระวังก็คือไม่ ให้ คพป. เป็นองค์กรทางการเมือง ที่มีผู้นำไปใช้ในการต่อสู้ทางการเมือง หรือมีกรรมการ คพป. ไปให้สัมภาษณ์อะไรที่ให้คุณให้โทษต่อพรรคการ เมืองใดพรรคการเมืองหนึ่ง สื่อมวลชนนั้นต้องการวิพากษ์วิจารณ์รัฐบาล อยู่แล้ว ถ้าไม่ระวังเราจะถูกดึงเข้าไปเกี่ยวข้องด้วย ซึ่งจะทำให้เบี่ยงเบน ประเด็นจากการปฏิรูปการเมือง ในช่วง พ.ศ.๒๕๓๗ ต่อ พ.ศ.๒๕๓๘ นั้น คุณชวน หลีกภัย แห่งพรรคประชาธิปัตย์เป็นนายกรัฐมนตรีอยู่ รัฐบาลมักจะถูกหนังสือพิมพ์ โจมตีว่าไม่มีความจริงใจต่อการปฏิรูปการเมือง ปลายเดือนมีนาคม พ.ศ. ๒๕๓๘ มูลนิธิสดศรี-สฤษดิ์วงศ์ จัดการประชุมเรื่องการศึกษา คุณชวน ก็มาร่วมด้วยและกินอาหารกลางวันโต๊ะเดียวกัน มีคุณโสภณ สุภาพงษ์ และคุณยงศักดิ์ คณาธนะวณิชย์ ประธานบริษัทแหลมทองร่วมด้วย ผม ได้มอบหนังสือปฏิรูปการเมืองให้คุณชวนด้วย คุณชวนพลิกขึ้นมาดูและว่า "อ้อ ปฏิรูปการเมือง" และหัวเราะหึ่งไม่พูดอะไร พระเจ้าอยู่หัวทรงพระประชวรด้วยโรคพระหทัยเมื่อวันที่ ๖ มี- นาคม พ.ศ.๒๕๓๘ และทรงเข้าพักรักษาพระองค์ที่โรงพยาบาลศิริราช ในระหว่างนั้นสมเด็จย่าก็ทรงพักรักษาพระองค์ในโรงพยาบาลศิริราชมาเป็น เวลานานก่อนหน้านั้น ผมเคยเป็นนักเรียนทุนส่วนพระองค์และทุนมูลนิธิ "อานันทมหิดล" และเคยถวายการรักษาทั้ง ๒ พระองค์ ผมจะไม่กล้ำ กรายไปใกล้พระองค์ท่าน เพราะผมทำงานทางการเมือง ไม่อยากให้การ เมืองไปเกี่ยวข้องกับพระองค์ท่านหรือให้เห็นไปว่าผมบังอาจกระทำให้เป็น การอ้างอิงถึงพระองค์ท่านทางอ้อม ยิ่งเป็นนักการเมืองยิ่งไม่ควรใช้ "การ เข้าเฝ้า" เป็นเครื่องบลัฟคู่ต่อสู้ เรื่องนี้ควรจะมีโปรโตคอล (protocol) ว่า นักการเมืองจะเข้าเฝ้าได้ในกรณีใด ๔๖ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง ระหว่างที่พระเจ้าอยู่หัวประทับอยู่ในโรงพยาบาลศิริราชนั้น ผมได้รับจดหมายจากชายผู้หนึ่งที่เป็นห่วงพระเจ้าอยู่หัวมาก และต้องการอุทิศหัวใจของเขาเปลี่ยนให้พระเจ้าอยู่หัว เขาได้ประพันธ์กลอนแสดงความรู้สึกลึกลึ่งที่เขามีต่อพระเจ้าอยู่หัว ผมได้ขอให้ศาสตราจารย์แพทย์หญิงคุณหญิงเพ็ญศรี ภู่ตะกูล นำไปถวายให้ทอดพระเนตร ขณะที่คุณหมอเพ็ญศรี กราบบังคมทูลว่าอาจารย์ประเวศฝากมาถวาย ยังไม่ทันทรงทราบว่าถวายอะไร ก็รับสั่งว่า "อะไร ปฏิรูปการเมืองรึ!" ผมเลยกลายเป็นตัวปฏิรูปการเมืองไปแล้ว แต่เป็นการดีที่ทรงทราบเกี่ยวกับการปฏิรูปการเมือง ผมไม่เคยส่งเอกสารเกี่ยวกับการปฏิรูปการเมืองไปถวาย แต่ผมส่งให้ท่านอาจารย์สัญญา ธรรมศักดิ์ ประธานองคมนตรีหลายเล่ม โดยที่ผมคิดว่าคณะองคมนตรีควรทราบเกี่ยวกับการปฏิรูปการเมือง เพราะผมมีความเชื่อว่าบ้านเมืองจะวิกฤติขึ้น การปฏิรูปการเมืองจะช่วยให้บ้านเมืองมีทางออกด้วยสันติวิธี ฉะนั้นควรจะพยายามเผยแพร่เรื่องการปฏิรูปการเมืองให้เป็นที่รับรู้ให้กว้างขวาง เพราะเมื่อวิกฤติแล้ว ยังไม่รู้ว่าจะเกิดเหตุการณ์ทำนองไหนขึ้นหรือออกประตูไหน ควรจะดักไว้ทุกประตู อาจารย์บวรศักดิ์บอกผมว่าอาจารย์สุรเกียรติ เสถียรไทย ได้นำเรื่องการปฏิรูปการเมืองเล่าให้พ่อตาซึ่งขณะนั้นดำรงตำแหน่งราชเลขาธิการ (ม.ล.ทวีสันต์ ลดาวัลย์) ฟังแล้วด้วย กรรมการหลายท่าน โดยเฉพาะพลเอกสายหยุด เกิดผล เห็นว่า น่าจะพยายามยึดอายุ คพป. ออกไปให้นาน เพื่อจะใช้เป็นเครื่องมือสร้างความเข้าใจกับสังคมให้กว้างขวางออกไป แต่ผมเกรงว่า คพป. จะถูกดึงเข้าไปสู่ความขัดแย้งทางการเมือง โดยเฉพาะขณะนั้นรัฐบาลชวนกำลังเครียดขึ้นเรื่อยๆ และถ้ามีการยุบสภา คพป. ก็จะหมดอายุไปโดยปริยาย ๔๗ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง เพราะได้รับการแต่งตั้งจากประธานสภาผู้แทนราษฎร และถ้า คพป. หมดอายุไปโดยวิธีนั้นก็จะไม่งาม เหมือนตายไปโดยยังทำงานไม่เสร็จ เราน่าจะสลายตัวเองเสียก่อน โดยถือว่าทำงานเสร็จแล้ว และมอบข้อเสนอแนะให้ประธานสภาผู้แทนราษฎร ๒๘ เมษายน พ.ศ. ๒๕๓๘ เป็นวันที่ คพป. มอบข้อเสนอแนะให้ประธานสภาผู้แทนราษฎร และขอสลายตัวเอง (การขอสลายตัวเองก็ดูดีกว่าถูกคำสั่งยุบ หรือถูกยุบ เพราะยุบสภา) ๒๘ เมษายน จ้าง่ายเพราะเป็นวันเดียวกับวันที่ระลึกการอภิเษกสมรสของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวกับสมเด็จพระนางเจ้าพระบรมราชินีนาถ วันนั้นจัดให้มีพิธีมอบข้อเสนอแนะของ คพป. ให้ประธานสภาผู้แทนราษฎร ในหนังสือและคำกล่าวส่งมอบ ความตอนหนึ่งว่า "...คพป.ขอมอบกรอบความคิดและวิธีการปฏิรูปการเมืองไว้ให้สังคมไทย ผ่านประธานสภาผู้แทนราษฎร หากบ้านเมืองประสบสภาวะวิกฤติไม่มีทางออก ขอให้ทราบว่าไม่จำเป็นต้องเข้าไปสู่ความรุนแรง เพราะมีทางออกโดยการปฏิรูปการเมือง...." ขอให้อ่านข้อความนี้ให้ดีๆ นั่นเป็นวันที่ ๒๘ เมษายน พ.ศ. ๒๕๓๘ แล้วเปรียบเทียบกับเหตุการณ์ทางการเมืองที่ร้อนขึ้นเรื่อยๆ ในปี พ.ศ.๒๕๓๖ และ พ.ศ.๒๕๔๐ จนกระทั่งหวั่นวิตกกันว่าจะเกิดความรุนแรง และในที่สุดรัฐสภารับรองร่างรัฐธรรมนูญฉบับปฏิรูปการเมืองในเดือนกันยายน พ.ศ.๒๕๔๐ ขอให้สังเกตคำที่มอบ ไม่ใช่มอบให้ประธานสภาผู้แทนราษฎร เพื่อใช้ แต่มอบให้สังคมไทยผ่านประธานผู้แทนราษฎรไว้ใช้ยามวิกฤติ เพราะรู้ว่าจะวิกฤติ ๔๘ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง ## นายกรัฐมนตรีชวน หลีกภัย ประกาศยุบสภาในเดือนพฤษ- ภาคม พ.ศ. ๒๕๓๘ เพราะรัฐบาลวิกฤติจากกรณี สปก. จนไม่มีทางออก ขอให้สังเกตเวลา คพป. สลายตัวเอง ๒๕ เมษายน ยุบสภา พฤษภาคม พ.ศ.๒๕๓๘ ความสอดคล้องกับเวลาหรือจังหวะ (timing) เป็นเรื่องสำคัญในการทำอะไรต่าง ๆ ดังที่กล่าวไว้ตอนต้นในบันทึกเรื่องการ ปฏิรูปการเมืองนี้แล้ว ๒ กรกฎาคม พ.ศ.๒๕๓๘ คือกำหนดการเลือกตั้งทั่วไป มิถุนายน พ.ศ.๒๕๓๘ เป็นช่วงที่พรรคการเมืองต่าง ๆ หาเสียงกัน อย่างเต็มที่ เช้าวันอาทิตย์หนึ่งผมออกไปซื้อหนังสือพิมพ์ที่ร้านหนังสือ พิมพ์ใกล้บ้านเช่นเคย เห็นหนังสือพิมพ์มติชนพาดหัวตัวเบ้อเริ่มว่า "เต็งซูประเวศ ปฏิรูปการเมือง" คุณบรรหาร ศิลปอาชา หัวหน้าพรรคชาติไทย ประกาศนโยบาย ปฏิรูปการเมืองตามที่ คพป. เสนอ ผมได้รับจดหมายจากหัวหน้าพรรค ชาติไทยฉบับหนึ่งลงวันที่ ๒๒ มิถุนายน พ.ศ.๒๕๓๘ จดหมายฉบับนี้ผม ยังไม่เคยให้ใครดูเลย ช่วงที่คุณบรรหารเป็นนายกรัฐมนตรี สื่อมวลชนกล่าว หาคุณบรรหารว่าไม่จริงใจในการปฏิรูปการเมือง และต้องการดูจดหมาย ที่คุณบรรหารเขียนถึงผมมาก เพื่อจะได้เอาไปวิพากวิจารณ์ว่า เขียนถึงผม ว่าอย่างไร แล้วไม่ทำตามที่เขียน แต่ผมไม่เคยให้สื่อมวลชนดูจดหมาย ฉบับนี้ เพราะไม่ต้องการเล่นเกมการเมือง และดูจะไม่สุภาพและไม่ให้เกีย รติผู้เขียนจดหมายถึงเรา บัดนี้เหตุการณ์ต่าง ๆ ก็ผ่านไปแล้ว ผมขอนำจด หมายของคุณบรรหาร ศิลปอาชา ที่มีมาถึงผมลงให้ดูดังต่อไปนี้ ๔๙ บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง ๒๒ มิถุนายน ๒๕๓๘ พรคูปติไทย สานติ โก หน้า พันธ เรื่อง การปฏิรูปการเมืองไทย เรียน ศาสตราจารย์นายแพทย์ประเวศ วะสี การพัฒนาของการเมืองไทยในช่วงที่ผ่านมา ได้แสดงให้เห็นถึงความล้มเหลว ของกลไกหลายส่วนในระบบรัฐสภาที่ใช้กติกาตามรัฐธรรมนูญฉบับต่าง ๆ แนวคิดและเสียง เรียกร้องให้มีการปฏิรูปการเมืองไทย จึงเป็นทางเลือกที่สำคัญยิ่งสำหรับผู้ที่ตระหนักในความ สำคัญและความจำเป็นที่จะต้องแก้ไขความล้มเหลวของกลไกทางการเมืองที่ได้เกิดขึ้น ตัวอย่างสำคัญที่ผมได้ประสบคือ เมื่อครั้งที่ได้รับพระมหากรุณาธิคุณโปรดเกล้าฯ ให้ดำรงตำแหน่งผู้นำฝ่ายค้านในสภาผู้แทนราษฎร ผมและสมาชิกพรรคร่วมฝ่ายค้านได้ พยายามตั้งอกตั้งใจทำงาน ทุ่มเทเวลาและพละกำลังติดตามตรวจสอบการบริหารราชการ แผ่นดินอย่างใกล้ชิดตามหน้าที่ที่เจตนารมณ์ของรัฐมนูญได้ตั้งไว้ คือการถ่วงดุลย์อำนาจ ของฝ่ายบริหารและตรวจสอบการทำงานของฝ่ายบริหารแทนประชาชน ผมได้พบว่าในการ เปิดอภิปรายไม่ไว้วางใจรัฐมนตรีแต่ละครั้ง ยังไม่มีพลังเพียงพอที่จะทำให้มาตรการการตรวจ สอบดังกล่าวสะท้อนผลลัพธ์อย่างแท้จริงในการประชุมสภา จะด้วยเหตุที่ข้อมูลต่าง ๆ ถูก ปกปิดจนไม่อาจจะนำมาตรวจสอบจนถึงแก่นแท้ก็ดี จะด้วยเหตุผลที่ขาดเครื่องมือ กำลังคนและงบประมาณในการปฏิบัติหน้าที่ก็ดี จะด้วยเหตุที่แม่มีประชาชนจำนวนไม่น้อย ส่งหลักฐานมาให้แก่ฝ่ายค้านเพื่ออภิปรายถึงการกระทำผิดของฝ่ายบริหารมาให้ฝ่ายค้าน อภิปรายในสภาจนประจักษ์ชัดเจนแล้ว แต่ก็ต้องถูกเอาชนะด้วยคะแนนเสียงข้างมากในสภา ที่ควบคุมได้ก็ดี ถ้วนแล้วแต่สะท้อนตัวอย่างของความจำเป็นที่จะต้องแก้ไขกติกาการเมือง ไทยให้เป็นที่หวังได้ พึ่งได้ของประชาชนทั้งนั้น 325/74-76 LOOKE LUANG RD., SIYAK MAHANAK DUSIT, BANGKOK 10300 TEL : 2827054, 2827911 FAX : 2824003 325/74-76 ถนนลูกหลวง แขวงสี่แยกมหานาค เขตดุสิต กรุงเทพฯ 10300 โทรศัพท์ 2827054, 2827911 โทรสาร 2824003 ๕๐ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง ผมมีความยินดีที่ได้ทราบผลของการทำงานของคณะกรรมการพัฒนาประชา- ธิปไตยว่ามีความมุ่งหมายที่สอดคล้องไปในทำนองเดียวกันกับความปรารถนาของผมที่จะเห็น ความเปลี่ยนแปลงดังกล่าว และยิ่งเมื่อได้ศึกษาหลายสิ่งหลายอย่างในรายละเอียดที่เชื่อว่าจะ สามารถนำมาใช้ได้ ทั้งนี้ แม้ว่าจะมีเงื่อนไขข้อเสนอบางประการที่คิดว่ายังต้องหาข้อยุติที่ แตกต่างไปบ้าง ก็นับว่าน่าชื่นชม ยินดีกับแนวคิดการปฏิรูปการเมืองไทยที่จะให้มีองค์กร ถาวร ในการทำหน้าที่พัฒนาการเมืองไทย การประกาศเจตนารมณ์ของผมในระหว่างให้สัมภาษณ์สื่อมวลชนว่า เห็นด้วยกับ แนวคิดของ คพป. เรื่องการปฏิรูปการเมืองไทยนั้น เป็นสัญญาประชาคมที่ผมจะต้องเคารพ ยึดถือและต้องรักษาไว้ซึ่งคำมั่นสัญญาที่ได้ประกาศอ้าง ผมขอเรียนต่ออาจารย์และอดีตกรรมการทุกท่านในคพป.ได้ทราบว่า ผมยืนยัน ถึงความเห็นต่อข้อเสนอของคณะกรรมการฯ ดังนี้คือ ๑. เห็นด้วยว่า จะต้องมีการปฏิรูปการเมืองไทย เพื่อมุ่งไปสู่การมีระบบการเมือง ที่เป็นที่พึ่งหวังของประชาชนและใช้แก้ไขปัญหาของชาติได้อย่างแท้จริง ๒. เห็นด้วยว่าควรจะมีการแก้ไขรัฐธรรมนูญมาตรา ๒๑๑ ที่จะให้มีการตั้งคณะ- กรรมการพิเศษขึ้นมา เพื่อยกร่างรัฐธรรมนูญใหม่ให้มีเงื่อนไขที่นำไปสู่การมีรัฐธรรมนูญที่ ประชาชนมีส่วนร่วมและเอื้ออำนวยประโยชน์แก่ประเทศชาติและสังคมได้อย่างแท้จริง ส่วน รายละเอียดต่าง ๆ นั้นผมคิดว่าควรจะเป็นไปตามความปรารถนาของทุกฝ่ายที่จะต้องเข้ามา มีส่วนร่วมในกระบวนการร่างธรรมนูญต่อไป ผมขอเรียนอาจารย์และอดีตคณะกรรมการพัฒนาประชาธิปไตยด้วยว่า ผมเห็น คุณค่าของการเสียสละในเวลา สติปัญญาที่ได้ทุ่มเทเพื่อแก้ไขปัญหาบ้านเมืองในระยะยาว และหวังว่าคงจะได้ร่วมมือกับทุกฝ่าย เพื่อผลักดันแนวทางดังกล่าวถ้วย ขอแสดงความนับถือ (บรรหาร ศิลปอาชา) หัวหน้าพรรคชาติไทย ๕๑ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง หลังยุบสภาเมื่อพฤษภาคม พ.ศ.๒๕๓๘ พรรคชาติไทยได้ลงโฆษณากำหนดหนังสือพิมพ์เป็นการใหญ่ ว่าพรรคชาติไทยต้องการปฏิรูปการเมืองตามแนวทาง คพป. เมื่อพรรคการเมืองใหญ่พรรคหนึ่ง ซึ่งอาจมีโอกาสตั้งรัฐบาลต่อไปหลังเลือกตั้ง นำเรื่องปฏิรูปการเมืองมาหาเสียง การปฏิรูปการเมืองก็กลายเป็นประเด็นทางการเมือง (political issue) ที่จะเอามาถามไถ่หาเสียงแข่งกันว่าใครมีนโยบายนี้หรือไม่ และจะทำจริงหรือเปล่า เมื่อเป็นประเด็นทางการเมือง เรื่องนี้ก็จะมีแรงขับเคลื่อนต่อไป หยุดไม่ได้ ตรงนี้มีข้อสังเกต คพป. นั้นได้รับการแต่งตั้งในสมัยรัฐบาลพรรคประชาธิปัตย์ แต่เมื่อ คพป. เสนอให้มีการปฏิรูปการเมือง พรรคประชาธิปัตย์ไม่ค่อยกระตือรือร้น แบ่งรับแบ่งสู้ หรือกระเดียดไปในทางไม่ยอมรับพรรคชาติไทยเป็นพรรคฝ่ายค้านแสดงความกระตือรือร้นมากกว่า ต้องเข้าใจว่านี่เป็นปรากฏการณ์ตามปกติ คือข้อเสนอที่ก้าวหน้า รัฐบาลจะรับยากเพราะกลัวจะเสียสถานภาพเดิม แต่ฝ่ายค้านจะรับง่ายเพราะเป็นโอกาสที่จะหาเสียงว่าก้าวหน้ากว่าฝ่ายรัฐบาล ๕๒ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง ถ้าเข้าใจธรรมชาติตรงนี้ ก็จะเข้าใจพฤติกรรมของพรรคการเมือง ต่าง ๆ ในช่วงขณะที่เป็นฝ่ายรัฐบาลหรือฝ่ายค้าน ฉะนั้น ในการเสนอนโยบายอะไร บางคนจึงกล่าวว่าเสนอกับฝ่าย ค้าน จะได้ผลมากกว่าเสนอกับรัฐบาล เมื่อเรื่องการปฏิรูปการเมืองเป็นประเด็นทางการเมืองแล้ว ก็หยุดไม่อยู่ คือจะมีการซักถาม พรรคไหนเห็นด้วย พรรคไหนไม่เห็นด้วย พรรคไหนไม่อยากคิดเรื่องนี้ก็ต้องคิด เพราะจะถูกถาม ก็เกิดความเคลื่อน ไหวทางความคิดเป็นกระแสสูงขึ้น มีความตื่นตัวในวงการต่าง ๆ ในเรื่องการ ปฏิรูปการเมือง วันหนึ่งผมได้รับโทรศัพท์จากคุณสมพจน์ ปิยะอุย ผมไม่เคย พบคุณสมพจน์มาก่อน ทราบว่าเป็นน้องคุณหญิงชนัตถ์ ปิยะอุย เจ้าของ โรงแรมดุสิตธานี และเคยร่วมในการพยายามก่อการปฏิวัติคราวหนึ่ง คุณ สมพจน์ว่านัดคุยกับคุณอานันท์ ปันยารชุน กับดร.อมร จันทรสมบูรณ์ ต้องการเคลื่อนเรื่องการปฏิรูปการเมือง และขอนัดประชุมปรึกษาหารือที่ โรงแรมดุสิตธานี ผมไม่ได้ไปร่วมประชุมด้วย ทราบว่าคุณอานันท์และดร. อมรไป ที่ผมไม่ได้ไปเพราะระมัดระวังเรื่องการเดินยุทธศาสตร์ปฏิรูปการ เมืองมาก ไม่ให้ผิดพลาดหรือเพลี่ยงพล้ำ การมีพันธมิตรในการเคลื่อน ไหวเป็นของดี แต่ถ้าถึงร่วมหัวจมท้ายกับกลุ่มใดกลุ่มหนึ่ง จนถูกติด ฉลากว่าเป็นพวกแล้ว พวกไปมีพฤติกรรมอย่างใดอย่างหนึ่งที่สุดโต่งไป ทางใดทางหนึ่ง เราก็จะพลอยติดร่างแหไปด้วย เป็นอุปสรรคต่อการเดิน ยุทธศาสตร์ปฏิรูปการเมืองด้วยทางสายกลาง ถึงจะว่าเราเป็นสังคมพุทธแต่น้อยคนนักจะเข้าใจยุทธศาสตร์หรือ มรรควิธีแห่ง "ทางสายกลาง" หรือมัชฌิมาปฏิปทา เพราะส่วนใหญ่จะคิด แบบสุดโต่ง ตายตัวไปข้างใดข้างหนึ่ง ผมจะหาโอกาสค่อย ๆ อธิบายความ ๕๓ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง หมายของการคิดแบบทางสายกลางให้ผู้อ่านเข้าใจเพิ่มขึ้นเป็นลำดับ ใน จังหวะที่เหมาะสม แต่ขอให้ยกเป็นข้อสังเกตว่าการปฏิรูปการเมืองใช้ ทางสายกลาง วันหนึ่งผมได้รับโทรศัพท์จาก ดร.อมร จันทรสมบูรณ์ ให้ผมไป พบที่โรงแรมดุสิตธานีเพื่อปรึกษาเรื่องการเคลื่อนเรื่องปฏิรูปการเมือง ผมก็ไปเพราะผมเคารพ ดร.อมรมากในฐานะเป็นปรมาจารย์เรื่องปฏิรูป การเมือง (ต้องระวังว่ามี ดร.อมร ๒ คน ดร.อมร จันทรสมบูรณ์ เป็นนัก กฎหมายมหาชน กับดร.อมร รักษาสัตย์ เป็นนักรัฐศาสตร์ อย่าจำไขว้เขว กัน เพราะสองอมรนี้ต่างกัน) เมื่อผมไปถึงดุสิตธานี ดร.อมร จันทรสมบูรณ์ ท่านอยู่พร้อมกับนักนิติศาสตร์หลายคน ท่านยื่นเอกสารให้ผมอ่านและ ขอให้ผมลงนาม ท่านว่าการปฏิรูปการเมืองต้องมีผู้นำถ้าไม่มี ผู้นำไม่ สำเร็จ ท่านต้องการให้ผมเป็นผู้นำโดยลงนามเอกสารที่เตรียมมา เอกสารนั้นพิมพ์มาเรียบร้อย และพิมพ์ชื่อผมไว้ด้วย เพียงแต่เซ็น ชื่อไปก็ใช้ได้ ผมขอเวลาอ่านเอกสารนั้นครู่หนึ่ง ในช่วงต้นของเอกสาร เป็นการวิพากษ์วิจารณ์ความไม่ถูกต้องของนักการเมืองอย่างรุนแรง และ เรียงร้องให้พรรคการเมืองประกาศนโยบายปฏิรูปการเมือง โดยในการ ประชุมสภาผู้แทนราษฎรนัดแรกก่อนจะตั้งรัฐบาล ขอให้แก้ไขรัฐธรรมนูญ มาตรา ๒๑๑ เพื่อสร้างกลไกในการยกร่างรัฐธรรมนูญใบใหม่ ดร.อมร อธิบายว่าที่ต้องให้ทำเรื่องนี้ก่อนตั้งรัฐบาล เพราะถ้าตั้งรัฐบาลแล้วรัฐบาล ก็จะมีภารกิจยุ่งมาก ไม่มีเวลาที่จะมาสนใจเรื่องการปฏิรูปการเมือง ในเอกสารนี้กล่าวว่าถ้าพรรคการเมืองใดประกาศนโยบายปฏิรูป การเมืองโดยสัญญาว่าจะดำเนินการดังกล่าวคณะที่เคลื่อนไหวก็จะรณรงค์ หาเสียงให้ประชาชนลงคะแนนเสียงให้พรรคนั้น ๕๔ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง นี้ก็เป็นกระบวนการทางประชาธิปไตย ถ้าพรรคการเมืองประกาศ นโยบายอะไรชัดเจน ใครเห็นด้วยก็เลือกพรรคคนนั้น ใครไม่เห็นด้วยก็ไม่เลือก ผมเกรงใจ ดร.อมรมาก แต่ผมก็ตัดสินใจตอบท่านไปว่า ผมไม่ ลงนามในเอกสารฉบับนั้นดูท่านจะผิดหวังมาก ท่านว่า "คุณหมอไม่ยินดีที่จะ เป็นผู้นำการเคลื่อนไหว" ดร.อมรว่าไม่อยากให้คุณอานันท์ ปันยารชุน เป็น ผู้นำการเคลื่อนไหว เพราะอยู่ในข่ายที่อาจจะต้องเป็นกรรมการในคณะ กรรมการพิเศษยกร่างรัฐธรรมนูญ ตามข้อเสนอแก้ไข มาตรา ๒๑๑ ที่ให้มี อดีตนายกรัฐมนตรีเป็นกรรมการพิเศษ ดร.อมรว่าท่านอาจจะต้องมานำ การเคลื่อนไหวเอง ผมให้ความเห็นว่าท่านไม่ควรจะมาเป็นผู้นำการเคลื่อน ไหว เพราะท่านเป็นนักทฤษฎีที่สำคัญ ในการเคลื่อนไหว ต้องมีทฤษฎี เป็นหลัก แต่การเคลื่อนแต่ละก้าวย่างต้องปรับตามสถานการณ์ที่เป็น อนิจจัง ดร.อมร มีความเข้มแข็งแต่ค่อนข้างตายตัว ที่ผมปฏิเสธไม่ยอมลงนามในเอกสารที่ดร.อมรกับคณะเตรียมมา เพราะเหตุ ๒ ประการ หนึ่ง เอกสารนี้ประมาณนักการเมืองอย่างรุนแรง ซึ่งแม้จะเป็นความ จริง แต่ผมเกรงว่าจะเบี่ยงประเด็นไปทะเลาะเรื่องตัวบุคคล เรากำลังจะปฏิรูป ระบบ และในการปฏิรูประบบนี้จะทำผ่านกระบวนการทางรัฐสภา ซึ่งต้อง ให้สมาชิกรัฐสภาออกเสียงแก้ไขเพิ่มเติมรัฐธรรมนูญ มาตรา ๒๑๑ ถ้า วิพากษ์นักการเมืองรุนแรง สื่อมวลชนจะชอบและนำไปเล่นข่าว และโต้ กันไปโต้กันมาในเรื่องตัวบุคคล ประเด็นจะเพี้ยนจากต้องการแก้ไขระบบ ไปเป็นเรื่องบุคคล และจะได้รับความร่วมมือจากนักการเมืองน้อยในการ แก้ไขเพิ่มเติมรัฐธรรมนูญให้มีกระบวนการยกร่างรัฐธรรมนูญขึ้นใหม่ สอง การที่บอกว่าถ้าพรรคไหนเห็นด้วยกับการปฏิรูปการเมืองจะ หาเสียงให้ประชาชนโหวตให้พรรคคนนั้นคงจะไม่ได้ผล เพราะนักการเมือง ๕๕ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง ได้รับเลือกตั้งเพราะปัจจัยอื่นมากกว่า เพราะมีนโยบายดี เพราะปฏิสัมพันธ์ ระหว่างพรรคการเมืองกับสาธารณะของเรายังไม่พัฒนาถึงขั้นที่มีความไว ต่อประเด็นนโยบาย ช่วงพฤษภาคม-มิถุนายน พ.ศ.๒๕๓๘ หลังยุบสภาและกำลัง หาเสียงเลือกตั้ง พรรคประชาธิปัตย์กำลังเป็นรัฐบาลรักษาการ พรรค ประชาธิปัตย์ต้องยุบสภาเพราะเสียงวิพากษ์วิจารณ์กรณี สปก.๔-๐๑ เป็น ธรรมดาที่พรรคใดเป็นรัฐบาลก็มักจะถูกวิพากษ์วิจารณ์มากกว่าพรรคฝ่าย ค้าน ยิ่งพรรคฝ่ายค้านชูประเด็นปฏิรูปการเมือง ในขณะที่พรรคประ- ชาธิปัตย์ยังไม่ได้แสดงท่าทีที่ชัดเจน หรือแบ่งรับแบ่งสู้ หรือกระเดียดไป ในทางไม่รับ หนังสือพิมพ์จึงวิพากษ์วิจารณ์พรรคประชาธิปัตย์ในเรื่องนี้ มากหน่อย วันหนึ่งผมนั่งทำงานอยู่ที่โรงพยาบาลศิริราช ผู้สื่อข่าวหนังสือ- พิมพ์มติชน โทรศัพท์มาถามว่า พรรคใหญ่พรรคหนึ่ง (ไม่ได้เอ่ยชื่อ) เขา บอกว่าการแก้ไข มาตรา ๒๑๑ ทำได้ยาก ผมจะว่าอย่างไร ผมตอบว่า "เขาคงยังไม่ได้ศึกษาให้ดีกระมัง ที่จริงไม่ยากหรอก" ก็พูดกันแค่นั้น วันรุ่งขึ้นหนังสือพิมพ์มติชนลงว่า "**ประเวศสอนมวย ปชป.**" วันที่ ๑๕ มิถุนายน พ.ศ.๒๕๓๘ ผมไปประชุมสภามหาวิทยาลัย ขอนแก่น มีนักข่าวหนังสือพิมพ์มติชนถามว่า พรรคประชาธิปัตย์ไม่เห็น ด้วยกับการปฏิรูปการเมือง ผมจะว่าอย่างไร ผมตอบว่า อย่าไปว่าอะไรเขา การมีความหลากหลายเป็นธรรมดา ใครที่เห็นด้วยกับการปฏิรูปการเมือง ก็เลือกพรรคการเมืองที่มีนโยบายปฏิรูปการเมือง ใครที่ไม่เห็นด้วยกับการ ปฏิรูปการเมืองก็เลือกพรรคการเมืองที่ไม่ต้องปฏิรูปการเมือง (ซึ่งก็คือ หลักการประชาธิปไตยธรรมดา ๆ) ๕๖ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง หนังสือพิมพ์ก็ไปลงคำสัมภาษณ์นี้ แต่เหนือคำว่า "นายแพทย์- ประเทศ กล่าวว่า ... " เขาจั่วหัวข่าวว่า "ต้องการปฏิรูปการเมืองอย่าเลือก ปชป." ซึ่งอาจทำให้ผู้อ่านเข้าใจผิดว่าผมเป็นผู้กล่าวข้อความนั้น ผมเข้าใจดีว่าหนังสือพิมพ์ต้องการทำให้มีสีสันเร้าใจ (sensa- tional) แต่มันก็เป็นการ "สร้างบุคลิก" ให้กับบุคคลที่ถูกกล่าวถึง หลาย ปีมาแล้ว พลเอกเปรม ติณสูลานนท์ ท่านมาเป็นประธานมอบรางวัลให้แก่ ผู้มีส่วนร่วมในการรณรงค์เพื่อการไม่สูบบุหรี่ มูลนิธิหมอชาวบ้าน ผมใน ฐานะประธานโครงการ ต้อนรับท่านและร่วมกินอาหารกลางวันด้วย ท่าน กล่าวว่า "คุณหมอประเวศที่รู้จักทางหนังสือพิมพ์กับตัวจริงนี่ไม่เหมือน กัน" คุณบรรหาร ศิลปอาชา ก็เคยกล่าวคล้าย ๆ กัน เมื่อการปฏิรูปการเมืองเป็นประเด็นทางการเมือง สื่อมวลชนและ สังคมให้ความสนใจพรรคการเมืองและนักการเมืองก็ขานรับมากขึ้นเรื่อย ๆ พรรคการเมืองหลายพรรคจัดประชุมว่าด้วยเรื่องการปฏิรูปการเมือง ผม ได้รับเชิญไปพูดหรือกล่าวถึงมากจนอาจารย์เกษม ศิริสัมพันธ์ ในการ อภิปรายเรื่องปฏิรูปการเมืองคราวหนึ่ง เป็นคนแรกที่พูดว่า "คุณหมอประเวศนี่ทำท่าจะเป็นหลวงพ่อคูณทางการเมืองเสีย แล้ว!" "ที่นักการเมืองจะต้องมาให้เคาะหัว" หนังสือพิมพ์ผู้จัดการรายวันฉบับหนึ่ง เขียนการ์ตูนเป็นทำนองว่า หลวงพ่อคูณวัดบ้านไร่เงียบเหงา แต่หลวงพ่อคูณทางการเมืองหัวบันได ไม่แห้ง ๕๗ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง มีการเลือกตั้งทั่วไปเมื่อ ๒ กรกฎาคม พ.ศ.๒๕๓๘ พรรคชาติไทย ได้เสียงข้างมาก คุณบรรหาร ศิลปอาชา ได้รับเลือกให้เป็นนายกรัฐมนตรี มี ประกาศตั้งคณะรัฐมนตรีเมื่อ ๑๗ กรกฎาคม พ.ศ.๒๕๓๘ วันเดียวกับ ที่สมเด็จย่าสิ้นพระชนม์ **ผมพบคุณบรรหารครั้งแรกเมื่อ ๓๑ กรกฎาคม พ.ศ.๒๕๓๘** **ที่พัทยา** วันนั้นมีการเปิดประชุม World Conference ของ International Community Education Association ที่โรงแรมแอมบาสเดอร์จอมเทียน สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี เสด็จเป็นองค์ประธาน นายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีบางท่านไปร่วมในพิธีเปิดด้วย ในขณะที่ยืน รอรับเสด็จ ผมพยายามยืนหลบ ๆ อยู่ปลายแถว ส่วนนายกรัฐมนตรีอยู่ที่ หัวแถว พอดีที่ปรึกษานายกรัฐมนตรีคนหนึ่งเห็นผมเข้าก็ไปบอกคุณ บรรหาร คุณบรรหารก็เดินมาหาผมที่ปลายแถว หลังทักทายกันแล้ว (ไม่ เคยรู้จักกันมาก่อน) คุณบรรหารกล่าวว่า "ท่านอาจารย์ ผมตั้งใจจะปฏิรูปการเมืองจริง การเมืองแบบเดิม ไปไม่ไหวแล้ว" "ท่านนายกฯ ไม่ต้องรีบ" ผมกล่าว ที่ผมกล่าวเช่นนั้นเพราะทราบดีว่าเรื่องนี้ยาก ถ้ารีบร้อนเกินหรือ กดดันกันมากเกิน มันอาจจะ "ทะลัก" ไปทางอื่น ต่อมาเมื่อนายกรัฐ- มนตรีถูกสื่อมวลชนกล่าวหาว่าไม่จริงใจในการปฏิรูปการเมือง ท่านยังอ้าง ถึงผมว่า "คุณหมอประเวศบอกว่าไม่ต้องรีบ" สื่อมวลชนไม่เชื่อว่าคุณบรรหารจะเข้าใจและมีความจริงใจต่อการ ปฏิรูปการเมือง คงประกาศเพื่อการหาเสียงไปอย่างนั้นเอง ผมมักได้รับ การถามจากสื่อมวลชนอยู่เสมอว่า ๕๘ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง "อาจารย์คิดว่าคุณบรรหารจริงใจต่อการปฏิรูปการเมืองหรือเปล่า" ผมก็จะตอบว่า "ผมไม่ตอบ เพราะไม่มีประโยชน์ คุณคอยดู พฤติกรรมดีกว่า" ผมไม่ทราบ "ความจริงแท้" (absolute truth) ในเรื่องนี้ เพราะ ฉะนั้นไม่ว่าจะตอบว่า "จริงใจ" หรือ "ไม่จริงใจ" ก็มีข้อโต้เถียงกันได้ เสมอและไม่นำไปสู่ประโยชน์ ในการทำงานเรื่องอะไรๆ หลายคนพยายาม ตามหา "ความจริงแท้" ซึ่งไม่ทราบมีหรือไม่ (ในเรื่องนั้น ๆ) หรือหาพบ หรือไม่ เมื่อเชื่อว่ามีหรือเชื่อว่าพบแล้ว อาจยึดมั่นตายตัวในสิ่งที่เชื่อหรือ ที่เชื่อว่าพบ กลายเป็นความยึดมั่นถือมั่นไป และไม่นำไปสู่การสำเร็จประ โยชน์ ผมใช้หลักความเป็นอนิจจัง และการเชื่อมโยงเป็นโครงสร้าง ขอให้สังเกตตรงนี้ให้ดี ๆ เพราะเป็นหลักที่ผมใช้ในการเดินงานเรื่องปฏิรูป การเมือง ความเป็นอนิจจังคือความจริงที่ว่า "สรรพสิ่งทั้งหลายล้วนเปลี่ยน แปลง" ไม่มีอะไรอยู่คงที่ตายตัว เช่น เมื่อสื่อมวลชนมาบอกว่า พรรค ประชาธิปัตย์ไม่เห็นด้วยกับการปฏิรูปการเมือง ผมก็บอกว่า "วันนี้ไม่เห็น ด้วย แต่วันหน้าอาจจะเห็นด้วยก็ได้" คือเราต้องรู้เท่าทันความเป็นอนิจจัง ไม่ไปคิดว่าใครว่าอะไรก็จะเป็นอย่างนั้นตายตัวอยู่ชั่วกัปป์ชั่วกัลป์ แล้ว เข้าไปสู่ความโกรธ ความเกลียด "ใครไม่เห็นด้วย ก็ยังเป็นพวกเดียวกับเรา" ผมมักกล่าว ประตูเราต้องกว้างและให้โอกาสความเป็นอนิจจังทำงาน ถ้าใคร ไม่เห็นด้วยแล้วเราคิดว่าเขาเป็นคนละพวก กล่าวโจมตีเขา ทำให้เขากลับ มาเข้าประตูไม่ได้ เพราะประตูเราแคบหรือเราปิดประตูเสียแล้ว ไม่เปิด ให้ความเป็นอนิจจังทำงาน ๕๙ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง ในการเคลื่อนเรื่องยาก ๆ เราควรเปิดใจให้กว้างและคำนึงถึงความ เป็นอนิจจัง จะได้มีคนร่วมด้วยมากขึ้น ๆ เมื่อพูดถึงตรงนี้ทำให้นึกถึง กระบวนการหัวก้าวหน้าหรือฝ่ายซ้ายหลัง ๑๔ ตุลาคม พ.ศ.๒๕๑๖ มีการ ระแวงกันสูงมากว่าใครแท้หรือไม่แท้ ใครเป็นลัทธิแก้ ใครเป็นพวกใคร ใครบริสุทธิ์หรือไม่ ผมเคยกล่าวถึงปรากฏการณ์นั้นว่า "มัวกลั่นหาความจริงแท้จนเหลือหยดเดียวแล้วก็ระเหยไปหมด" ในการเดินงานเรื่องปฏิรูปการเมือง ผมไม่คำนึงถึงว่าใครแท้หรือ ไม่แท้แต่คำนึงถึงความเป็นอนิจจัง (ซึ่งเป็นสัจธรรมอย่างหนึ่ง) ความสุภาพ ความมีน้ำใจ ความจริงใจ เพื่อจะ "เชื่อมโยง" กันไปสู่การปฏิรูปการเมือง "การเชื่อมโยงกันเป็นโครงสร้าง" เป็นหลักการอีกอย่างหนึ่งที่มี คนเข้าใจน้อย เพราะมักจะคิดถึงบุคคลโดด ๆ และพยายามเจาะหาความ จริงแท้ในตัวคนนั้น ๆ ว่าดีหรือเลว โดยตัวของตัวเองเป็นเอกเทศ ซึ่งทำให้ ทำอะไรไม่สำเร็จ เพราะเป็นการคิดแบบตายตัวและแยกส่วน ซึ่งขัดกับหลัก ความจริง ความจริงคือความเป็นอนิจจัง หรือการเคลื่อนไหวเปลี่ยนแปลง และการเชื่อมโยงเป็นปัจจัยต่อกันและกันที่เรียกว่าหลักอิทัปปัจจยตา สิ่ง ต่าง ๆ นั้นล้วนเชื่อมโยงกันเป็นโครงสร้าง และโครงสร้างเป็นตัวกำหนด คุณสมบัติ เช่น เหล็กชิ้นหนึ่ง เมื่ออยู่เป็นส่วนหนึ่งของลูกระเบิดหรืออยู่ในโครง สร้างของลูกระเบิด ก็มีคุณสมบัติของลูกระเบิด คือเป็นอันตรายต่อผู้คน ได้ เหล็กชิ้นเดียวกันนี้ถ้าเป็นส่วนหนึ่งของโครงสร้างของบ้าน ก็เป็น ประโยชน์ที่ช่วยให้บ้านแข็งแรง เราจะไม่พูดถึงคุณสมบัติของเหล็กชิ้นนี้โดยเอกเทศอย่างตายตัว ก็คงจะผิด เพราะขึ้นกับว่าขณะนั้นเหล็กชิ้นนี้อยู่ในโครงสร้างอะไร ๖๐ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง คนก็เช่นเดียวกัน ขึ้นกับว่าเขาเชื่อมโยงอยู่ในโครงสร้างอะไร คุณบรรหาร ก็คงมีคุณสมบัติหลายอย่าง แล้วแต่ว่าขณะหนึ่ง ๆ หรือใน เรื่องหนึ่ง ๆ เชื่อมโยงกับโครงสร้างอะไร เช่น ## บรรหาร ศิลปอาชา - สุรเกียรติ เสถียรไทย ปฏิรูปการเมือง ก็เป็นโครงสร้างอย่างหนึ่ง ต้องเข้าใจว่าสิ่งที่มาเชื่อมโยงเป็นโครงสร้างนั้นไม่เหมือนกัน และ เมื่อมีโครงสร้างเกิดขึ้นแล้วก็มีคุณสมบัติใหม่ซึ่งไม่เหมือนกับองค์ประกอบ เดิม ยกตัวอย่าง เช่น ไฮโดรเจน ๒ อญ รวมกับออกซิเจน ๑ อญ เป็น H2O H2O คือ น้ำ น้ำเป็นคุณสมบัติที่ผุดบังเกิด* (emerge) ขึ้นใหม่ อันไม่ใช่คุณสมบัติของทั้งไฮโดรเจนหรือออกซิเจน H2O เป็นโครงสร้าง ที่ทำให้ความเป็นน้ำโผล่ออกมา โดยความเป็นน้ำไม่ใช่คุณสมบัติของทั้ง ไฮโดรเจนหรือออกซิเจน การผุดบังเกิดหรือโผล่ออกมา หรือ emergence นี้เป็นปรากฏการณ์ธรรมชาติที่เกิดขึ้นจากโครงสร้างต่าง ๆ ฉะนั้นบุคคลหรือองค์กรไม่จำเป็นต้องเหมือนกันแต่เชื่อมโยงเป็น โครงสร้างที่นำไปสู่คุณสมบัติที่ต้องการได้ ในเรื่องการปฏิรูปการเมืองนี้มี องค์ประกอบที่ต่างกัน แต่เข้ามาเชื่อมโยงในโครงสร้างเดียวกัน เช่น * ดร.อมร จันทรสสมบูรณ์ เขียนเรื่อง "คอนสติติวชั่นแนลลิสม์" * ดูจาก : ประเวศ วะสี. ยุทธศาสตร์ชาติเพื่อความเข้มแข็งทางเศรษฐกิจสังคมและศีลธรรม. กรุงเทพฯ : สำนักพิมพ์หมอชาวบ้าน, ๒๕๔๑ ๖๑ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง * คพป. ที่ผมเป็นประธาน มีดร.บวรศักดิ์ อุวรรณโณ เป็นกำลังสำคัญ * ดร.สุรเกียรติ เสถียรไทย ที่ปรึกษาหัวหน้าพรรคชาติไทย * คุณบรรหาร ศิลปอาชา หัวหน้าพรรคชาติไทย ต่อมาดำรงตำแหน่งนายกรัฐมนตรี * ครอบครัวคุณบรรหาร * คปก. ที่มีคุณชุมพล ศิลปอาชา เป็นประธาน * รัฐสภา * คณะกรรมาธิการวิสามัญพิจารณาการแก้ไข มาตรา ๒๑๑ ที่มี ดร.ชัยอนันต์ สมุทวณิช เป็นประธาน * สภาร่างรัฐธรรมนูญ ที่มีคุณอุทัย พิมพ์ใจชน เป็นประธาน และอื่น ๆ ทั้งหมดนี้ไม่เหมือนกัน แต่เชื่อมโยงเป็นโครงสร้างที่นำไปสู่การปฏิรูปการเมือง ถ้าท่านเข้าใจความเป็นอนิจจังและความเชื่อมโยงเป็นโครงสร้างท่านจะเห็นโลกต่างจากเดิม และมีวิธีทำงานใหม่ การปฏิรูปการเมือง ในส่วนที่ผมเกี่ยวข้อง ดำเนินการโดยใช้หลักความเป็นอนิจจัง เปิดกว้าง และการเชื่อมโยงเป็นโครงสร้าง ที่จริงการเดินงานปฏิรูปการเมืองใช้หลักธรรมเป็นอันมาก หรือหลักธรรมทั้งหมด ขอให้สังเกตให้ดี ๆ ๖๒ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง ## ๖ หลังจากตั้งรัฐบาลบรรหารเมื่อวันที่ ๑๗ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๕๓๘ เสียง เรียกร้องปฏิรูปการเมืองก็มีอย่างเข้มข้นและต่อเนื่อง เพราะพรรคชาติไทย โดยเฉพาะหัวหน้าพรรคได้สัญญากับสังคมไว้ว่าจะปฏิรูปการเมือง นี้คือ ข้อดีของการเป็นประเด็นทางการเมือง (political issue) เมื่อเป็นแล้วก็ หยุดไม่ได้ มีการตามจี้ไซ ซักถาม ทั้งพรรคฝ่ายรัฐบาลและพรรคฝ่ายค้าน พรรคการเมืองจะไม่คิดไม่ตอบก็ไม่ได้ เพราะกลัวเสียคะแนนทางการเมือง เรื่องนั้น ๆ ก็จะเป็นกระแสที่หยุดไม่ได้ ใครอยากให้หยุดก็ไม่หยุด ข้อนี้ อยากให้สังเกตและศึกษากันให้ดีว่าคืออะไรและทำอย่างไร เพราะมีเรื่อง สำคัญ ๆ ที่จำเป็นต้องแก้ไข แต่เมื่อไม่เป็นประเด็นทางการเมืองก็ไม่มีการ พูดจากัน ไม่ได้รับความสนใจเท่าที่ควร ไม่เกิดกระแสในเรื่องนั้น ๆ ## เสียงวิพากษ์วิจารณ์การปฏิรูปการเมือง เมื่อมีอะไรโด่งดังขึ้น ไม่ว่าจะเป็นคนหรือเรื่องหรือแนวคิด ก็จะมี ผู้มาวิพากษ์วิจารณ์คนหรือเรื่องหรือแนวคิดนั้น ๆ มากเป็นธรรมดา เมื่อ ๖๓ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง เรื่องการปฏิรูปการเมืองได้รับความสนใจมาก ก็มีผู้เข้ามาวิพากษ์วิจารณ์ มาก การวิพากษ์วิจารณ์มีหลายแง่หลายมุม ตั้งแต่อ่อน ๆ ไปจนกระทั่ง หยาบคาย และกล่าวหาอย่างรุนแรง กระแสธรรมะ นี่เอ่ยชื่อก็ได้เพราะทำงานร่วมกันอยู่คือ คุณวิโรจน์ ศิริอัฐ ซึ่งทำงานทางธรรมะและสัมพันธ์อยู่กับวัดชลประทานและสวน- โมกข์ เรียกร้องว่าก่อนจะปฏิรูปการเมืองต้องปฏิรูปจิตใจเสียก่อน มีกระแสหนึ่งซึ่งแปลกมาก ผมไม่เคยคาดคิดมาก่อน คือ กระแส โจมตีนักกฎหมายมหาชน เพราะเรื่องปฏิรูปการเมืองนี้นักกฎหมายหาชน มีบทบาทมาก คือ ดร.อมร จันทรสัมบูรณ์ และ ดร.บวรศักดิ์ อุวรรณโณ เพราะมีข้อเสนอให้เขียนรัฐธรรมนูญขึ้นใหม่ "ทำไมต้องเป็นนักกฎหมายมหาชน"นี่คือคำถามที่เกิดขึ้นบ่อย ๆ โดยมากจากนักรัฐศาสตร์ ทั้งนักรัฐศาสตร์ในประเทศ นักรัฐศาสตร์ที่อพยพ ไปอยู่ต่างประเทศ และนักอื่นก็มี ที่แปลกคนหนึ่งเป็นอาจารย์นิติศาสตร์ แต่ผมไม่ทราบว่าแขนงไหน เคยอภิปรายร่วมกัน ท่านว่า "อาจารย์ประเวศ นี่พอจะเริ่มปฏิรูปการเมืองก็ไปคบนักกฎหมายมหาชน"! คราวหนึ่งผมไปฟังอภิปรายที่ธรรมศาสตร์ นัยว่าเป็นการประชุม ของนักวิชาการรุ่นใหม่ที่ก้าวหน้า มีการเชิญนักวิชาการไทยที่ไปอยู่ต่าง ประเทศมาปาฐกถาด้วย ท่านนั้นกล่าวว่า "จะขอพูดต่อหน้าเสียเลย" (ต่อ หน้าหมอประเวศ) "ว่าทำไมต้องเป็นนักกฎหมายหาชนด้วย" แต่ท่าน ไม่ได้เสนอวิธีการทางเลือกอะไรที่จะทำให้แก้ไขปัญหาบ้านเมืองได้สำเร็จ นักวิชาการใหญ่ท่านหนึ่งไม่ว่าพูดหรือเขียน ชอบวิพากษ์วิจารณ์ การปฏิรูปการเมือง วิพากษ์นักกฎหมายมหาชน หนักเข้าใช้คำว่า "นัก ปฏิรูปการเมือง" ซึ่งไม่ทราบว่าหมายถึงใครบ้าง แต่อ่านดูแล้วยังไม่เข้าใจ ว่าการปฏิรูปการเมืองเลวอย่างไร ๖๔ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง นักวิชาการที่เขียนบทความมาจากต่างประเทศท่านหนึ่ง ชอบ สวดเรื่องการปฏิรูปการเมือง ในความเห็นของท่าน ถ้ามีการเลือกนายก- รัฐมนตรีโดยตรง จะแก้ปัญหาได้ทุกอย่าง คนอื่นโง่หมดที่ไม่เห็นอย่างนี้ นักวิชาการท่านหนึ่งเขียนบทความภาษาอังกฤษลงบางกอกโพสต์ มีข้อความเล็ก ๆ แทรกอยู่ว่า "หมอประเวศไร้เดียงสาทางการเมือง" ผม ก็รู้สึกว่าจะจริงของท่าน ผมไม่มีความรู้ทั้งทางรัฐศาสตร์และนิติศาสตร์ จึงไม่เคยรู้มาก่อน ว่านักอะไรมีความรู้สึกอย่างไรต่อนักอะไร เพิ่งมาเห็นความรู้สึกของนัก รัฐศาสตร์ที่มีต่อนักกฎหมายหาชนด้วยความรู้สึกแปลกใจมาก เพราะ ผมเองคิดว่าการจะทำอะไรให้สำเร็จต้องการความรู้หลายแขนงให้เหมาะสม กับส่วนของเรื่องนั้น ๆ เข้ามาประกอบกัน ถ้าจะเขียนรัฐธรรมนูญใหม่ เพื่อวางกรอบ กติกา กลไก ก็ต้อง อาศัยนักกฎหมายมหาชนส่วนนักรัฐศาสตร์นั้นเกี่ยวข้องกับความสัมพันธ์ ของอำนาจต่าง ๆ ในสังคม ที่เป็นปัญหาอย่างหนึ่งคือความเข้าใจความหมายของคำว่า "ปฏิรูป การเมือง" ที่ต่างกัน ส่วนใหญ่จะเข้าใจคำนี้ในความหมายที่ว่าการเปลี่ยน แปลงปรับปรุงทางการเมืองที่ทำให้การเมืองดีขึ้น ซึ่งเป็นความหมายกว้าง และเปิดโอกาสให้แต่ละคนเอาแต่ละแง่มุมที่ตนสนใจเข้ามาเรียกว่าเป็นการ ปฏิรูปการเมือง และเมื่อเห็นว่า "การปฏิรูปการเมือง" ที่กำลังเคลื่อนกัน อยู่ไม่ตรงกับแง่มุมของตนก็รู้สึกอึดอัดขัดใจ แต่คำว่า "ปฏิรูปการเมือง" (Political Reform) ที่ใช้กันทั่วไปใน ต่างประเทศและในความหมายของนักกฎหมายมหาชนมีความหมายแคบ กว่า คือเกือบจะหมายแต่เพียงว่าแก้ไขรัฐธรรมนูญและกฎหมายประกอบ รัฐธรรมนูญ เพื่อป้องกันคอรัปชั่นของนักการเมือง โดยสร้างโครงสร้าง ๖๕ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง และกลไกทางการเมืองที่มีการคานอำนาจ และตรวจสอบ ไม่ใช่การปฏิรูป จิตใจหรือพัฒนาการเมืองโดยทั่ว ๆ ไป ความคาดหมาย "กว้าง" กับการเคลื่อนปฏิรูปการเมืองในกรอบที่ "แคบ" กว่า เป็นจุดของความสับสนและหงุดหงิด มีท่านหนึ่งที่ชอบวิพากษ์วิจารณ์ว่าพวกที่คิดปฏิรูปการเมืองนี่เป็น พวกล้าสมัย ความคิดท่านก้าวหน้ากว่า ความคิดที่ก้าวหน้ากว่าเป็นของ ดีถ้ามีทางทำให้สำเร็จ ซึ่งจะต้องไปให้ถึงมรรค ส่วนใหญ่จะเป็นความคิด แต่ไม่มีมรรค มีการวิพากษ์วิจารณ์อีกประเภทหนึ่งเข้าข่าย "หยาบคาย" มีอยู่ ๒ ท่าน ๒ ท่านนี้นาน ๆ จะเขียน "ด่า" ใครต่อใครในเรื่องอะไรเสียทีหนึ่ง รวมทั้งเรื่องปฏิรูปการเมืองด้วย ที่ว่าหยาบคายนั้นคือ สำบัดสำนวนเสียดสี ถากถาง เยาะเย้ย ผมเองไม่ใช่นักวิชาการทางสังคมศาสตร์ไม่คุ้นเคย และ ยังไม่เข้าใจว่าทางวิชาการทำไม่ต้องเสียดสี ถากถาง เยาะเย้ยกันถึงขั้นโหด ร้ายและหยาบคาย ซึ่งอาจเรียกว่าเป็น "ร่วนดำทางวิชาการ" (Academic Rwanda) และถ้าถึงขั้นนั้น ยังเป็น "วิชาการ" อยู่หรือเปล่า เมื่อผมอ่านพระไตรปิฎก ถึงตรงที่พระพุทธเจ้าสอนเรื่อง "วจี- สุจริต" หรือสัมมาวาจาที่ว่า การจะพูดอะไรๆ ควรจะคำนึงถึงข้อต่าง ๆ ดังต่อไปนี้ คือ ๑. เป็นความจริง มีที่มา มีที่อ้างอิง ๒. เป็นปิยวาจา ๓. พูดถูกกาลเทศะ ๔. พูดแล้วเกิดประโยชน์ ผมรู้สึกอัศจรรย์ในความละเอียดลออของพระพุทธองค์ และอดเอา มาเปรียบเทียบกับการพูดจาของคนไทยเราโดยทั่ว ๆ ไป และของ "นักวิชา ๖๖ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง การ" ว่าสิ่งที่ท่านพูดนั้น "เป็นความจริง มีที่มา มีที่อ้างอิง" หรือไม่ ยังไม่ ต้องนับว่าเป็นปิยวาจา หรือถูกกาลเทศะ หรือพูดแล้วกอปรด้วยประโยชน์ หรือไม่ ## สังคมไทยเป็นสังคมที่ใช้ความเห็นมากกว่าความรู้ ความเห็นก็จะต่าง ๆ กันไป ๑๐๐ คน ก็เห็น ๑๐๐ อย่าง ไม่ตรง กัน ขัดแย้ง เกิดอารมณ์ความรู้สึก ทะเลาะกันสูง โฉ่งฉ่าง ไม่มีพลังใน การขับเคลื่อน แต่ความรู้มีที่มา มีที่อ้างอิงว่าเป็นความจริง เห็นตรงกัน ได้ง่าย เอาไปใช้ประโยชน์ได้ ทำให้เกิดพลัง ทำให้สงบ นุ่มนวล และ สุภาพ ### การทำอะไรๆ ให้สำเร็จต้องใช้ความจริงทุกขั้นตอน การสร้างความรู้ ให้รู้ความจริง จึงมีความสำคัญมาก เวลาอ่านหนังสือพิมพ์ หรืออ่านบทความ ถ้ารู้จักพิจารณาแยก แยะว่าอันไหนเป็นความเห็น อันไหนเป็นความรู้ จะทำให้เห็นอะไรต่อ อะไรมาก และจะเข้าใจว่าสังคมไทยเป็นสังคมใช้ความเห็นมากกว่าใช้ ความรู้ สื่อมวลชนเต็มไปด้วยความเห็นมากกว่าความรู้ นักวิชาการควรจะเป็นนักสร้างความรู้ และก่อให้เกิดวัฒนธรรม ความรู้ ถ้าสังคมไทยไม่สามารถปรับวัฒนธรรมไปสู่วัฒนธรรมความรู้ เรา จะลำบากไปอีกนาน ถ้า "นักวิชาการ" ยังเป็นนักความเห็นมากกว่านักความรู้ "นัก วิชาการ" ก็เป็นอุปสรรคอย่างหนึ่งในการแก้ปัญหาของประเทศ ในการ เคลื่อนเรื่องปฏิรูปการเมือง เราตระหนักเรื่องนี้ตั้งแต่ต้น และได้วางแผน ป้องกันอุปสรรคขัดข้องในข้อนี้ไว้ในยุทธศาสตร์การเคลื่อนเรื่องปฏิรูปการ เมืองด้วย ๖๗ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง ## นักวิชาการของเราเป็นนักวิเคราะห์มากกว่าสังเคราะห์ วิเคราะห์คือการแยกแยะออกดู สังเคราะห์คือการเชื่อมโยงสิ่งที่เป็นส่วน ๆ เข้ามา เพื่อให้เห็นภาพรวม หรือเพื่อทำให้สำเร็จประโยชน์ เราจึงมีนักวิพากษ์วิจารณ์มากกว่านักสังเคราะห์และจัดการให้สำเร็จ การวิเคราะห์มีประโยชน์ไม่ใช่ไม่มี เพราะวิเคราะห์ให้ทราบความจริง หรือวินิจฉัยให้รู้สมมุฏฐานเพื่อจะได้แก้ไข ประดุจช่างเครื่องบรรจงถอดเครื่องออกทีละชิ้น ๆ เพื่อจะวิเคราะห์หาส่วนที่เสียหรือบกพร่อง จะได้ซ่อมและประกอบเครื่องที่ถอดออกมากลับเข้าไปใหม่ เครื่องนั้นจะได้กลับทำงานได้ตามปกติ โปรดสังเกตคำว่า บรรจงถอด ซ่อม และประกอบ กลับเข้าไปใหม่ อาจจะเรียกว่าทำครบวงจร หรือวิเคราะห์เพื่อสังเคราะห์ ถ้าช่างเครื่องถอดเครื่องและเหวี่ยงชิ้นส่วนต่าง ๆ ไปทางไหนก็ไม่รู้ เมื่อเจอส่วนที่เสียและซ่อมส่วนที่เสียแล้วก็ไม่สามารถสังเคราะห์หรือประกอบเครื่องกลับมาได้ เพราะได้ทำลายหรือโยนทิ้งส่วนอื่น ๆ ไปแล้ว นักวิชาการชนิดวิเคราะห์ให้แตกกระจายโดยไม่คิดจะนำชิ้นส่วนมาประกอบกลับเข้าที่มีมาก "นักวิชาการ" ที่วิเคราะห์โดยไม่หวังสังเคราะห์ก็จะมีพฤติกรรมต่างจากการวิเคราะห์เพื่อสังเคราะห์ เราจึงเห็นนักด่าตลอดกาล ที่ไม่ประกอบเครื่องกลับเข้ามาใหม่ให้สำเร็จประโยชน์ของการวิเคราะห์มีอยู่มาก เราต้องการวิเคราะห์อย่างมีคุณภาพ และต้องการการวิเคราะห์เพื่อสังเคราะห์ เรามีนักสังเคราะห์และนักจัดการไปสู่ความสำเร็จน้อยเกินไป จึงทำอะไรไม่ค่อยสำเร็จ ยุทธศาสตร์คือส่วนหนึ่งของการจัดการ การทำอะไรยาก ๆ ให้สำเร็จต้องมียุทธศาสตร์ที่เหมาะสม ซึ่งต่างจากการเขียนบทความทาง ๖๘ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง วิชาการที่เน้นความสมบูรณ์ หรือเน้นการตั้งคำถาม การเคลื่อนพลังทาง สังคมเป็นเรื่องยาก ใช่ว่าบทความที่มีความสมบูรณ์ทางวิชาการจะเคลื่อน ได้ ต้องเข้าใจอารมณ์ความรู้สึกของสังคมกับการเลือกประเด็นที่จะเคลื่อน บ่อย ๆ ครั้งเราเห็นท่าทีของนักวิชาการเป็นท่าทีในเวทีวิชาการ แต่เอามา ใช้ในเวทีการเคลื่อนไหวทางสังคม เรียกว่าไม่ตรงกับกาลเทศะและไม่ ประกอบด้วยประโยชน์ วันหนึ่งมีกรรมการสภามหาวิทยาลัยมหิดลท่านหนึ่งมาเล่าให้ผมฟัง ว่า "วุฒิใหญ่" ท่านหนึ่งใช้วิธีซุบซิบในหมู่กรรมการสภามหาวิทยาลัยว่าสิ่ง ที่ คพป.เสนอเป็นกบฏ ผมได้รับฟังด้วยความแปลกใจ เพราะ "วุฒิใหญ่" เป็นวุฒิสมาชิกที่มีความรู้และชำนาญเกี่ยวกับกฎบัตรกฎหมาย คพป. ได้ รับแต่งตั้งโดยประธานสภาผู้แทนราษฎร และทำข้อเสนอแนะต่อประธาน สภาผู้แทนราษฎรแล้วก็ยุบไปแล้ว ไม่ได้ทำอะไร จะเป็นกบฏได้อย่างไร "วุฒิใหญ่" ท่านนี้ท่านมีอะไรแปลก ๆ สิ่งที่ท่านทำที่เป็นประโยชน์ ต่อบ้านเมืองก็มี ที่เป็นโทษก็มี มีคนเปรียบท่านว่าเหมือนน้ำ สุดแต่ว่า อยู่ในภาชนะใด ก็มีรูปร่างไปตามภาชนะนั้น พฤติกรรมของคนบางครั้งเป็นเรื่องเหลือเชื่อ ตรงนี้ทำให้นึกถึง ท่านสันติกโรภิกขุ ท่านสนใจศึกษาเรื่อง Enneagram หรือ "นพลักษณ์" ท่านมีหนังสือเกี่ยวกับเรื่องนี้ประมาณ ๒๐ เล่ม Enneas แปลว่า ๙ ศาสตร์ นี้ว่ามนุษย์ทั้งหมดมี ๙ ประเภท แต่ละประเภทมีวิธีคิดและพฤติกรรม หรือ "ลักษณ์" แตกต่างกันอย่างแก้ไขไม่ได้ ใครสนใจเรื่องนี้ก็หาศึกษาดู "วุฒิใหญ่" ที่ซุบซิบว่าผมเป็นกบฏ ผมก็ไม่ได้โกรธท่าน เมื่อเห็น ว่าท่านพูดจาอะไรดี ๆ ก็ให้กำลังใจท่านไป ก็หวังว่าท่านจะดูแลระวังระไว ตัวเอง และสังคมจะดูแลระวังระไวท่านให้โน้มนำไปสู่การเป็นประโยชน์ มากกว่าเป็นโทษ ๖๙ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง ที่วิพากษ์วิจารณ์ "รัฐธรรมนูญนิยม" และปฏิรูปการเมืองอย่าง ยาวนานต่อเนื่องที่สุด คือ "กลุ่มซอยศาสนา" หรือ "กลุ่มปฏิวัติประชา- ธิปไตย" กลุ่มนี้เป็นลูกศิษย์ของอาจารย์ประเสริฐ ทรัพย์สุนทร อาจารย์ประเสริฐทรัพย์สุนทร เคยเป็นคอมมิวนิสต์ แต่ต่อมาผละ ออกมา และมาสอนทหารให้เข้าใจเรื่องคอมมิวนิสต์และการยุติความขัดแย้ง กับคอมมิวนิสต์ด้วยหลักประชาธิปไตยและสันติวิธี นับว่าเป็นผู้ทำประ- โยชน์แก่ประเทศมาก บ้านท่านอยู่ที่ซอยศาสนา บางทีจึงมีคนเรียกว่า "กลุ่มซอยศาสนา" อาจารย์ประเสริฐและลูกศิษย์ลูกหาเป็นผู้ที่รักชาติ นิยมในระบอบ ประชาธิปไตย ธรรมะ และสันติวิธี กลุ่มนี้เห็นว่าบ้านเมืองยังไม่เป็นประ- ชาธิปไตย ผู้แทนราษฎรซึ่งมาประกอบกันเป็นสภาและส่งตัวแทนมาเป็น รัฐบาลนั้นเป็นตัวแทนของกลุ่มผลประโยชน์ และทำเพื่อผลประโยชน์ ของกลุ่ม จึงยังไม่ใช่ระบอบประชาธิปไตยและองค์กรประชาธิปไตย กลุ่มนี้เสนอวิธีปฏิวัติประชาธิปไตย โดยให้รัฐสภากายอำนาจคืน พระมหากษัตริย์ แล้วพระมหากษัตริย์พระราชทานอำนาจให้ "สภาปฏิวัติ" ซึ่งประกอบด้วยผู้แทนกลุ่มอาชีพต่าง ๆ แล้วสภาปฏิวัติสถาปนาประชาธิป- ไตยสมบูรณ์เมื่อมีประชาธิปไตยแล้วจึงเขียนรัฐธรรมนูญที่เป็นประชาธิปไตย กลุ่มนี้เคยตั้ง "สภาปฏิวัติ" และเรียกร้องให้ถ่ายโอนอำนาจให้ สภาปฏิวัติ ที่มีคนเรียกว่า "สภาโจ๊ก" อาจารย์ประเสริฐและคณะถูกจับกุม แต่หาข้อหาความผิดไม่ได้ ได้รับการปล่อยตัว อาจารย์ประเสริฐนั้นถึง แก่กรรมไปแล้ว แต่มีลูกศิษย์ลูกหาที่สืบต่ออุดมการณ์ กลุ่มนี้ใช้หน้า "โลกสีฟ้า" ในหนังสือพิมพ์ "สยามโพสต์" ฉบับวันอาทิตย์เป็นเวทีแสดง ความคิดความเห็น และวิพากษ์วิจารณ์ "ลัทธิรัฐธรรมนูญนิยม" (Con- stitutionalism) และการปฏิรูปการเมืองอย่างต่อเนื่อง ๗๐ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง ผมคิดว่ากลุ่มนี้เป็นคนดี แนวคิดเรื่องระบอบประชาธิปไตยกับ แนวทางธรรมะ และสันติวิธีของกลุ่มนี้ก็เป็นของดี แต่ติดในรูปแบบมาก เกิน เหมือนกับว่าวิธีสถาปนาประชาธิปไตยมีวิธีเดียว คือ การตั้งสภาปฏิวัติ และการถ่ายโอนอำนาจมาสู่สภาปฏิวัติ เมื่อคนไม่เข้าใจ และการกระทำ ไม่เกิด ก็ติดอยู่อย่างนั้นเป็นปี ๆ เพราะวางวิธีการตายตัวเกิน ปรับไม่ได้ ผมคิดว่าหนทางไปสู่จุดใด ๆ น่าจะมีหลายทาง สุดแต่ภูมิประเทศ และเหตุการณ์ ควรเสนอหลักการให้เป็นที่เข้าใจ และให้บุคคลและกลุ่ม ต่าง ๆ ร่วมคิด ร่วมทำ โดยหลากหลาย อาจจะพบแนวทางใหม่ ๆ และเกิด ความสำเร็จ เริ่มต้นโดยอาจารย์ประเสริฐ และต่อมาลูกศิษย์ได้วิพากษ์ว่าลัทธิ รัฐธรรมนูญใช้ไม่ได้ ในอดีตเคยก่อให้เกิดความรุนแรงมาแล้ว ผมไม่มี ความรู้ในประวัติศาสตร์การเมืองพอ แต่เท่าที่ผมอ่านคำวิพากษ์วิจารณ์ดู คำว่า "นักลัทธิรัฐธรรมนูญนิยม" หรือ Constitutionalists จะเป็นพวก หนึ่งในการต่อสู้กันในทางการเมืองในฝรั่งเศสหลังปฏิวัติ ค.ศ.๑๗๘๙ เป็น คนละเรื่องกับเรื่องการแก้ไขรัฐธรรมนูญ เพื่อปฏิรูปการเมืองที่เรากำลังพูดถึง จริงอยู่ผมเห็นด้วยกับกลุ่มนี้ว่า หากประชาชนมีประชาธิปไตย แล้วการยกร่างรัฐธรรมนูญที่ดีเป็นของง่าย ในทางกลับกันรัฐธรรมนูญที่ดี พอสมควร ก็สร้างพฤติกรรมใหม่ให้เป็นประชาธิปไตยมากขึ้นด้วย คงต้อง เปิดทางไว้ว่าทางไหนจะเป็นไปได้มากกว่า หรือทางไหนจะเกิดขึ้นตาม สถานการณ์ที่เป็นจริง อันที่จริงในกระบวนการยกร่างรัฐธรรมนูญเพื่อการปฏิรูปการเมือง พ.ศ.๒๕๓๙-๒๕๔๐ ประชาชนได้มีส่วนมากที่สุด มากกว่าการร่าง- รัฐธรรมนูญฉบับไหน ๆ ในโลก เป็นการปลุกจิตสำนึกทางการเมืองของ ประชาชนครั้งใหญ่ที่สุด ฉะนั้นในกระบวนการยกร่างรัฐธรรมนูญฉบับ ๗๑ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง ปฏิรูปการเมือง และการเคลื่อนไหวให้รัฐสภาให้การรับรองประชาชนไทย ได้ตื่นตัวทางการเมืองมากที่สุดในประวัติศาสตร์ ฉะนั้นจึงไม่ควรมองแต่ผลผลิตคือรัฐธรรมนูญเท่านั้น แต่ควรมองเห็นกระบวนการที่ประชาชนมีส่วนร่วมทางการเมือง อย่างมากมายเป็นประวัติการณ์ ความตื่นตัวและความเข้าใจเรื่องการ ปฏิรูปการเมืองของสังคมไทย จะติดตามกำกับให้พัฒนาการทางการเมือง ดำเนินไปอย่างถูกต้องยิ่งขึ้น ๗๒ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง ในที่สุดคุณบรรหาร นายกรัฐมนตรีก็ตัดสินใจตั้ง คปก. (คณะกรรมการ ปฏิรูปการเมือง) มีคุณชุมพล ศิลปาชา น้องชายนายกรัฐมนตรี ซึ่งเป็น ผู้แทนจังหวัดสุพรรณบุรี เป็นประธาน หน้าที่ของคปก. คือทำข้อเสนอแนะ แก้ไขเพิ่มเติมรัฐธรรมนูญ ๒๕๓๔ มาตรา ๒๑๑ เพื่อจัดสร้างกลไกในการ ยกร่างรัฐธรรมนูญขึ้นใหม่ให้มีการปฏิรูปการเมือง ในขณะนั้น ความรู้ของสาธารณะและสื่อมวลชนได้พุ่งมาสู่การ แก้มาตรา ๒๑๑ เป็นกลไกในการยกร่างรัฐธรรมนูญขึ้นใหม่ตรงกัน แล้ว เสียงเรียกร้อง ๒๑๑ จึงกระหึ่มไปทั่วสังคมไทย การที่สังคมมีวัตถุ ประสงค์ตรงกันเป็นแรงผลักดันอันยิ่งใหญ่ให้เคลื่อนไปทางเดียวกันเพื่อ บรรลุความสำเร็จ การสร้างวัตถุประสงค์ที่ดี ๆ ร่วมกันมีความสำคัญอย่าง ยิ่ง แต่เรามักจะไม่ค่อยมี "คนไทยเหมือนไก่อยู่ในเข่ง”* พระธรรมปิฎก (ป.อ.ปยุตฺโต) * ดูจาก : ประเวศ วะสี. ภาวะผู้นำ. กรุงเทพฯ : สำนักพิมพ์หมอชาวบ้าน, ๒๕๔๐ ๗๓ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง กล่าว "จิกตีกันร่ำไป รอเวลาเขานำไปเชือด" เพราะขาดวัตถุประสงค์ร่วมกัน การขาดวัตถุประสงค์ร่วมกันทำให้ทะเลาะกันมาก และไม่มีพลังที่จะแก้ปัญหาให้สำเร็จ ฉะนั้น ควรสังเกตว่าความต้องการให้แก้มาตรา ๒๑๑ เป็นวัตถุประสงค์ร่วมกันอย่างหนึ่งของสังคมไทย นับว่าเป็นความก้าวหน้าหรือคืบหน้าที่สำคัญในการปฏิรูปการเมือง เมื่อกระแสสังคมแรงขนาดนั้น ก็แน่นอนที่จะมีการแก้มาตรา ๒๑๑ ส่วนแก้แล้วจะสร้างกลไกอย่างไร ที่จะร่างรัฐธรรมนูญขึ้นใหม่ให้มีการปฏิรูปการเมือง เป็นประเด็นที่ถกเถียงและต่อสู้กันทางความคิดมาก วิธีที่ ดร.อมร จันทรสมบูรณ์ เสนอไว้ และ คพป. เห็นคล้อยตามก็คือ ให้มีการตั้งคณะกรรมการพิเศษเพื่อยกร่างรัฐธรรมนูญแห่งชาติประกอบด้วยผู้ทรงคุณวุฒิพิเศษที่ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งจากอดีตนายกรัฐมนตรี ๓ ท่าน โดยมีนายกรัฐมนตรีลงนามรับสนองพระบรมราชโองการ และกรรมการผู้เชี่ยวชาญอีก ๑๐-๑๕ คน จากผู้เชี่ยวชาญทางนิติศาสตร์ และผู้เชี่ยวชาญรัฐศาสตร์ ที่ดร.อมร เสนอคณะกรรมการพิเศษดังกล่าว เพราะเห็นว่าถ้ามีกรรมาธิการยกร่างรัฐธรรมนูญ และเอาร่างรัฐธรรมนูญให้สภาผู้แทนราษฎรแก้ไข ก็จะเละ ไม่มีทางเกิดการปฏิรูปการเมือง เพราะปฏิรูปการเมืองทำให้นักการเมืองเสียประโยชน์เขาย่อมไม่อยากให้มีการปฏิรูปเป็นธรรมดา แต่นักการเมืองและนักวิชาการบางส่วนไม่ยอมรับวิธี "คณะกรรมการพิเศษฯ" หาว่าใจแคบ ไปตัดบทบาทของนักการเมือง ใน คปก. ที่คุณชุมพล ศิลปอาชา เป็นประธาน มี ดร.บวรศักดิ์ อุวรรณโณ เข้าไปเป็นกรรมการ ซึ่งก็เป็นการดีที่จะเชื่อมต่อแนวคิด คพป. มายัง คปก. ๗๔ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง ในช่วงที่มีการถกเถียงกันมากว่า คปก. จะเสนอแก้มาตรา ๒๑๑ จะใช้กลไกอย่างไรจึงจะยกร่างรัฐธรรมนูญให้มีการปฏิรูปการเมืองได้สำเร็จ ขณะนั้นมีความวุ่นวายและความไม่แน่นอนสูง ดร.อมร จันทรสมบูรณ์ นั้น ท่านมีความแน่วแน่ในวิธีของท่านสูง วิธีอื่นไม่มีทางสำเร็จและหัวเด็ด ตีนขาดท่านไม่มีทางเห็นด้วย ดังที่ท่านได้แสดงความเห็นดังนั้นตลอด มา ส่วนผมนั้นแม้จะเห็นด้วยกับวิธีของดร.อมร แต่ก็คิดว่าประเด็นจะ แปรผันไปตามเหตุปัจจัย มันจะไม่เป็นไปอย่างที่เราคิดเสมอ ผมใช้หลัก ว่า ไม่ว่าเรื่องจะแปรผันไปอย่างไรก็ตาม เมื่อเราไม่สามารถจะดึงไปให้ตรง กับที่เราคิด ต้องยอมรับตามสถานการณ์ที่เป็นจริงและในสถานการณ์ที่ เป็นจริงในแต่ละขั้นตอนทำอย่างไร การปฏิรูปการเมืองจะดำเนินไปสู่ ผลสำเร็จ ช่วงนั้นผมยังเดาไม่ถูกว่าการเมืองจะดำเนินไปอย่างไร รู้แต่ว่าถ้า ไม่มีการปฏิรูปการเมือง บ้านเมืองจะวุ่นวายและอาจรุนแรงนองเลือด ที่ว่า รุนแรงนองเลือดไม่ได้แปลว่าพวกอยากปฏิรูปการเมืองจะไปเที่ยวฆ่าใคร แต่ ปัญหาความขัดแย้งต่าง ๆ ที่สะสมอยู่ ถ้าไม่มีทางออกจะนำไปสู่ความรุนแรง ตรงนี้ดูเหมือนบางคนจะไม่เข้าใจกัน บางคน เช่น คุณสมัคร สุนทรเวช ชอบด่า "หมอกระหายเลือด" เพราะชอบพูดนองเลือด ดร.ชัยอนันต์ สมุทวณิช ว่าใครมีอาชีพอะไรชอบพูดเรื่องนั้น หมอประเวศเป็นหมอโรค เลือด ชอบพูดเรื่องนองเลือด (รายนี้พูดเล่น ๆ) หนังสือ "อาทิตย์" ของ ชัชรินทร์ ไชยวัฒน์ ชอบเอาเรื่องนองเลือด หรือ "เลือดนองท้องช้าง" ไปลงบ่อย ๆ แต่ลงไปในทางว่าเกิดจากความขัดแย้งเรื่อง ปฏิรูปการเมือง ซึ่งไม่ตรงกับที่ผมให้ความหมายและเคยอธิบายให้เขาฟังแล้ว หนังสือ "อาทิตย์" จะวิพากษ์วิจารณ์การปฏิรูปการเมืองเป็นประจำ และกล่าวหาว่า พวกสนับสนุนการปฏิรูปการเมือง พยายามใช้บารมี พระบาทสมเด็จพระเจ้า ๗๕ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง อยู่หัวเข้ามาเกี่ยวข้องโดยเอามาจากข้อเขียนของผมในหนังสือ "การปฏิรูป ทางการเมือง"** หน้า ๑๙-๒๐ ที่กล่าวว่า > "การปฏิรูปการเมืองจะเกิดขึ้นใน ๔ กรณี ดังต่อไปนี้ > > ๑. เกิดมีนายกรัฐมนตรีที่เข้าใจและมีความเป็นผู้นำที่จะปฏิรูป การเมือง > > ๒. เกิดวิกฤติการณ์และเกิดการเปลี่ยนแปลงทางการเมืองขึ้น ผู้ ที่เกี่ยวข้องมี "ดวงตาเห็นธรรม" > > ๓. ประชาชนจำนวนมากมีความเข้าใจ และแสดงเจตนารมณ์ให้ นักการเมืองทำการปฏิรูปการเมือง > > ๔. พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงใช้พระบารมีแก้ไขวิกฤติ การณ์ ... เมื่อบ้านเมืองเกิดวิกฤติการณ์ก็จำเป็นที่ต้องทรงเข้ามาแก้ไข เสมอ ... " นั้นคือข้อความที่เขียนไว้ อันหมายความว่าถ้าเกิดวิกฤติการณ์ไม่ มีทางออกจนพระเจ้าอยู่หัวต้องทรงเข้ามาแก้ไข ดังกรณี ๑๔ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๑๖ และพฤษภาคม พ.ศ.๒๕๓๕ แต่หนังสือ "อาทิตย์" โดยชัชรินทร์ ไชยวัฒน์ ก็เอาไปเขียนในเชิงว่า พวกปฏิรูปการเมืองต้องการดึงพระเจ้าอยู่- หัวมาเกี่ยวข้องกับเรื่องนี้ ตอนที่ผมเขียนเรื่อง "ปฏิรูปทางการเมือง" นั้นยังไม่ทราบว่า เรื่องของบ้านเมืองจะไปอย่างไร รู้แต่ว่าถ้าไม่ปฏิรูปการเมืองบ้านเมืองก็ จะถึงจุดวิกฤติ แต่ไม่ทราบว่าวิกฤติแล้วมันจะออกมาในรูปไหน เพราะถ้า วิกฤติแล้วไม่มีความรู้เรื่องการปฏิรูปการเมืองก็จะไม่เกิดการปฏิรูปการ เมือง ดังในกรณีหลังการนองเลือดพฤษภาคม พ.ศ.๒๕๓๕ ผมไม่ \* ดูจาก : ประเวศ วะสี. การปฏิรูปทางการเมือง ทางออกของประเทศไทย. กรุงเทพฯ : สำนักพิมพ์หมอชาวบ้าน, ๒๕๓๘ ๗๖ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง อยากเห็นการนองเลือดโดยไม่มีการปฏิรูปการเมืองอีก จึงพยายามเผย แพร่เรื่องการปฏิรูปการเมืองให้แพร่หลายที่สุด จนไม่ว่าสถานการณ์วิกฤติ จะออกไปทางไหน ให้ผู้ที่เกี่ยวข้องรู้ว่าควรจะต้องทำการปฏิรูปการเมือง แต่ผมก็อดเป็นห่วงไม่ได้ สมมติว่าเกิดเหตุการณ์รุนแรงจนต้อง ยุติการเมืองในระบบรัฐสภาและมีการตั้งคณะกรรมการยกร่างรัฐธรรมนูญ ก็หนีไม่พ้นที่จะต้องเชิญนักรัฐศาสตร์และนักนิติศาสตร์ไปร่วมร่าง นักวิชา การเหล่านี้จะสามารถยกร่างรัฐธรรมนูญให้มีการปฏิรูปการเมืองได้หรือไม่ ถ้าได้ก็ดี แต่กลัวจะไปทะเลาะกันจนและ ผมมีความคิดว่าถ้ามีใครที่รู้เรื่อง ลองยกร่างให้เป็นตุ๊กตาไว้ให้ผู้คนดูกันก่อน ถ้าถึงเวลาเกิดเรื่องจะได้หยิบ ไปใช้ง่ายๆ ผมได้ปรึกษาอาจารย์บวรศักดิ์ในเรื่องนี้ อาจารย์บวรศักดิ์บอก ว่าไม่กล้ายกร่างไว้ล่วงหน้า กลัวถูกหาว่าเป็นกบฏ เพราะเคยมีว่าพวกคิด กบฏได้แอบร่างรัฐธรรมนูญซ่อนไว้ใต้ตุ่ม ทำอย่างไร ๆ อาจารย์บวรศักดิ์ก็ไม่ยอมร่างรัฐธรรมนูญให้ผม (คอย อ่านตอนการทำงานของสมาชิกสภาร่างรัฐธรรมนูญ มีสมาชิกบางคนซุบซิบ กันว่าอาจารย์บวรศักดิ์ร่างรัฐธรรมนูญไว้ล่วงหน้า) ผมนึกถึงหมอบุญเอื้อ ประเสริฐสุวรรณ ผู้แทนจังหวัดสุพรรณบุรี ซึ่งเป็นประธานรัฐสภา ผมรู้จักและชอบพอกับหมอบุญเอื้อมานาน ผม คิดว่าท่านเป็นผู้มีจิตใจดี สิ่งที่คิดก็คือเป็นไปได้ไหมว่า หมอบุญเอื้อใน ฐานะประธานรัฐสภา จะแต่งตั้งคณะทำงานวิชาการสักคณะหนึ่ง เพื่อยก ร่างรัฐธรรมนูญที่จะให้มีการปฏิรูปการเมืองให้ดูเป็นตุ๊กตาเรื่องนี้ได้ แต่คิด แต่ยังไม่ได้ลงมือทำอะไร เมื่อวันที่ ๒๑ ตุลาคม พ.ศ.๒๕๓๘ หนังสือพิมพ์สยามโพสต์ ลงข่าวพาดหัวหน้าหนึ่งว่า "หมอประเวศสิ้นหวังปฏิรูป ขอพระราชทาน กก. พิเศษ" ๗๗ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง วันที่ ๒๔ ตุลาคม พ.ศ.๒๕๓๘ ผมเขียนบทความลงหนังสือพิมพ์ว่า "หมอประเวศไม่ได้เสนอขอพระราชทานคณะกรรมการยกร่างรัฐธรรมนูญ" (ดูภาคผนวกหน้า ๑๓๒) ข้อเท็จจริงคือ มีนักข่าวถาม ผมเกี่ยวกับการเสนอขอแก้ไขเพิ่มเติมรัฐธรรมนูญ มาตรา ๒๑๑ ตามข้อเสนอของ คพป. ผมอธิบายให้ฟัง ๓ ประเด็น คือ ประเด็นที่ ๑ สิ่งที่ คพป. เสนอนั้นทำด้วยความเคารพต่อระบบรัฐสภา เพราะการแก้ไขมาตรา ๒๑๑ ต้องทำโดยผ่านรัฐสภา ไม่ใช่ คพป. ไม่ให้ความสำคัญต่อนักการเมือง ประเด็นที่ ๒ ไม่จำเป็นต้องทำตามข้อเสนอของ คพป. ประเด็นที่ ๓ หากทำด้วยวิธีอื่นไม่สำเร็จก็หันมาใช้วิธีที่ คพป. เสนอได้ บรรณาธิการข่าวไปหยิบเฉพาะส่วนออกมานอกบริบทของเรื่องทั้งหมด จึงทำให้เกิดความเข้าใจผิดและสับสนได้ เพราะขณะนั้นการถกเถียงกันเรื่องจะแก้มาตรา ๒๑๑ อย่างไรก็สับสนมากพอแล้ว ที่สำคัญผมไม่เคยสิ้นหวัง ผมเป็นคนชอบเรื่องการปฏิรูปการเมือง จะสิ้นหวังไม่ได้ ถ้าสิ้นหวังขบวนการจะแผ่ว บางครั้งสื่อมวลชนเขาสิ้นหวังเอง แต่เขาเอาความสิ้นหวังของเขามาใส่ให้ผม มีคนสิ้นหวังและไม่เชื่อว่าจะสำเร็จเยอะมากตลอดมาจนถึงเดือนกันยายน พ.ศ.๒๕๔๐ แต่ผมจะชูความหวังเสมอว่าเรื่องนี้จะสำเร็จ ๆ ความเชื่อและความหวังเป็นเรื่องสำคัญที่ทำให้พลังต่อความพยายาม ในการอภิปรายเรื่องการปฏิรูปการเมืองที่หอประชุมใหญ่จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ครั้งหนึ่งที่อาจารย์บวรศักดิ์จัดก็มีประเด็นว่าการปฏิรูปการเมืองครั้งนี้จะเป็นผลสำเร็จไหม ผมยืนยันว่าสำเร็จ เพราะบ้านเมืองไม่มีทางออกอย่างอื่น ถ้าไม่ปฏิรูปมันก็วิกฤติมากขึ้น ๆ จนไม่มีทางไปทางอื่นนอกจากปฏิรูปการเมือง ๗๘ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง ส่วนอาจารย์บวรศักดิ์ก็บอกสำเร็จแน่ เมื่อพิจารณาทั้งโดย ๑. ประวัติศาสตร์ ๒. วิทยาศาสตร์ และ ๓. โหราศาสตร์! อาจารย์บวรศักดิ์นั้นนอกจากเป็นนักนิติศาสตร์ แล้วยังสนใจ โหราศาสตร์อีกด้วย เรื่องนี้ไม่ทราบว่าท่านอยากให้เปิดเผยหรือเปล่า แต่ ผมก็เปิดเผยแล้วที่นี่ วันที่ ๖ พฤศจิกายน พ.ศ.๒๕๓๘ ผมเขียนบทความลงหนัง- สือพิมพ์ เรื่อง "สาระและประเด็นของการปฏิรูปการเมือง และข้อเสนอ ต่อ คปก." ขณะนั้นคณะกรรมการปฏิรูปการเมืองที่คุณชุมพล ศิลปอาชา เป็นประธานอยู่ระหว่างการถกเถียงกันว่าจะเขียนมาตรา ๒๑๑ อย่างไรดี ผมเกรงว่าจะยังไม่เข้าใจสาระของการปฏิรูปการเมือง เพราะปรากฏตาม ข่าวหนังสือพิมพ์สิ่งที่พูดกันเรื่องการปฏิรูปการเมืองค่อนข้างสับสน ผม อยากให้ใช้เวลาทำความเข้าใจสาระของการปฏิรูปการเมืองกันอย่างกว้าง ขวาง ไม่น่าจะกดดันขีดเส้นตายตัว เดือนมีนาคม พ.ศ. ๒๕๓๙ วาระของวุฒิสภาชุดเก่าสิ้นสุดลง คุณบรรหาร นายกรัฐมนตรี จะต้องเป็นผู้เสนอรายชื่อวุฒิสมาชิกใหม่เพื่อ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งตามรัฐธรรมนูญ ๒๕๓๔ ก่อนหน้านั้น จึงมีการพูดว่าใครควรเป็นวุฒิสมาชิกบ้าง จะมีกลไกคัดเลือกอย่างใด และ วุฒิสมาชิกชุดนี้ จะมีส่วนทำหน้าที่รับหรือไม่รับร่างรัฐธรรมนูญ นายก- รัฐมนตรีได้มอบให้ ดร.วิษณุ เครืองาม เลขาธิการคณะรัฐมนตรี และ ดร. สุเมธ ตันติเวชกุล เลขาธิการสภาพัฒน์ เป็นผู้รวบรวมรายชื่อที่มีผู้เสนอ มาจากแหล่งต่าง ๆ เสนอให้นายกรัฐมนตรีพิจารณาเป็นขั้นสุดท้าย ๗๙ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง (สำเนา) สาขาวิชาโลหิตวิทยา ตึกอานันทรราช โรงพยาบาลศิริราช เขตบางกอกน้อย กรุงเทพฯ ๑๐๗๐๐ ๒๐ กุมภาพันธ์ ๒๕๓๙ เรียน ดร.สุเมธ ตันติเวชกุล ดร.วิษณุ เครืองาม คงมีคนมาล็อบบี้ท่านทั้งสองกันมากเรื่องวุฒิสมาชิก ผมขอล็อบบี้ตรงกันข้าม ผม หวังว่าชื่อของผมจะไม่ปรากฏในรายชื่อ แต่ถ้าหากหลุดรอดมาด้วยประการใดก็ตาม ขอ ความกรุณาท่านทั้งสองช่วยดูแลอย่าให้ผมได้รับการแต่งตั้ง ถ้าจำเป็นก็เรียนท่านนายกรัฐ- มนตรี ไม่ใช่ผมไม่เห็นแก่บ้านเมือง แต่ผมคิดว่าผมช่วยได้มากกว่าถ้าไม่เข้าไปเกี่ยว ข้องกับเรื่องอำนาจใดๆ ถ้าได้รับการแต่งตั้ง ผมต้องปฏิเสธ แต่ก็ไม่อยากให้กระทบ- กระเทือนจิตใจผู้แต่งตั้งหรือมีคนเอาไปทำประเด็นทางการเมือง จึงเรียนมาเพื่อขอให้ช่วยหา ทางอย่าให้ชื่อผมไปปรากฏในรายการผู้ที่ได้รับการแต่งตั้งเป็นวุฒิสมาชิก ด้วยความขอบคุณยิ่ง (นายแพทย์ประเวศ วะสี) วันที่ ๒๐ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๓๙ ผมทำจดหมายถึง ดร.สุเมธ และ ดร.วิษณุ เพื่อล็อบบี้ไม่ให้เป็นวุฒิสมาชิก ตามสำเนาจดหมายข้าง ต้น เวลาเขาจะแต่งตั้งตำแหน่งอะไรที่สำคัญ ๆ เช่น วุฒิสมาชิก หรือ สมาชิกสภาร่างรัฐธรรมนูญ เป็นความลำบากของผมอย่างหนึ่งที่จะต้อง ไปล็อบบี้ไม่ให้ได้รับการแต่งตั้ง อันเป็นเรื่องที่คนทั่ว ๆ ไปยากที่จะเข้าใจ ๘๐ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง แต่ตัวผมเองทราบตัวเองดีว่าผมจะมีศักยภาพในการช่วยบ้านเมืองได้มากกว่า ถ้ามีความเป็นอิสระ ไม่ต้องอยู่ในอาณัติหรือมียี่ห้อใด ๆ วุฒิสมาชิกใหม่ได้รับพระบรมราชโองการแต่งตั้งเมื่อวันที่ ๒๒ มีนาคม พ.ศ.๒๕๓๙ เมื่อรายชื่อออกมา หลายคนแม้แต่ฝ่ายค้านก็ยังชมว่าคุณบรรหารทำได้ดีกว่าที่คิด คือนอกจาก "หน้าเก่า ๆ" อย่างเคยแล้ว มีบุคคลที่สนใจปัญหาสังคมเข้าไป ๒๐ กว่าคน เช่น คุณศรีสว่าง พั่ววงศ์แพทย์, ดร.สายสุรี จุติกุล, ครูหยุยหรือวัลลภ ตังคณานุรักษ์, ผู้ใหญ่วิบูลย์ เข็มเฉลิม, คุณดำรง พุฒตาล, คุณโสภณ สุภาพงษ์, คุณไพบูลย์ วัฒนศิริธรรม, ดร.ชัยอนันต์ สุมทวณิช เป็นต้น ส่วนหนึ่งคงเป็นเพราะ "หนูนา" หรือคุณกัญจนา ศิลปอาชา ซึ่งสนใจปัญหาทางสังคมและร่วมงานกับครูหยุยอีกส่วนหนึ่งคงจะเป็นเพราะดร.สุเมธตันติเวชกุล ซึ่งสนใจการพัฒนาสังคม ดร.สุเมธเคยปรึกษาผมเรื่องชาวบ้าน ผมเสนอชื่อคุณสุทธินันท์ ปรัชญพฤทธิ์ แห่งอำเภอสตึก จังหวัดบุรีรัมย์ เพราะผมเห็นว่า คุณสุทธินันท์เป็นปราชญ์ชาวบ้านที่มีความสำคัญยิ่ง แต่ไม่ได้รับการแต่งตั้ง ดร.สุเมธว่าเฉยไปนิดเดียว เพราะในการพิจารณาของคุณบรรหารขั้นสุดท้ายมีใครขึ้นมาแซงไม่ทราบ ช่วง ๑๕-๓๐ มีนาคม พ.ศ.๒๕๓๙ ผมไปญี่ปุ่น กลับมาทราบด้วยความเสียดายว่าคุณสุทธินันท์ไม่ได้รับการแต่งตั้งเพราะมิฉะนั้นวุฒิสภาและสังคมจะรู้เรื่องชนบทดีมากขึ้น แต่วุฒิ-สมาชิกที่ก้าวหน้าที่สื่อมวลชนเรียกว่า "วุฒิยังเตอร์ก" ได้ทำให้วุฒิสภามีสีสันและสร้างสรรค์มากขึ้น ต้องให้เครดิตแก่คุณบรรหาร วันที่ ๑๐ กรกฎาคม พ.ศ.๒๕๓๙ ผมเขียนบทความเรื่อง "ไปให้พันหลุมดำทางการเมือง" ขณะนั้นมีเหตุการณ์ต่าง ๆ เกิดขึ้นเป็นพัลวัน และรัฐบาลบรรหารหลังจากบริหารมาได้ ๑ ปี มีอาการร่อแร่มากแล้ว มีการพูดกันถึงการปรับ ครม. หรือยุบสภา ทางด้านกระบวนการแก้ไขมาตรา ๒๑๑ มีความก้าวหน้าไปแล้วดังนี้ ๘๑ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง คปก. ทำข้อเสนอแนะแก้ไขเพิ่มเติมมาตรา ๒๑๑ ให้ตั้งคณะกรรมการยกร่างรัฐธรรมนูญ ครม.เอาข้อเสนอของ คปก.ไปพิจารณาและแก้ไขเล็กน้อย แล้วเสนอสภาผู้แทนราษฎร กรรมการบางคนใน คปก.โวยว่ารัฐบาลไปดัดแปลงทำให้ไม่ตรงต่อข้อเสนอของ คปก. สภาผู้แทนราษฎรพิจารณาร่างของรัฐบาลแล้วมีมติเห็นชอบด้วยในหลักการ ตั้งคณะกรรมาธิการวิสามัญ (กมธ.) ไปพิจารณารายละเอียด ดร.ชัยอนันต์ สมุทวณิช ได้รับเลือกเป็นประธาน กมธ. ตรงนี้เป็นความมหัศจรรย์อย่างหนึ่งไม่ทราบว่าเกิดขึ้นได้อย่างไร เพราะดร.ชัยอนันต์ก็ใช่ว่าจะเป็นที่นิยมในหมู่สมาชิกสภาผู้แทนราษฎรหรือวุฒิสมาชิก ควรจะมีผู้ไปวิจัยค้นคว้าตรงนี้ดูว่าเกิดขึ้นได้อย่างไร เพราะตรงนี้เป็นหัวเลี้ยวหัวต่อ เพราะดร.ชัยอนันต์นั้นเป็นผู้ที่เข้าใจการปฏิรูปการเมืองดี และเข้าใจกลไกการทำงานของรัฐสภา ถ้าคนที่ไม่รู้เรื่องทั้ง ๒ อย่างมาเป็นประธาน กมธ. การนี้ก็คงจะกลายเป็นเรื่องอื่น ร่างแก้ไขปรับปรุงมาตรา ๒๑๑ ที่ กมธ. ปรับปรุงขึ้นกับร่างของรัฐบาลต่างกันมาก คราวนี้ก็ทะเลาะกันใหญ่ละซี่ เพราะเกิดปัญหาว่า กมธ. มีหน้าที่พิจารณาและแก้ไขทำรายละเอียด ไม่มีหน้าที่สร้างหลักการขึ้นใหม่ มีผู้วิพากษ์วิจารณ์ว่า ดร.ชัยอนันต์ทำหลักการขึ้นใหม่ ดร.ชัยอนันต์เถียงว่าเปล่า หลักการคือทำอย่างไรให้แก้ไขเพิ่มเติมมาตรา ๒๑๑ ให้สร้างกลไกอันนำไปสู่การปฏิรูปการเมือง ร่างของรัฐบาลกับร่างของ กมธ. โดยสาระ มีดังนี้ **ร่างของรัฐบาล** ให้มีการตั้งคณะกรรมการยกร่างรัฐธรรมนูญ มีประธานรัฐสภาเป็นประธาน ประธานวุฒิสภา นายกรัฐมนตรีและผู้นำฝ่ายค้านเป็นรองประธาน ผู้แทนพรรคการเมือง วุฒิสมาชิก ผู้ทรงคุณวุฒิในสาขากฎหมายมหาชน สาขารัฐศาสตร์ ผู้แทนสาขาอาชีพ ๓๒ คน รวม ๖๗ คน ๘๒ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง รัฐสภาเป็นผู้รับรองโดยพิจารณาเป็นรายมาตรา **ร่างของ กมธ. ให้มีการตั้งสภาร่างรัฐธรรมนูญ โดยเลือกตั้งสมาชิกสภาร่างรัฐธรรมนูญจังหวัดละ ๑ คน รวม ๗๖ คน แล้วให้ ๗๖ คนไปเลือกผู้เชี่ยวชาญตามบัญชีรายชื่ออีก ๒๓ คน รวมเป็น ๙๙ คน (ดร.ชัยอนันต์ แก่ชอบตัวเลข ๙๙ เมื่อตอนแกล่ารายชื่อถวายฎีกาไม่ให้พลเอกเปรมเป็นนายกอีก แก่ก็กำหนดผู้ลงนามไว้ ๙๙ คน)** ให้รัฐสภาเป็นผู้รับรองรัฐธรรมนูญทั้งฉบับ หรือไม่รับรองอย่างใดอย่างหนึ่ง โดยไม่มีสิทธิแก้เป็นรายมาตรา ตรงนี้เป็นประเด็นสำคัญที่ควรจะตราไว้ ในบทความเรื่อง "ไปให้พันหลุมดำทางการเมือง" ผมชี้ให้เห็นความสำคัญของการปฏิรูปการเมือง การเตรียมพร้อมในทุกสถานการณ์แห่งการปฏิรูปการเมือง (เพราะอย่างไรก็ต้องเกิดขึ้นแน่ แล้วแต่ว่าในสถานการณ์อะไร) อธิบายเรื่อง "โครงสร้างสถานการณ์สู่การปฏิรูปการเมืองแล้ว" โดยอธิบายให้เข้าใจคำว่า "โครงสร้าง" และกฎแห่ง "การอุบัติใหม่” (New Emergence) คนทั่วไปมักจะไม่เข้าใจ "โครงสร้าง" เห็นอะไรที่ไม่เหมือนกันเป็นปฏิปักษ์ แท้ที่จริงของที่ไม่เหมือนกัน เช่น อิฐ ทรายปูน แต่อยู่ในโครงสร้างเดียวกัน ทำให้เกิดเป็นบ้านได้ มีสิ่งที่อุบัติขึ้นใหม่มาจากของเก่าแต่ไม่เหมือนของเก่า โดยอธิบายให้เห็นว่า ๑. ประธานสภาผู้แทนราษฎร (คุณมารุต บุนนาค) ตั้ง **คพป.** คพป. เสนอให้มีการปฏิรูปการเมือง ๒. คุณบรรหาร ศิลปอาชา ชูนโยบายปฏิรูปการเมือง ทำให้เกิดกระแสปฏิรูปการเมือง ๓. กระแสการปฏิรูปทำให้เกิด **คปก.** **คปก. ไม่เหมือน คพป. แต่มาจาก คพป.** ๘๓ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง ๔. ข้อเสนอของรัฐบาลมาจากข้อเสนอของ คปก. แต่ไม่เหมือน ข้อเสนอของ คปภ. ๕. ข้อเสนอของคณะกรรมาธิการวิสามัญมาตรา ๒๑๑ (ที่ ดร. ชัยอนันต์ เป็นประธาน) มาจากข้อเสนอของรัฐบาล แต่ไม่เหมือนของรัฐบาล ทั้งหมดที่ต่างกันผุดบังเกิด (emerge) มาจากของเก่า แต่เชื่อม โยงเป็นโครงสร้าง จึงกล่าวว่า "โครงสร้างสถานการณ์สู่การปฏิรูปการเมือง แล้ว" คนส่วนใหญ่จะมองเห็นเป็นชิ้น ๆ และรู้สึกขัดแย้ง เหมือนตา- บอดคลำช้าง เพราะไม่เห็นช้างทั้งตัวจึงทะเลาะกันใหญ่ ถ้าเห็นช้างทั้งตัว ก็จะเข้าใจว่าส่วนที่ต่างกันนั้นเป็นของช้างตัวเดียวกัน คนไทยเรียนรู้ส่วน (parts) แต่ไม่เรียนรู้ให้เห็นทั้งหมด (whole) นี้เป็นความบกพร่องอย่างฉกรรจ์ในการศึกษาไทย ทำให้ผลิตคน ประเภท "ตาบอดคลำช้าง" ขึ้นมาเต็มประเทศ มีการทะเลาะกันสูง และ ทำให้ทำอะไรสำเร็จได้ยาก เป็นเรื่องที่จะต้องปฏิรูปการศึกษาเพื่อให้คน ไทยมีทรรศนะที่สมบูรณ์ กล่าวคือเห็นช้างทั้งตัว การปฏิรูปการเมืองท่ามกลางการขาดทรรศนะเห็นช้างทั้งตัว จึงตก เป็นหน้าที่ผม อดีตประธาน คพป. ที่จะพยายามอธิบายด้วยความเหน็ด เหนื่อยอย่างยิ่งให้เห็นช้างทั้งตัว ๘๔ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง ## ๘ ร่างการแก้ไขมาตรา ๒๑๑ ที่เสนอโดยรัฐบาลกับที่แก้ไขปรับปรุงโดย คณะกรรมาธิการวิสามัญที่มี ดร.ชัยอนันต์ สมุทวณิช เป็นประธาน มี ความแตกต่างกันอย่างสำคัญ คือถ้าใช้ร่างของรัฐบาลจะไม่สามารถร่าง รัฐธรรมนูญปฏิรูปการเมืองได้สำเร็จ ได้ทราบว่า ดร.โภคิน พลกุล มีบท บาทสำคัญในร่างของรัฐบาล จะโดยจงใจหรือไม่จงใจก็ตาม ร่างของรัฐบาล เขียนขึ้นเพื่อไม่ให้เกิดการปฏิรูปการเมือง ขอให้ไปศึกษากันให้ดี ๆ เถิดครับ ฉะนั้นการที่รัฐสภาจะรับรองร่างของคณะกรรมาธิการวิสามัญ จึงเป็นหัวเลี้ยวหัวต่อ คุณบรรหาร นายกรัฐมนตรี (ในขณะนั้น) ก็ทำท่าจะเข้าไปแทรก แซงอยากให้ใช้ร่างของรัฐบาล ผมเขียนบทความเตือนว่าหน้าที่ของคุณ บรรหาร ได้ทำมาด้วยดีแล้ว (ในเรื่องการปฏิรูปการเมือง) อย่าไปยุ่งอีก ให้เป็นเรื่องของรัฐสภาจะใช้วิจารณญาณ แต่ขณะเดียวกันผมก็ตระหนัก ดีว่า บทบาทของนายกรัฐมนตรีในฐานะคุมเสียงข้างมากในสภาผู้แทน ราษฎรมีความสำคัญว่าจะผ่านหรือไม่ผ่านร่างแก้ไขมาตรา ๒๑๑ ให้มี การตั้งสภาร่างรัฐธรรมนูญ ๘๕ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง ใครจะมีอิทธิพลต่อคุณบรรหารให้ออกแรงผลักดันในเรื่องนี้? ตรงนี้ผมมีประสบการณ์มาก่อน ทั้งทางที่ได้ผลและไม่ได้ผล เมื่อ ปี พ.ศ. ๒๕๑๔ หมออรรถสิทธิ์ เวชชาชีวะ หมอเพรา นิวาตวงศ์ และ ผมเสนอรัฐบาลให้มีการปฏิรูปโรงเรียนแพทย์ ดังเคยเล่าไว้แล้ว ที่จริง ครม. ไม่ควรให้ความเห็นชอบ เพราะเป็นเรื่องทำได้ยากมาก แต่ ครม. รัฐบาลจอมพลถนอม กิตติขจร ก็ให้ความเห็นชอบ ปัจจัยที่สำคัญอย่าง หนึ่งอาจ เป็นเพราะท่านผู้หญิงจงกล กิตติขจร ภรรยานายกรัฐมนตรีเอา เรื่องนี้ไปอ่านให้นายกรัฐมนตรีฟังขณะกินอาหารเย็น เรื่องนี้เป็นฝีมือ หมอเพรา อีกเรื่องหนึ่งที่เราทำไม่สำเร็จเพราะลืมนึกถึงเรื่องนี้ ก็คือเมื่อครั้ง นายแพทย์ประกอบ ตู้จินดา เป็นปลัดกระทรวงสาธารณสุข เราคิดกันว่า ท่านน่าจะไปเป็นผู้อำนวยการองค์การอนามัยโลกภูมิภาคเอเชียอาคเนย์ ตำแหน่งนี้ยังไม่เคยมีคนไทยไปเป็นเลยแม้กระทั่งบัดนี้ อาจารย์ประกอบ น่าจะมีหวัง เพราะเพิ่งเป็นประธานในการประชุมสมัชชาองค์การอนามัยโลก มาสด ๆ ร้อน ๆ เราก็เจรจากับท่านจนท่านตกลง แต่เราลืม "ยุทธศาสตร์ ภรรยา" ไป พอภรรยาท่านทราบเรื่องเข้าก็ระเบิดออกมาว่า "ไปอยู่เดลฮีน่ะเหรอ ฉันไม่ไป!" เท่านั้น เรื่องนี้เป็นอันจบลง จากประสบการณ์อันยาวนานดังกล่าว คราวนี้ผมไม่ลืมเรื่อง "ยุทธศาสตร์ภรรยา" การทำอะไรให้สำเร็จต้องใช้ความจริง ผมคิดว่า คุณหญิงแจ่มใสภรรยาคุณบรรหารกับ "หนูนา" (กัญจนา ศิลปอาชา) มี ความเป็นมนุษย์สูง ผมเขียนบทความลงมติชน เมื่อวันที่ ๑๘ สิงหาคม พ.ศ.๒๕๓๙ ชื่อเรื่อง "ความเป็นมนุษย์ ครอบครัวศิลปอาชา การปฏิรูป การเมือง" ๘๖ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง ซึ่งให้เห็นว่ากำลังเกิดสภาวะฉุกเฉินทางการเมืองแล้ว มีเสียงเรียกร้องให้รัฐบาลลาออกบ้าง ให้ยุบสภาบ้าง ร่างมาตรา ๒๑๑ ก็กำลังจะเข้าสู่การพิจารณาของสภาในวันที่ ๒๒ สิงหาคม พ.ศ.๒๕๓๙ ถ้ายุบสภา เรื่องที่ทำมาก็จะหยุดชะงัก ฉะนั้นสิ่งที่ควรทำขณะนั้นไม่ใช่ยุบสภา ไม่ใช่ลาออก แต่คือการผ่านการแก้รัฐธรรมนูญมาตรา ๒๑๑ ให้มีการตั้งสภาร่างรัฐธรรมนูญ ในบทความนั้นผมกล่าวถึงความดีของคุณหญิงแจ่มใส และของ "หนูนา" และว่าครอบครัวของคุณบรรหารเป็นทรัพย์สมบัติ (asset) ที่มีค่ามากที่สุดของคุณบรรหาร และว่าครอบครัวของคุณบรรหาร จะมีส่วนสำคัญยิ่งที่จะเชียร์ให้คุณบรรหารใช้ความพยายามทุกวิถีทางให้รัฐสภาให้คำรับรองร่างมาตรา ๒๑๑ ตามที่ กมธ. เสนอ เพื่อนำไปสู่การปฏิรูปการเมือง ผมเชื่อว่าหลายคนที่อ่านบทความในขณะนั้นคงไม่เข้าใจว่าผมเขียนบทความนั้นทำไม หลังจากนั้นผมได้รับจดหมายจาก "หนูนา" ลงวันที่ ๒๑ สิงหาคม พ.ศ.๒๕๓๙ จดหมายนี้ผมไม่เคยให้ใครดูมาก่อน ขอนำมาลงให้ดูเป็นครั้งแรก หวังว่าคุณกัญจนาคงไม่ว่าอะไร เพราะมีแต่สิ่งที่ดี และเรื่องก็ผ่านเลยเป็นประวัติศาสตร์ไปแล้ว "คุณพ่อมีความตั้งใจอย่างแท้จริงที่จะผลักดันให้เกิดการปฏิรูปการเมืองขึ้นให้จงได้" คุณกัญจนาเขียน "พ่อพูดเสมอว่า การเมือง การเลือกตั้งในรูปแบบที่เป็นอยู่ขณะนี้นั้นรับไม่ไหวแล้ว ..." เรื่องนี้จะเป็นเหตุปัจจัยต่อการตัดสินใจทางคุณบรรหารมากน้อยแค่ไหน ผมไม่สามารถพูดได้ ได้แต่บันทึกเหตุการณ์ตามที่เกิดขึ้นจริง ที่สำคัญคือรัฐสภาให้ความเห็นชอบการแก้ไขมาตรา ๒๑๑ ตามที่ กมธ. เสนอ ให้มีการตั้งสภาร่างรัฐธรรมนูญ ๘๗ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง สภาร่างรัฐธรรมนูญที่ตั้งขึ้นเมื่อปลายปี พ.ศ.๒๕๓๙ เป็น กระบวนการทางการเมืองใหม่ที่ควรจะสนใจศึกษา เพราะมีความสำคัญ ยิ่ง และเมื่อตั้งขึ้นก็ถูกผีลูกคน ไม่รู้ว่าจะล่มหรือจะรอด เพราะเมื่อจะตั้งสภาในรูปนี้คือให้มีการสมัครเป็นสมาชิกสภาร่าง- รัฐธรรมนูญ (ส.ส.ร.) กันที่จังหวัด และผู้สมัครในแต่ละจังหวัดเลือกกันเอง ให้เหลือ ๑๐ คน แล้วให้รัฐสภาเลือกจาก ๑๐ คน ให้เหลือ ๑ คน มหา- วิทยาลัยเสนอรายชื่อนักนิติศาสตร์ รัฐศาสตร์ และผู้มีประสบการณ์ ทาง การเมืองให้รัฐสภาเลือกเหลือ ๒๓ คน รวมเป็น ๙๙ คน ก็มีความวิตก กังวลกันว่า การเมืองจะเข้าแทรกแซงตั้งแต่ที่จังหวัด และเมื่อให้รัฐสภา โหวต ก็แหง ๆ เลยว่าพรรคการเมืองซึ่งไม่อยากปฏิรูปการเมืองอยู่แล้ว ก็จะเลือกคนของตัวเข้าไปตีรวนไม่ให้มีการปฏิรูปการเมือง ความรู้สึกว่า ส.ส.ร. จะเป็นร่างทรงของนักการเมือง เข้ามาป่วน ไม่ให้ร่างรัฐธรรมนูญเป็นผลสำเร็จ ดำรงอยู่เกือบจะตลอดสมัยของการ ทำงาน และมีเหตุที่ควรให้วิตกกังวลอย่างนั้น คุณบรรหารได้ยุบสภาไปตั้งแต่กันยายนและมีการเลือกตั้งในเดือน พฤศจิกายน พ.ศ.๒๕๓๙ พลเอกชวลิต ยงใจยุทธ เป็นผู้จัดตั้งรัฐบาล พรรคประชาธิปัตย์เป็นฝ่ายค้านมาตั้งแต่ พ.ศ.๒๕๓๘ ในช่วงรัฐบาล บรรหาร ในช่วงเดือนธันวาคม พ.ศ.๒๕๓๙ เป็นช่วงที่เซ็งแซ่ในเรื่องการ เลือก ส.ส.ร. ซึ่งประชาชนและสื่อมวลชนให้ความสนใจมากว่าจังหวัดใด ใครสมัครบ้าง ใครเป็นตัวเก็ง ที่เลือกกันมาจังหวัดละ ๑๐ คน ใครได้ คะแนนที่ ๑ รัฐสภาจะเลือกใคร ใครจะเป็นประธานสภาร่างรัฐธรรมนูญ การที่ประชาชนสนใจเรื่อง ส.ส.ร. กันอย่างมาก ก็เพราะ ส.ส.ร. เกิดจาก รัฐธรรมนูญและจะไปเป็นผู้ร่างรัฐธรรมนูญ กระบวนการเลือก ส.ส.ร. เป็น การปลุกระดมคนทั้งประเทศให้สนใจการปฏิรูปการเมือง ๘๘ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง ตอนนั้นมีตัวเก็ง ๓ อ. ว่าจะเป็นประธานสภาร่างรัฐธรรมนูญ คือ ๑. อุทัย พิมพ์ใจชน ๒. อำนันท์ ปั้นยารชุน ๓. อุกฤต มงคลนาวิน ปัญหาคือนักการเมืองจะยอมเลือกคุณอานันท์เป็น ส.ส.ร. หรือ ไม่ เพราะก็มีข่าวว่านักการเมืองไม่ชอบคุณอานันท์อาจจะไม่เลือก ผมเองนั้นได้ทำจดหมายให้ ดร.ไพศิษฐ์ พิพัฒนกุล เลขาธิการ สภาผู้แทนราษฎรไว้ว่า ถ้ามีชื่อผมถูกส่งมาจากมหาวิทยาลัยใดมหาวิทยาลัย หนึ่ง ขอให้ทราบว่าผมไม่สมัครใจเป็นผู้ได้รับการเสนอชื่อ รัฐสภาโหวตเย็นวันที่ ๒๔ หรือ ๒๕ ธันวาคม พ.ศ.๒๕๓๙ วัน ใดจำไม่ได้แน่ แต่จำได้ว่าใกล้ๆ วันคริสตมาสคือวันที่โหวต คุณประสาน มฤคพิทักษ์ ได้ติดต่อชวนผมและธีรยุทธ บุญมี กินอาหารเย็นกับคุณอานันท์ ปั้นยารชุน ขณะนั้นก็ฟังข่าวผลการลงมติเลือก ส.ส.ร. ไปด้วยว่าใครได้ บ้าง โดยเฉพาะคุณอานันท์จะได้รับเลือกหรือไม่ ผลปรากฏว่าได้รับเลือก แน่นอนพรรคความหวังใหม่ซึ่งเป็นรัฐบาลอยู่ขณะนั้น ต้องมีส่วนในการ กำหนดว่าจะเลือกใครบ้าง อย่างน้อยก็บางคนและหลายคนเป็นผู้มีความ สัมพันธ์หรืออยู่ในความอุปถัมภ์ของพรรคความหวังใหม่ ที่แปลกก็คือ คุณทักษิณ ชินวัตร ไม่ได้รับเลือกจากรัฐสภา ทั้งๆ ที่ได้คะแนนเป็นที่ ๑ มาจากเชียงใหม่ และก็ดูจะมีความสนิทสนมกับ พรรคความหวังใหม่ คุณทักษิณนั้นหมายมั่นปั้นมือไว้มากว่าอยากทำงาน ปฏิรูปการเมือง คุณประสานได้ปรึกษาผมว่าควรจะหาทางล็อบบี้นายกฯ ชวลิต (ใน ขณะนั้น) ให้หาทางสนับสนุนให้คุณอานันท์ ปั้นยารชุน เป็นประธาน สร. จะดีไหม ผมว่าไม่ควร ควรจะปล่อยให้เป็นไปตามกลไกธรรมชาติ ไม่ว่า ๘๙ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง ใครจะเป็นประธาน สร. คุณอานันท์ก็ให้ความร่วมมือ จะสวยงาม และคุณอานันท์ไม่ว่าจะเป็นประธาน สร. หรือไม่เป็นก็จะต้องมีบทบาทที่จะพูดจากับสังคมอยู่แล้ว เพราะเป็นบุคคลสาธารณะ คุณอานันท์เองก็ไม่ได้พูดว่า ท่านอยากจะได้รับการเลือกเป็นประธาน สร. ท่านพูดเป็นภาษาอังกฤษว่า "Let's play by ear" หมายถึง ดูไปตามเหตุการณ์ มากกว่าไปวางแผนที่จะให้เป็นอะไร ดร.อุกฤต มงคลนาวิน ได้รับเลือกเป็น ส.ส.ร. และเป็นตัวเก็งว่าอาจได้รับเลือกเป็นประธานสภาร่างรัฐธรรมนูญ (ส.ร.) แต่ท่านถูกต่อต้าน จากกลุ่มประชาธิปไตยและญาติวีรชน ซึ่งกล่าวหาว่าท่านเคยรับใช้เผด็จการ หรือทรราช โดยเป็นประธานสภานิติบัญญัติในช่วงรัฐประหาร ๒๕๓๔ หรือยุค รสช. ที่จริงถ้าจะใช้หลักว่า เคยทำงานกับ รสช. ก็ยังมีคนอื่น ๆ อีกจำนวนมาก เช่น คุณอานันท์ ปันยารชุน ก็เป็นนายกรัฐมนตรีช่วง รสช. คุณมีชัย ฤชุพันธุ์ ก็เป็นมือกฎหมายของรัฐบาลทหารแต่ไหน แต่ไร และเป็นประธานในการร่างรัฐธรรมนูญฉบับ รสช. (๒๕๓๔) ดร.อุกฤตอาจจะมีอะไรเป็นพิเศษต่างจากคนอื่น เพราะเมื่อได้รับการเสนอชื่อเป็นตุลาการรัฐธรรมนูญเมื่อเร็ว ๆ นี้ ก็ถูกต่อต้านจากกลุ่มเก่าอีก ดร.อุกฤตลาออกจากการเป็น ส.ส.ร. คุณประสงค์ สุ่นศิริ ได้รับเลือกจากรัฐสภาให้เป็น ส.ส.ร. แทน ดร.อุกฤต คุณอุทัย พิมพ์ใจชน ได้รับเลือกเป็นประธาน ส.ร. คุณอานันท์ปันยารชุน เป็นประธานคณะกรรมาธิการยกร่างรัฐธรรมนูญ คณะกรรมาธิการชุดนี้มี ดร.บวรศักดิ์ อุวรรณโณ เป็นเลขานุการ มีคณะกรรมการชุดอื่น ๆ เช่น รับฟังความคิดเห็นประชาชน ประชาสัมพันธ์ ดร.สมเกียรติอ่อนวิมล เป็นชุดประชาสัมพันธ์ การที่มีคุณอุทัยเป็นประธาน ส.ร. คุณ ๙๐ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง อานันท์แสดงสปริตทำงานร่วมกับคุณอุทัย และเป็นประธานคณะกรรมาธิการยกร่างรัฐธรรมนูญนั้น กลายเป็นเรื่องที่ดีมาก เพราะ ส.ร. ทำงานท่ามกลางการขวิด เตะ กัด ของเสือ สิงห์ กระทิง แรด ทางการเมือง คุณอุทัยเป็นนักการเมืองคร่ำหวอด เคยถูกจับ เคยเป็นประธานสภาผู้แทนราษฎรมาก่อน รับหน้าที่ในการเผชิญเสือ สิงห์ กระทิง แรด ได้ดี คุณอานันท์เป็นคนใจกว้างและมีเกียรติภูมิเป็นประธานคณะกรรมาธิการยกร่างรัฐธรรมนูญได้ดี เพราะคณะกรรมาธิการนี้จะต้องเผชิญกับความยากและความขัดแย้งอย่างมาก ดังที่จะได้กล่าวต่อไป ส.ส.ร. ที่ได้รับเลือกจากจังหวัด ๗๖ คนนั้น ถูกสงสัยอยู่เรื่อยว่าจะเป็นหุ่นของพรรคการเมือง ที่ถูกส่งเข้ามาเป็นตัวป่วนให้การร่างรัฐธรรมนูญครั้งนี้ไม่สำเร็จ พูดถึง “ตัวป่วน” อาจจะมองเฉพาะคนที่ตั้งใจจะเข้ามาป่วน แต่คนที่ไม่จงใจจะป่วน แต่พฤติกรรมประจำตัวทำให้เกิดการป่วนขึ้นด้วยประการต่าง ๆ เช่นบางคนพูดโดยขาดความรู้บางคนขอวิจารณ์ทุกเรื่อง เช่น คุณธรรมนูญ ลัดพลี บางนักวิชาการท่าดีแต่ที่เหลว บางนักวิชาการโดยบุคลิกมีความก้าวร้าวสูง ฯลฯ สภาพปั่นป่วนจึงเกิดขึ้นได้ในการทำงานของ ส.ร. แล้วยังมีคนคอยตลอด คอยแจ่ม คอยกล่าวหา คอยโจมตีด้วยประการต่าง ๆ เช่นนักการเมืองที่ไม่อยากให้มีการปฏิรูปการเมืองก็คอยพูดทางลบ โจมตี เยาะเย้ย ถากถางด้วยประการต่าง ๆ พวกกลุ่มอนุรักษ์ทั้งที่อยู่ในวุฒิสภาและข้างนอก คอยจ้องล้มกระดานโดยกล่าวหาว่าพวกยกร่างรัฐธรรมนูญจะเปลี่ยนแปลงการปกครองบ้าง จะละเมิดพระราชอำนาจบ้าง ขู่ว่าจะชุมนุมลูกเสือชาวบ้านคัดค้านบ้าง กลุ่มกำนันผู้ใหญ่บ้านที่คัดค้านเพราะรัฐธรรมนูญจะไปลิดรอนอำนาจที่ตนครองอยู่มาช้านาน ๙๑ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง กลุ่มผู้พิพากษาที่เคลื่อนไหวคัดค้านอย่างไม่เคยปรากฏมาก่อน แสดงถึงความหวาดกลัวว่ารัฐธรรมนูญใหม่จะกระทบสถานะของศาล ศาลเคยกับการมีอำนาจโดยไม่ถูกตรวจสอบ หลักใหญ่ของการปฏิรูปการเมืองคือ การค้านอำนาจ และตรวจสอบหมดทุกสถาบัน ตุลาการจึงหวั่นไหวกันมากอย่างไม่เคยมาก่อน กลุ่มพระและชาวพุทธบางส่วนออกมาเคลื่อนไหวจะให้บัญญัติไว้ในรัฐธรรมนูญว่า พุทธศาสนาเป็นศาสนาประจำชาติ และขู่ว่าถ้าไม่บัญญัติดังกล่าวจะออกมาเคลื่อนไหวคัดค้านไม่ให้ประชาชนรับร่างรัฐธรรมนูญฉบับนี้ ผมเคยไปอยู่ในหมู่พระซึ่งใช้ถ้อยคำรุนแรงว่า ส.ส.ร. ด้วยประการต่าง ๆ ที่จริงเรื่องศาสนานี้ คนไทยแต่โบราณมาโดยเฉพาะพระมหากษัตริย์มีท่าทีที่ดีมาก คือใจกว้าง อุปถัมภ์ ให้อิสระในการเผยแพร่ ทำให้ศาสนิกของศาสนาต่าง ๆ อยู่ร่วมกันในประเทศไทยด้วยความผาสุก ต่างจากที่อื่นที่ฆ่ากันเพราะศาสนา เช่น ฮินดูกับมุสลิม ฮินดูกับสิกข์ ในอินเดีย สิงหลกับทมิฬ ในศรีลังกา ยิวกับอาหรับ คริสต์กับมุสลิม ในตะวันออกกลาง ในประเทศไทยไม่ว่าจะเป็นฮินดู มุสลิม สิกข์ คริสต์ ล้วนตั้งอยู่ในความสงบสุขหมด เพราะความใจกว้างของคนไทยในเรื่องนี้ดังกล่าวแล้ว พระและชาวพุทธกลุ่มที่เคลื่อนไหวจะให้บัญญัติว่า พุทธศาสนาเป็นศาสนาประจำชาติ คงไม่ทราบหรอกว่าถ้าบัญญัติปุ๊ป ชาวมุสลิม ๔ จังหวัดภาคใต้จะขอแยกตัวเป็นอิสระหรือไม่ มุสลิมหัวรุนแรงในต่างประเทศจะเข้ามายุงหรือไม่ และคนไทยที่นับถือศาสนาอื่น ๆ อยู่จะรู้สึกอย่างไร และบัญญัติแล้วชาวพุทธจะเป็นชาวพุทธที่ดีขึ้นหรือไม่ รัฐธรรมนูญเป็นเรื่องของรัฐ พุทธศาสนาเป็นหลักธรรมที่อยู่เลยความเป็นรัฐ ครั้งพุทธกาลพระพุทธเจ้าไม่เคยทรงขอให้กษัตริย์ในรัฐใดบัญญัติให้พุทธศาสนาเป็นศาสนาประจำรัฐ เพราะทรงเป็นอิสระจาก ๙๒ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง อำนาจรัฐ พุทธศาสนาในประเทศไทยถูกอำนาจรัฐเข้าครอบงำเสียนาน จึงทำให้พุทธศาสนิกจำนวนไม่น้อยคิดเชิงอำนาจ ความขัดแย้งในลักษณะอื่น ๆ ยังมีอีก เช่น มีกลุ่มหมอสันต์ หมอเหวง ซึ่งจะกล่าวต่อไปในคราวหน้า เพื่อให้เห็นว่า ส.ร. ทำงานท่ามกลางความขัดแย้งขนาดหนักเพียงใด ๑๙๓ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง ## ๙ หมอสันต์ หัตถีรัตน์ และหมอเหวง โตจิราการ แห่งสมาพันธ์ประชา- ธิปไตย ที่เรียกกันสั้น ๆ ว่า "หมอสันต์ หมอเหวง" มีบทบาทสำคัญต่อ การเคลื่อนไหวทางการเมืองและต่อการปฏิรูปการเมือง สองท่านนี้บางทีเรียก ว่า สองหมอ บางครั้งก็ว่า สองหมอ หนึ่งครู คือมี ครูประทีป อึ้งทรงธรรม ร่วมด้วยอีกคนหนึ่ง สมาพันธ์ประชาธิปไตยถือกำเนิดขึ้นอย่างกะทันหัน ในช่วงวิกฤติพฤษภาคม ๒๕๓๕ ในการต่อสู้กับอำนาจของ รสช. ร่วม กับ พลตรีจำลอง ศรีเมือง หลังจากนั้นสมาพันธ์ประชาธิปไตย มีความ เคลื่อนไหวทางการเมืองเรื่อยมา โดยเรียกร้องบ้าง ประท้วงบ้าง วิพากษ์ วิจารณ์บ้าง ชมบ้าง บางครั้งสังคมก็มีความรู้สึกหงุดหงิดกับพฤติกรรม ของสมาพันธ์ เพราะอาจจะไม่เห็นด้วยกับเรื่องหรือวิธีที่เรียกร้อง นี้พูด เป็นเรื่อง ๆ แต่โดยรวม การเคลื่อนไหวของสมาพันธ์เป็นเรื่องที่ดี ทั้ง หมอสันต์และหมอเหวงเป็นคนที่หวังดีต่อประเทศชาติบ้านเมืองเป็น อย่างยิ่ง ในการเคลื่อนไหวปฏิรูปการเมือง สมาพันธ์ประชาธิปไตยมีบท บาทมากทั้งกระทุ้งและกระแทก กระแทกคือกระแทกคนที่ไม่เห็น ด้วย ๙๔ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง หรือขัดขวาง หรือมีความเป็นประชาธิปไตยไม่แรงพอ เพราะสมาพันธ์ เป็นปึกที่ก้าวหน้าในขบวนการประชาธิปไตย ในขบวนการประชาธิปไตยมีความหลากหลายเป็นอย่างยิ่ง มี แก่ อ่อน ซ้ายขวา หน้าหลัง และแง่มุมนานาชนิด เพราะฉะนั้นการกระทบ กระทั่งกันเองย่อมหนีไม่พ้น หรือเป็นธรรมดา การยกร่างรัฐธรรมนูญ ทำขึ้นท่ามกลางความกระทบกระทั่งขัดแย้ง ไม่ใช่เฉพาะกับฝ่ายอนุรักษ์ เท่านั้น แม้ระหว่างขบวนการประชาธิปไตยด้วยกันเอง ## การยกร่างรัฐธรรมนูญไทยฉบับ พ.ศ.๒๕๔๐ จึงเป็นการยก ร่างที่ยากลำบากที่สุดในโลก เพราะการยกร่างรัฐธรรมนูญฉบับอื่น ๆ ของไทยหรือของประเทศ ต่าง ๆ มักทำโดยผู้มีอำนาจหรือมีอำนาจหนุนหลัง แต่ของเราทำท่ามกลาง ความไม่เต็มใจของผู้มีอำนาจ และความหลากหลาย ผู้ร่างจึงเหมือนถูก ทั้งถีบ ทั้งเตะ ทั้งด่าทอ ทั้งขู่ จึงยากและเครียดมาก ผมเข้าใจประเด็นนี้และ เห็นใจผู้ร่างเป็นอย่างยิ่ง คุณอานันท์ ปันยารชุน และอาจารย์บวรศักดิ์ อุวรรณโณ ประธานและเลขานุการของคณะกรรมาธิการยกร่างรัฐธรรมนูญ นั้นเหน็ดเหนื่อยกว่าใคร ได้ทราบว่าในการอภิปรายในคณะกรรมาธิการ บางครั้งขัดแย้งรุนแรงก้าวร้าวจนกระทั่งคุณอานันท์ต้องยุติการประชุม และขอเวลานอก ในหมู่ ส.ส.ร. ด้วยกันเองคนที่มีท่วงทีวาจาที่กร้าวที่สุดเห็นจะเป็น อาจารย์แก้วสรร อติโพธิ แก้วสรรกับขวัญสรวงเป็นลูกแฝดไข่ใบเดียว กัน หน้าตาจึงเหมือนกันเด๊ะ ถ้าใครไม่คุ้นเคยก็จะแยกไม่ออก แก้วสรร เป็นอาจารย์คณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ขวัญสรวงเป็น อาจารย์คณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย คนที่คุ้น เคยจะแยกออกโดยไฝบนใบหน้ากับความกร้าวที่ต่างกัน ลูกแฝดไข่ใบ ๙๕ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง เดียวกันก็นิสัยไม่เหมือนกัน ใครที่คิดจะไปโคลน (clone) ใคร จะได้แต่รูปร่างหน้าตาที่เหมือนกันเท่านั้น แต่นิสัยใจคอความสามารถจะไม่เหมือนกัน เพราะปรากฏการณ์ที่เรียกว่าเคอส (chaos) ซึ่งวันหลังจะเล่าให้ฟัง อาจารย์ศรีศักดิ์ วัลลิโภดม เรียกคู่นี้ว่า "ไอ้แฝด" ส่วนท่านจะพูดถึงว่าอย่างไรต่อไปจะยังไม่นำมาเล่า ผมเคยได้ยินอาจารย์แก้วสรรพูดหลายครั้งเกี่ยวกับการปฏิรูปการเมืองว่า "อาจารย์ประเวศนี่พ่อคิดจะปฏิรูปการเมืองก็ไปคบนักกฎหมายมหาชน" ผมเองก็ไม่สู้จะเข้าใจดังที่เคยเขียนเล่าไว้แล้วว่า นักวิชาการทางสังคมศาสตร์มากทีเดียวที่ไม่ค่อยจะชอบนักกฎหมายมหาชน อาจารย์แก้วสรรนั้นหนักไปทางรับฟังความคิดเห็นของประชาชนอย่างสุด ๆ การรับฟังความคิดเห็นของประชาชนนั้นเป็นสิ่งที่ถูกต้อง แต่ที่ว่าสุด ๆ นั้นคือจะขยับทำอะไรก่อนไม่ได้เลย ถ้าขยับทำไมจึงไม่ค่อยจะทำอะไรก่อนก็อื่น ๆ ว่าไม่ถูกต้อง ต้องไปฟังประชาชนมาก่อน แล้วค่อยทำตามที่ประชาชนต้องการ ฟังดูก็ดี แต่ไม่ใช่การเรียนรู้แบบมีปฏิสัมพันธ์ (interactive learning) นี้เป็นเรื่องที่ผู้ยกร่างจะถูกว่าอย่างรุนแรงเสมอ ทำนองว่าไปแอบยกร่างขึ้นมาก่อน (off side) การรับฟังความคิดเห็นของประชาชน กล่าวถึงการรับฟังความคิดเห็นของประชาชน ถ้าไปถามว่าเลือกนายกรัฐมนตรีโดยตรงดีไหม เขาก็จะตอบว่าดี แล้วที่นี้จะทำอย่างไร เพราะฝ่ายหนึ่งจ้องจะล้มกระดานอยู่ชัด ๆ ถ้าเสนอเลือกนายกรัฐมนตรีก็จะเข้ากับที่เขารองบัญชาการ คือจะเคลื่อนไหวว่านี่เป็นการเปลี่ยนแปลงการปกครองจากระบอบประชาธิปไตยที่มีพระมหากษัตริย์ทรงเป็นประมุข นายกรัฐมนตรีต้องได้รับพระบรมราชโองการแต่งตั้ง ไม่ใช่ประชาชนเลือกตั้งโดยตรง ที่เป็นหัวหอกของฝ่ายอนุรักษ์ก็มี ดร.พูนศักดิ์ วรรณพงษ์ พล.ต.ท.สมควร หริกุล หัวหน้าลูกเสือชาวบ้าน พล.ร.อ.เกาะหลัก เจริญ- ๙๖ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง รุกข์ วุฒิสมาชิก ที่จริงคงจะมีอีกมาก เรื่องอย่างนี้ก็เป็นธรรมดาในสังคม ใด ๆ ก็มีทั้งฝ่ายอนุรักษ์ (conservative) กับฝ่ายก้าวหน้า (progressive) แต่ที่ไม่ดี คือการดึงสถาบันพระมหากษัตริย์เข้ามาเกี่ยวข้อง โดยกล่าวหา ผู้อื่นว่าไม่จงรักภักดีบ้าง ละเมิดพระราชอำนาจบ้าง คิดล้มล้างสถาบัน พระมหากษัตริย์บ้าง ที่จริงการนำเอาสถาบันพระมหากษัตริย์มาอ้างเพื่อ ใส่ความผู้อื่นเป็นการทำร้ายสถาบันพระมหากษัตริย์ที่สุด เป็นเรื่องไม่ ควรทำ และควรมีกฎหมายห้ามกระทำ เพราะถ้ามีหลักฐานควรดำเนินการ ตามกฎหมาย แต่ไม่ควรนำมาใช้เป็นเครื่องมือทางการเมืองกล่าวหาผู้อื่น ที่ความคิดเห็นไม่ตรงกัน ## ควรมีการออกกฎหมายห้ามการนำสถาบันพระมหากษัตริย์ มาใส่ร้ายกัน ไม่ว่าเรื่องในทางการเมืองหรือเรื่องอื่น ควรจะสู้กันด้วยการหาหลักฐานความรู้และเหตุผล ไม่ใช่โดย การใส่ร้าย ถ้าเราใช้ความรู้แทนการใส่ร้ายจะทำอะไรๆ ง่ายขึ้นแยะ ควร จะมีการวิจัยว่าในกระบวนการยกร่างรัฐธรรมนูญฉบับปฏิรูปการเมือง มี การใส่ร้ายกันมากน้อยเพียงใด โดยใคร และเรื่องอะไร เพียงแค่มาตรา ๓ ว่า "อำนาจอธิปไตยเป็นของปวงชนชาวไทย" หรือ “มาจากปวงชนชาวไทย" ก็จะตีกันตาย และกล่าวหากันว่าจะล้ม พระราชอำนาจ ฝ่ายที่เห็นว่าถ้ามีการเลือกนายกรัฐมนตรีโดยตรง แต่ไหนแต่ไร มา ก็มีอาจารย์ประพันธ์ศักดิ์ กมลเพ็ชร แห่งขบวนการรัฐบุรุษ ท่านผู้นี้ จริงใจ อดทน และสุภาพ พยายามพูดเรื่องการเมืองทุกหนทุกแห่ง แม้ บางครั้งมีคนฟังไม่กี่คนท่านก็พูด ท่านมีความเห็นว่านายกรัฐมนตรีควร จะมาจากการเลือกตั้งโดยตรง เพราะจะทำให้รัฐบาลมีความมั่นคงเข้มแข็ง ไม่ล้มลุกคลุกคลาน เรียกว่าทำให้เกิดฝ่ายบริหารที่เข้มแข็ง (strong ๙๗ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง executive) อีกท่านหนึ่งที่ให้ความเห็นว่าควรเลือกนายกรัฐมนตรีโดยตรง คือ ดร.กมล สมวิเชียร ท่านสอนหนังสืออยู่ในสหรัฐอเมริกา แต่เขียนบทความมาลงหนังสือพิมพ์อยู่อย่างต่อเนื่อง ดร.กมลท่านเชื่อมั่นในระบบเลือกนายกรัฐมนตรีโดยตรงมาก และท่าน "ด่า" ทุกคนที่คิดปฏิรูปการเมืองโดยไม่เสนอให้มีการเลือกนายกรัฐมนตรีโดยตรง ในระหว่างรับฟังความคิดเห็นของประชาชน มีกระแสให้เลือกนายกรัฐมนตรีโดยตรงค่อนข้างแรง นักวิชาการที่ไม่เห็นด้วยกับการเลือกนายกรัฐมนตรีโดยตรงก็มี แต่ไม่ค่อยได้แสดงออก ที่สำคัญคือ ดร.ปราโมทย์ นาครทรรพ ดร.ปราโมทย์เรียนรัฐศาสตร์ที่มหาวิทยาลัยคอร์เนล ในสหรัฐอเมริกา และเชี่ยวชาญเกี่ยวกับเรื่องรัฐธรรมนูญมาก ในสหรัฐอเมริกาใช้การเลือกประธานาธิบดีโดยตรง เรียกว่าเป็นฝ่ายบริหารเข้มแข็ง (strong executive) แต่ก็ถ่วงดุลด้วยอำนาจของรัฐสภา ท่านว่าระบบเลือกผู้บริหารโดยตรงสู้ระบบที่ผู้บริหารมาจากรัฐสภาไม่ได้ พวกที่ยึดถือการรับฟังความเห็นของประชาชนเป็นใหญ่ก็พยายามผลักดันให้รับหลักการเรื่องเลือกนายกรัฐมนตรีโดยตรง พวกยกร่างรัฐธรรมนูญที่รู้ว่ากลุ่มอนุรักษ์จ้องจะล้มกระดานในประเด็นนี้ก็ประสบความหนักใจเป็นอย่างยิ่ง สิ่งที่ขาดไปอย่างมากก็คือการแสวงหาความรู้ทางวิชาการ ในโลกนี้มีทั้งประเทศที่เลือกหัวหน้าผู้บริหารโดยตรงกับที่เลือกโดยระบบรัฐสภา ควรจะมีการศึกษาวิเคราะห์เปรียบเทียบ หรือการวิจัยแล้วนำความรู้ที่ได้จากการเรียนรู้ของประชาชนหรือสังคม สังคมที่ใช้ความรู้จะเห็นตรงกันได้ง่ายและทะเลาะกันน้อยลง นี่ก็เป็นการยืนยันอีกครั้งหนึ่งถึง ## ความอ่อนแอทางวิชาการ ๙๘ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง สังคมโดยทั่วไปยังไม่ตระหนักรู้ว่าความอ่อนแอทางวิชาการเป็นปัญหาใหญ่ของประเทศ เพราะคนไทยคิดว่าก็เรามีครูบาอาจารย์ตั้งเยอะแยะแล้ว มีสถานศึกษามากมาย วิชาการก็น่าจะดีแล้ว แต่การศึกษาของเราทั้งประเทศเป็นแบบสอนนกแก้วนกขุนทอง ไม่ใช่การสร้างความรู้ อย่างเรื่องที่ขัดแย้งกันเรื่องเลือกนายกรัฐมนตรีโดยตรงหรือไม่เป็นความขัดแย้งกันในเรื่องความเห็น คนไทยใช้ความเห็นมากกว่าความรู้ ๑๐๐ คนก็เห็น ๑๐๐ อย่าง ตกลงกันได้ยากเหมือนตาบอดคลำช้าง แต่ความรู้ที่ทำให้รู้ความจริงจะทำให้เห็นตรงกันได้ง่าย เหมือนถ้าตาไม่บอด ก็เห็นช้างทั้งตัว ในกรณีนี้ก็ไปวิจัยให้รู้ว่าประเทศที่ใช้ระบบต่าง ๆ มีผลดี ผลเสียต่างกันอย่างไร ความรู้ที่ได้จากการวิจัยก็จะช่วยให้สังคมสามารถ ถกเถียงกันได้จากฐานความรู้ ไม่ใช่ใช้ฐานความเห็นอย่างเดียว ดร.อมร จันทรสมบูรณ์ ท่านจึงพูดอยู่เสมอ ๆ ว่าความลำบากของ เราอยู่ที่ความอ่อนแอทางวิชาการ สังคมไทยควรทำความเข้าใจว่าความรู้คืออะไร ได้มาอย่างไร การใช้ความรู้และใช้ความเห็นแตกต่างกันอย่างไร เพราะประเด็นการปรับสังคมไทยจากสังคมความเห็นไปเป็นสังคมความรู้ให้มากขึ้นเป็นเรื่องใหญ่เรื่องหนึ่ง เรื่องวุฒิสภากับวุฒิสมาชิกก็เป็นเรื่องที่มีการถกเถียงกันมาก บางพวกเห็นว่าไม่ควรมีเลย ไม่มีประโยชน์ มีสภาผู้แทนราษฎรสภาเดียวก็พอ แล้ว บางพวกเห็นว่าวุฒิสมาชิกควรมาจากการเลือกตั้ง บางพวกเห็นว่าไม่ควรจะมาจากการเลือกตั้ง เพราะการเลือกตั้งผู้แทนราษฎรยังมีปัญหาการใช้เงินซื้อเสียง ยังไม่มีคุณภาพจริง ถ้าเลือกวุฒิสมาชิกอีก ก็จะซื้อเสียงครือ ๆ กับสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร วุฒิสมาชิกน่าจะเป็นตัวแทนที่มีวุฒิของกลุ่มอาชีพที่หลากหลายมากกว่า ก็เห็นต่าง ๆ กัน กลุ่มอนุรักษ์ในวุฒิสภาก็ออก ๙๙ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง โรงกล่าวหาผู้อื่นตามเคยว่า ถ้าวุฒิสมาชิกมาจากการเลือกตั้งจะเป็นการละเมิดพระราชอำนาจ ในท่ามกลางความหลากหลาย กระแทกกระทั้นกันไปมาของการยกร่างรัฐธรรมนูญ ผมพยายามให้กำลังใจบ้าง ชี้นำบ้าง แต่ที่ต้อง "หวด" ไปบ้างก็มี **ส.ส.ร.** เมื่อตั้งใหม่ ๆ ยังโยเย เหมือนจับขั้ว ตีรวน บางคนพูดมากเกินแต่พูดไม่ถูก ซึ่งจะทำความเสียหายให้ภาพพจน์ของสภาร่างรัฐธรรมนูญ ผมได้เขียนเตือนว่าการที่ประชาชนจะรับร่างรัฐธรรมนูญนั้น แม้ในต่างประเทศที่ประชาชนมีการศึกษาสูงกว่าเรา ก็ใช่ว่าประชาชนจะเข้าใจมาตราต่าง ๆ ในรัฐธรรมนูญก็หาไม่ แต่เขารับร่างรัฐธรรมนูญเพราะมีศรัทธาในผู้ยกร่าง หรือในผู้นำที่ดูแลการยกร่างรัฐธรรมนูญ ฉะนั้น ส.ส.ร.ควรจะวางตัวให้เป็นที่เลื่อมใสศรัทธาของสังคม ส่วนการที่มี ส.ส.ร.กลุ่มหนึ่งทำตัวด่าแหลก คือด่า ส.ส.ร.ที่ทำหน้าที่ยกร่างรัฐธรรมนูญนั้น ผมได้เตือนว่าการยกร่างรัฐธรรมนูญเป็นภารกิจที่ยากลำบากอย่างยิ่ง นักวิชาการก็รู้ดีว่าการเขียนบทความดี ๆ นั้น เขียนยากเพียงใด การเขียนรัฐธรรมนูญให้ออกมาได้ดียากกว่านั้น และถ้าเขียนท่ามกลางการที่มีคนมาคอยยืนด่าอยู่ตลอดเวลาย่อมทำไม่ได้ ถ้าการด่ามันฝังอยู่ในยืนแก้ไม่ได้จริง ๆ ก็ให้เอาฝ่ายที่ด่ามาเป็นผู้ยกร่าง และให้คนอื่นไปคอยด่าดูบ้างว่าจะยกร่างออกมาได้ไหม ผมไม่ทราบว่าการ "หวด" ของผมจะได้ผลมากน้อยเพียงใด แต่ภายหลังดูว่าการด่าซา ๆ ไปบ้าง อาจเป็นเพราะเหตุอื่นก็ได้ เช่น ความเป็นผู้นำของคุณอานันท์ ปันยารชุน และการกำกับตรวจสอบโดยสังคม คราวหนึ่งมีหนังสือพิมพ์ลงว่า ดร.พูนศักดิ์ วรรณพงษ์ไปบรรยายในการประชุมลูกเสือชาวบ้านที่จังหวัดพิษณุโลก มีผู้ถอดเทปคำบรรยายมา ๑๐๐ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง แจกจ่ายกันอ่านทั่วไป ในการบรรยายนั้นมีการกล่าวหาผู้ยกร่างรัฐธรรมนูญ ว่าไม่จงรักภักดีต่อสถาบันพระมหากษัตริย์และปลุกระดมให้ลูกเสือชาวบ้าน ต่อต้านร่างรัฐธรรมนูญฉบับนี้ และว่ามีนัดประชุมใหญ่ลูกเสือชาวบ้านเป็น หมื่น ๆ คนที่จังหวัดระยอง ช่วงนั้นผมไปบรรยายในการประชุมที่ตึกสันติไมตรีในทำเนียบ รัฐบาล ผู้สื่อข่าวโทรทัศน์สัมภาษณ์เรื่องมีการปลุกระดมลูกเสือชาวบ้านให้ ต่อต้านร่างรัฐธรรมนูญว่าผมมีความเห็นอย่างไร ผมตอบว่าเป็นเรื่องไม่ถูก ต้องที่ไปดึงสถาบันพระมหากษัตริย์มาเป็นเครื่องมือ ขืนทำจะทำให้เกิด ความรุนแรง ผู้มีอำนาจควรจะห้ามปรามเสีย ช่วงนั้นก็มีความวิตกกังวล ว่าจะเกิดเรื่องใหญ่ แต่ก็มีข่าวลือว่า "เบื้องบน" สั่งห้ามลูกเสือชาวบ้าน เคลื่อนไหว และว่า ดร.พูนศักดิ์ถูกส่งไป "ดูงาน" ในต่างประเทศเป็นระยะ ยาว ทำให้เงียบเรื่องนี้ไป ระหว่างที่มีการยกร่างรัฐธรรมนูญนั้น ในจังหวัดต่าง ๆ จะมีการ เคลื่อนไหวในชื่อ "สมัชชาร่างรัฐธรรมนูญ" หรือในชื่ออื่น ๆ ส.ส.ร.จังหวัดก็ พยายามจัดให้มีการอภิปรายเรื่องปฏิรูปการเมืองหรือรัฐธรรมนูญ ทำให้มี การตื่นตัวกันทั่วประเทศ ผมเคยได้รับเชิญไปร่วมอภิปรายกับคุณอุทัย พิมพ์ใจชน ประธานสภาร่างรัฐธรรมนูญ และ ดร.สมเกียรติ อ่อนวิมล ประ- ธานกรรมาธิการฝ่ายประชาสัมพันธ์ของ ส.ร.ที่จังหวัดอุดรธานีและจังหวัด หนองบัวลำภู พ.อ.สมคิด ศรีสังคม อดีตนักการเมืองที่ก้าวหน้าเป็น ส.ส.ร.จากจังหวัดอุดรธานี คุณสุนีย์ ไชยรส เป็น ส.ส.ร.จังหวัดหนองบัว -ลำภู คุณสุนีย์เป็นฝ่ายที่ก้าวหน้าและเคยไปสัญจรในป่ามาแล้ว ที่อุดรธานี ผู้ว่าราชการจังหวัด นายดำรง รัตนพานิช เข้ามาร่วม ด้วยเต็มที่ เพราะถือว่านายกรัฐมนตรีในขณะนั้น (พลเอกชวลิต ยงใจยุทธ) ให้ไฟเขียวให้ข้าราชการให้ความร่วมมือ แต่ระยะหลัง ๆ จังหวัดต่าง ๆ เฉย ๑๐๑ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง ชาไป เพราะคุณเสนาะ เทียนทอง รัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทย ต่อต้านการปฏิรูปการเมืองโดยเปิดเผย ที่จังหวัดอุดรธานี พ่อค้านำรถมา รับประธานสภาร่างรัฐธรรมนูญ (ผู้ว่าฯคงไปขอมา) เป็นรถคันยาวมาก ผมเลยพลอยได้นั่งรถคันยาวที่สุดในชีวิตร่วมไปกับประธานอุทัยด้วย ใน เครื่องบินไปอุดรฯนั่งติดกับ ดร.สมเกียรติ อ่อนวิมล ได้คุยกันถึงเรื่องสื่อ ที่ควรใส่ไว้ในรัฐธรรมนูญ ดร.สมเกียรติ ได้คิดในเรื่องนี้อยู่ก่อนแล้ว และ ผมคิดว่าเป็นที่มาของมาตรา ๔๐ ที่ว่าคลื่นวิทยุและโทรทัศน์เป็นทรัพยากร ของชาติเพื่อประโยชน์สาธารณะ ผมได้เห็นว่าการที่บัญญัติให้สภาร่างรัฐธรรมนูญมีสมาชิกที่มาจาก จังหวัด ๆ ละหนึ่งคนเป็นโครงสร้างที่ดี ส.ส.ร.จังหวัดเหล่านี้ไปทำให้เกิด ความเคลื่อนไหวในจังหวัดและบางแห่งถึงอำเภอ แต่ในแต่ละภาคมี "กลุ่ม เก่า" ที่เคลื่อนไหวอยู่แล้ว ประกอบด้วยอาจารย์มหาวิทยาลัย นักพัฒนา เอกชน กรรมการองค์กรกลางเก่า ทั้งภาคเหนือที่เชียงใหม่ ภาคอีสานที่ ขอนแก่น อุบลราชธานี ภาคใต้ที่หาดใหญ่ เป็นต้น ในการทำอะไรที่ยาก ๆ หรือทำไม่ได้ด้วยกลไกทางราชการและการเมืองตามปกติ ต้องอาศัยการ เคลื่อนไหวทางสังคม ซึ่งที่แท้ก็คือการเรียนรู้โดยสังคม (social learn- ing) นั่นเอง อย่าลืมดูโครงสร้างของ ส.ส.ร.ที่ยื่นไปทุกจังหวัด อันเกิดโดย การกำหนดในมาตรา ๒๑๑ ของรัฐธรรมนูญ พ.ศ.๒๕๓๔ ในการกำหนด ให้มีสภาร่างรัฐธรรมนูญ ประเด็นใหญ่ที่นักการเมืองเพ่งเล็งกันมากคือ ส.ส.เป็นรัฐมนตรี ได้หรือไม่ แน่นอนทีเดียว ส.ส.ย่อมไม่เห็นด้วยกับการไม่ให้ ส.ส.เป็น รัฐมนตรี เพราะในระบบรัฐสภา รัฐมนตรีย่อมมาจาก ส.ส. ในระบบประธา- นาธิบดีนั้น เลือกประธานาธิบดีคนเดียว แล้วประธานาธิบดีไปเลือกใครก็ได้ คือเป็นการแยกกันระหว่างฝ่ายบริหารกับฝ่ายนิติบัญญัติ ของเรานั้นก็มี ๑๐๒ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง ความสนใจจะแยกอำนาจทั้ง ๒ กันอยู่มาก เพราะรำคาญที่ ส.ส.กระสัน อยากเป็นรัฐมนตรีกันมากเกิน เป็นต้นเหตุแห่งการซื้อเสียง การถอนทุน การมีรัฐมนตรีด้อยคุณภาพ การเล่นเกม ความไร้เสถียรภาพของรัฐบาล ประเด็นเรื่องให้ ส.ส.เป็นรัฐมนตรีได้หรือไม่จึงเป็นเรื่องทั้งหลักการ และเรื่องผลประโยชน์ที่มีข้อโต้เถียงไม่ลงตัวกันได้ง่าย ๆ และเป็นการต่อ สู้ นักการเมืองก็ดูจะสู้ตายในประเด็นนี้โดยขู่ว่าถ้าไม่ให้ ส.ส.เป็นรัฐมนตรี ก็จะไม่ยอมรับร่างรัฐธรรมนูญนี้ ผมเห็นนักการเมืองไปหมกมุ่นต่อสู้เรื่อง ส.ส.เป็นรัฐมนตรีได้หรือ ไม่ เพราะจะเป็นการทุบหม้อข้าวของเขา ก็รู้สึกขำว่าดีแล้วที่ไปสู้กันที่ตรง นั้น แต่ไม่สนใจในประเด็นที่ใหญ่กว่าที่กำหนดไว้ในร่างรัฐธรรมนูญ ที่จะ มีผลกระทบยิ่งใหญ่ต่อนักการเมืองคือ การตรวจสอบ การตรวจสอบที่ บัญญัติไว้ในรัฐธรรมนูญ ถ้าได้ปฏิบัติกันให้เต็มที่ นักการเมืองที่ไม่ดี จะ ลำบากมาก นักการเมืองไม่ค่อยสนใจตรงนี้ เพราะมันไกลเกินหรือเพราะ มัวไปสาละวนอยู่กับเรื่อง "ทุบหม้อข้าว" คือเรื่อง ส.ส.เป็นรัฐมนตรีได้ หรือไม่ ตรงนี้มีหลักการหรือสัจธรรมอย่างหนึ่งคือ การทำอะไรเพื่อตัวเองยากที่จะไม่หลุดเข้าไปสู่ความไม่ถูกต้อง การทำอะไรโดยไม่คำนึงถึงประโยชน์ของตน ไม่ว่าจะเป็นตำแหน่งหรือ เงิน จะทำให้มีภูมิคุ้มกันจากความผิดพลาด ๑๐๓ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง ## ๑๐ เดือนสิงหาคม พ.ศ.๒๕๔๐ ถึงจุดไคลแมกซ์ของสภาร่างรัฐธรรมนูญ เพราะภายหลังการพิจารณาของกรรมาธิการวิสามัญและการแปรญัตติแล้ว สภาร่างรัฐธรรมนูญจะต้องโหวตเป็นขั้นสุดท้ายว่า ร่างรัฐธรรมนูญที่สภา ร่างรัฐธรรมนูญที่ผลิตออกมาหน้าตาจะเป็นอย่างไร หลังจากนั้นรัฐสภา จะแก้ไขไม่ได้ ได้แต่รับหรือไม่รับเท่านั้น ตรงนี้ต่างจากกฎหมายอื่น ๆ ที่ ส.ส.ขมขื่นกันมาก กฎหมายต่าง ๆ นั้น ส.ส.มีสิทธิแก้ไขได้ทุกมาตรา ถ้าความเข้าใจไม่พอก็จะเกิดเหตุการณ์ ที่เรียกว่า "ยำเละ" รัฐธรรมนูญที่จะก่อให้เกิดการปฏิรูปการเมืองนั้น มาตรา ต่าง ๆ ผูกโยงกันเป็น "โครงสร้าง" ถ้าขึ้นไปแก้กันแต่ละมาตรา โดยไม่ เข้าใจ "โครงสร้าง" สังขารของการปฏิรูปการเมืองก็จะแตก วิญญาณจะออก จากร่างไป ผู้ยกร่างแก้ไขมาตรา ๒๑๑ ในการตั้งสภาร่างรัฐธรรมนูญ และ วางกระบวนการการร่างและการรับรองรัฐธรรมนูญนั้นเขาเข้าใจประเด็นนี้ จึง เขียนห้ามรัฐสภาไม่ให้แก้ไขเป็นรายมาตรา ให้รับหรือไม่รับรัฐธรรมนูญ ทั้งฉบับดังกล่าวแล้ว ๑๐๖ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง ที่พลิกล็อกก็คือการให้วุฒิสภามาจากการเลือกตั้ง เรื่องนี้เดิมมีทั้ง ผู้ที่เห็นด้วยและคัดค้าน พวกอนุรักษ์ชอบแต่งตั้งมากกว่า พวกปานกลาง เกรงว่าการเลือกตั้งจะไปซ้ำรอยปัญหาซื้อเสียงเช่นเดียวกับ ส.ส. เมื่อ การแปรญัตติออกมาให้วุฒิสภามาจากการเลือกตั้ง คณะกรรมการยกร่างก็ ไวทายาท สามารถเขียนองค์ประกอบกระบวนการและอำนาจหน้าที่ใหม่ ออกมาได้ดีพอใช้ ตลอดเวลาก็ยังมีความวิตกกังวลกันเรื่อยว่ารัฐธรรมนูญนี้จะไม่ ผ่าน เพราะมี ส.ส. และวุฒิสมาชิกต่อต้านเยอะ โดยเฉพาะนักการเมือง ในซีกรัฐบาลพลเอกชวลิต ยงใจยุทธ เช่น คุณเสนาะ เทียนทอง คุณสมัคร สุนทรเวช คุณชิงชัย มงคลธรรม คุณเสนาะนั้นถึงกับใช้ตำแหน่งรัฐมนตรี มหาดไทยเข้ามาปลุกระดมต่อต้านการปฏิรูปการเมือง หลังจากสภาร่าง รัฐธรรมนูญส่งร่างรัฐธรรมนูญให้รัฐสภาแล้ว นักการเมืองและวุฒิสมาชิก ก็รุมกันอัดรัฐธรรมนูญ และอัดสมาชิกสภาร่างรัฐธรรมนูญกันอย่างถี่ยิบ จนกระทั่ง คุณไพบูลย์ วัฒนศิริธรรม วุฒิสมาชิกต้องเตือนว่า รัฐสภาเป็นผู้มอบให้สภาร่างรัฐธรรมนูญไปยกร่างมาเสนอ เขาก็ไปทำเสนอ มาให้ รัฐสภาจะรับหรือไม่รับก็ได้ แต่ไม่ใช่ไปด่าผู้ที่เขายกร่างมาให้ดู เมื่อ คุณเสนาะกับคุณสมัครออกมาถล่มรัฐธรรมนูญมากเท่าใด คนก็ยิ่งเกลียด ๒ ท่านนี้มากขึ้น ผมเขียนบทความลงหนังสือพิมพ์ว่า อย่าไปเกลียด ๒ ท่านนี้เลย เพราะการกระทำของท่านก็ช่วยให้รัฐธรรมนูญนี้ผ่านได้มากขึ้น เพราะท่านยิ่งออกมาอัดรัฐธรรมนูญเท่าใด คนก็ยิ่งตื่นตัวเข้ามามีส่วนร่วม ในการผลักดันให้รับร่างรัฐธรรมนูญนี้มากขึ้น คุณสมบูรณ์ วรพงษ์ แห่งหนังสือพิมพ์ไทยรัฐบอกผมว่า "อ่านข้อเขียนของคุณหมอแล้ว ทำ ให้ ผมหายเกลียดคนไปได้ ๒ คน!" ๑๐๗ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง ผมวิเคราะห์ว่าร่างรัฐธรรมนูญนี้จะได้รับการรับรองจากรัฐสภา โดยที่ ๑. พรรคประชาธิปัตย์ ซึ่งขณะนั้นเป็นฝ่ายค้านประกาศไว้แล้วว่า จะรับรองรัฐธรรมนูญ ๒. พรรคชาติไทยจะรับรองแน่ เพราะคุณบรรหาร ศิลปอาชา หัวหน้าพรรคชาติไทย เป็นผู้ชูนโยบายปฏิรูปการเมือง ๓. พรรคชาติพัฒนาก็คงจะรับรอง เพราะพลเอกชาติชาย ชุณ- หะวัณ นั้นสนิทสนมกับ ดร.สุรเกียรติ เสถียรไทย มาก และ ดร.สุรเกียรติ นี้ คือผู้ผลักดันอยู่เบื้องหลังให้คุณบรรหารประกาศนโยบายปฏิรูปการเมือง ๔. นายกรัฐมนตรีคือ พลเอกชวลิต ยงใจยุทธ ไม่ใช่คนโง่ ย่อม รู้ว่าถ้ารัฐธรรมนูญไม่ผ่านจะเกิดอะไรขึ้น แต่ปรากฏว่าพลเอกชวลิตไม่เคยแสดงท่าทีที่ชัดเจนว่าจะเอาหรือ ไม่เอา มีนักวิชาการหลายคนที่พลเอกชวลิตคบหาสมาคมด้วยพยายาม ไปเตือนให้ประกาศออกมาให้ชัดเจนว่า "พลเอกชวลิตสนับสนุนการ ปฏิรูป การเมืองเต็มที่" จะได้ได้คะแนนนิยม แต่จนแล้วจนรอดก็ไม่มี ความชัดเจนออกมา ในการแสดงปาฐกถาที่ธรรมศาสตร์ ในการอภิปรายเรื่องร่างรัฐ- ธรรมนูญใหม่ เมื่อกลางเดือนสิงหาคม พ.ศ.๒๕๔๐ ผมได้เรียกร้องนายก รัฐมนตรีให้แสดงจุดยืนให้ชัดเจนว่าจะรับหรือไม่รับร่างรัฐธรรมนูญ เพื่อ ให้กระแสการเคลื่อนไหวไปจับที่นายกรัฐมนตรี ในการปาฐกถาที่ธรรม- ศาสตร์วันนั้น ผมได้ขอร้องว่า ขณะนั้นยกร่างรัฐธรรมนูญเสร็จแล้ว แก้ไข อะไรไม่ได้แล้ว ไม่ใช่เวลาจะมาวิจารณ์ว่าร่างรัฐธรรมนูญนี้มีอะไรไม่ดีบ้าง เพราะถ้าทำเช่นนั้นฝ่ายต่อต้านรัฐธรรมนูญก็จะจับมาเป็นข้ออ้างที่จะ ไม่รับ รัฐธรรมนูญมากขึ้น แต่เมื่อคุณพิภพ ธงไชย และหมอสันต์ หัตถีรัตน์ ๑๐๘ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง ขึ้นอภิปราย ก็วิจารณ์ว่ารัฐธรรมนูญนี้มันมีประเด็นที่แย่อย่างไรบ้าง อย่าง ค่อนข้างหั่นแหลก คุณพิภพ ธงไชย เป็นเลขาธิการ ครป. (คณะกรรมการ รณรงค์ประชาธิปไตย) ที่มีบทบาทเคลื่อนไหวประชาธิปไตย โดยเรียก ร้อง ทักท้วง ยื่นข้อเสนออย่างต่อเนื่องเรื่อยมา หมอสันต์ หมอเหวง คุณ พิภพ ธงไชย ถือว่าเป็นปีกที่ก้าวหน้าของขบวนการประชาธิปไตยรัฐ- ธรรมนูญนี้ยังไม่ดีถึงใจปีกนี้ ฉะนั้นแม้จะสนับสนุนการปฏิรูปการเมืองปีก นี้จะไม่พอใจและวิพากษ์วิจารณ์ร่างรัฐธรรมนูญไปด้วย วันรุ่งขึ้นหลังจาก การอภิปรายที่ธรรมศาสตร์ ปรากฏว่าหนังสือพิมพ์ไม่ลงที่คุณพิภพกับหมอ สันต์วิจารณ์ร่างรัฐธรรมนูญเลย แสดงว่าสื่อมวลชนก็เลือกที่จะลงหรือไม่ ลงอะไร เพราะอะไรคงจะเป็นเหตุผลเฉพาะเรื่องเฉพาะคราวที่นำมาเล่าไว้ เพื่อให้เห็นว่าในสังคมมีความหลากหลาย หลายแง่หลายมุม หลายมิติ สลับซับซ้อน ประเด็นคือ ท่ามกลางความหลากหลาย ซับซ้อนนี้ ทำ อย่างไรสังคมจะสามารถเคลื่อนตัวไปได้อย่างเป็นคุณ ตรงนี้ต้องการความ เข้าใจมัชฌิมาปฏิปทาอย่างมาก ผมเชื่อว่าถึงจะคุ้นเคยกับคำว่ามัชฌิมา- ปฏิปทา แต่ส่วนใหญ่ไม่เข้าใจความหมายที่แท้จริงของคำนี้ เพราะคนทั้ง หลายจะคิด แบบตายตัว ถ้าตายตัวก็จะแยกส่วน เมื่อแยกส่วนก็จะสุด โต่ง มัชฌิมาปฏิปทาตรงข้ามกับข้างต้น คือ ไม่ตายตัว แต่เชื่อมโยง ไม่ แยกส่วน ไม่สุดโต่ง คุณอานันท์ ปันยารชุน ประธานคณะกรรมาธิการยกร่างรัฐธรรมนูญ เป็นอีกผู้หนึ่งที่พยายามให้กำลังใจกับสังคม ท่ามกลางความวิตกกังวลของ ผู้คนว่า รัฐสภาอาจจะคว่ำรัฐธรรมนูญ แม้มาตรา ๒๑๑ จะบัญญัติไว้ว่าถ้า รัฐสภาไม่รับร่างรัฐธรรมนูญจะต้องนำไปทำประชามติ ก็เกรงกันว่าในการทำ ประชามตินั้นจะเกิดการเผชิญหน้ากันขึ้นระหว่างผู้สนับสนุนร่างรัฐธรรมนูญ กับมวลชนที่นักการเมืองไปปลุกระดมขึ้นมา ๑๐๙ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง "จะมีปาฏิหาริย์" คุณอานันท์บอกคนที่ใกล้ชิดว่า เรื่องนี้จะมี ปาฏิหาริย์ที่ทำให้รัฐธรรมนูญฉบับนี้ได้ออกใช้ และบอกไว้ด้วยว่าจะมีใน เดือนสิงหาคม ก็ไม่ปรากฏว่ามีปาฏิหาริย์อะไรออกมา ส่วนที่ว่าจะมีปาฏิ- หาริย์แบบไม่ปรากฏหรือไม่ ต้องเป็นเรื่องที่ไปสืบสวนค้นคว้ากัน เพราะ อาจจะมีจริง **สภาร่างรัฐธรรมนูญทำรัฐธรรมนูญเสร็จเมื่อ ๑๕ สิงหาคม พ.ศ.๒๕๔๐** ในช่วงหลังของเดือนสิงหาคม พ.ศ.๒๕๔๐ มีการเคลื่อนไหว เรื่องรัฐธรรมนูญกันมากทั้งฝ่ายสนับสนุนและฝ่ายต่อต้าน ฝ่ายสนับสนุน ใช้สีเขียว ฝ่ายต่อต้านใช้สีเหลือง ฝ่ายเขียวมีเสื้อเขียว หมวกเขียว ธง เขียว และสติกเกอร์เขียว สติกเกอร์เขียวสนับสนุนรัฐธรรมนูญติดหลัง รถเกลื่อนหมด ที่ยังเห็นตกค้างมาแม้บัดนี้ (พฤษภาคม พ.ศ.๒๕๔๑) คุณอานันท์ ปันยารชุน ถึงกับลงทุนรณรงค์สีเขียวด้วยตนเอง กำนันผู้ใหญ่ บ้านนัดชุมนุมกันที่ลานพระบรมรูปทรงม้าเกือบหมื่นคน ชุดเหลืองเต็ม พรีดไปหมด เข้าใจว่ารัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทยอยู่เบื้องหลังใน เรื่องนี้ มีความวิตกกังวลว่าจะมีการปะทะกันระหว่างเขียวกับเหลือง แต่ ดูก็พยายามจะ ชุมนุมฝ่ายละแห่งไม่เข้าใกล้กัน และฝ่ายเหลืองได้สลาย ตัวไปอย่างรวดเร็วอย่างแปลกประหลาด ในช่วงสิงหาคม - กันยายน พ.ศ.๒๕๔๐ วิกฤติเศรษฐกิจที่เริ่ม มาแต่ต้นปีได้ทวีความรุนแรงโถมเข้าใส่สังคมไทย และใส่รัฐบาลพลเอก ชวลิตมากแล้ว เป็นแรงกดดันให้มีการรับร่างรัฐธรรมนูญมากขึ้น เพราะ วิตกกังวลกันว่า ถ้ารัฐธรรมนูญไม่ผ่าน แล้วเกิดวุ่นวายเป็นจลาจลขึ้น เศรษฐกิจจะยิ่งทรุดหนัก คืนวันที่ ๒ กันยายน พ.ศ.๒๕๔๐ นายกรัฐมนตรีชวลิตจะออก โทรทัศน์เพื่อพูดถึงจุดยืนของท่านเกี่ยวกับรัฐธรรมนูญ ผู้คนก็รอคอยกัน ๑๑๐ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง มากว่าท่านจะพูดว่าอย่างไร "โคเซอร์" ก็ไปโค้ชท่านว่าให้พูดว่าอย่างไร ผู้ดูผิดหวังกันมาก เมื่อท่านพูดว่า "ผม ๑๐๐ เปอร์เซ็นต์" แต่ไม่รู้ว่าร้อยเปอร์เซ็นต์รับหรือร้อยเปอร์เซ็นต์ไม่รับ นี่แหละ การพูดแบบจิ๋ว ๆ ผู้ดูบางคนเลยไปโกรธคุณจักรภพ เพ็ญแข เข้าด้วย ในฐานะไม่ชักไซ้ให้สุดลิ่มทีมประตูแบบสุทธิชัย หยุ่น ให้เห็นดำเห็นแดง ไป แน่ละจะไปให้จักรภพกับสุทธิชัยเหมือนกันได้อย่างไร บุคลิกของแต่ละคนไม่เหมือนกัน มีคนเดากันว่า หลังจากพลเอกชวลิตพบกับโค้ชที่บอกให้พูดให้รับ รัฐธรรมนูญอย่างอาจสง่าผ่าเผย คงจะพบกับคุณเสนาะเป็นคนสุดท้าย ที่บอกให้ไม่รับ นายกฯ ซึ่งเป็นคนเกรงใจคนถึงขั้นพยาธิ (pathological) เลยอำอึ้งอยู่ระหว่างรับกับไม่รับคือ "ผม ๑๐๐ เปอร์เซ็นต์" อย่างที่ว่า ฉะนั้นจนถึง ๒ กันยายน พ.ศ.๒๕๔๐ ท่าทีของฝ่ายรัฐบาลก็ยังไม่ยอมรับรัฐธรรมนูญ แต่เมื่อรัฐสภากลางมติรับหรือไม่รับร่างรัฐธรรมนูญอีกไม่กี่วันหลังจากนั้น เกิดพลิกล็อกขนานใหญ่คือ "รับครับ ๆ ๆ" เกือบหมดทั้งสภาผู้แทนและวุฒิสมาชิก เมื่อถึงคุณเสนาะ เทียนทอง (ซึ่งเคยกล่าวว่าให้รับรัฐธรรมนูญฉบับนี้ตายเสียดีกว่า) จะออกเสียง ผู้ชมทางโทรทัศน์ก็ใจจดใจจอเป็นพิเศษว่าคุณเสนาะจะว่าอย่างไร เมื่อเสียง "รับครับ" ออกมาจากปากคุณเสนาะ จึงมีเสียงเฮดังลั่น อะไรคือปัจจัยที่มาเปลี่ยนใจ ส.ส.และวุฒิสมาชิก ที่เคยค้านรัฐธรรมนูญมาอย่างเอาเป็นเอาตาย ความกลัววิกฤติ หรือปาฏิหาริย์ หรืออะไรเป็นเรื่องที่จะต้องไปศึกษาค้นคว้าดู อย่างหนึ่งที่มีคนบอกผมก็คือสภากลางมั่นคงไปให้ข่าวกับนายกรัฐมนตรีว่า ถ้าไม่รับร่างรัฐธรรมนูญรัฐบาลจะอยู่ไม่ได้ และนายกรัฐมนตรีไปให้ข่าวนี้กับคุณเสนาะ เทียนทอง อีกที ๑๑๑ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง หนึ่ง ผมไม่ยืนยันว่าข่านี้จริงหรือไม่ หรือเป็นปัจจัยต่อการตัดสินใจของ รัฐบาลมากน้อยเพียงใด วันที่ ๑๑ ตุลาคม พ.ศ.๒๕๔๐ ทรงลงพระปรมาภิไธยประกาศ ใช้รัฐธรรมนูญฉบับปฏิรูปการเมืองในราชกิจจานุเบกษา ภายใน ๒๔๐ วัน แต่นี้ไป รัฐธรรมนูญมาตรา ๓๒๓ กำหนดให้ รัฐสภาออกพระราชบัญญัติประกอบรัฐธรรมนูญ (กฎหมายลูก) ๓ ฉบับ ให้แล้วเสร็จคือ ๑. พ.ร.บ. การเลือกตั้งสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร และสมาชิก วุฒิสภา ๒. พ.ร.บ. คณะกรรมการเลือกตั้ง ๓. พ.ร.บ. พรรคการเมือง โดยระหว่างนี้จะยุบสภามิได้ เส้นตายคือ ๗ มิถุนายน พ.ศ.๒๕๔๑ เมื่อวันที่ ๒๙ พฤษภาคม พ.ศ.๒๕๔๑ วุฒิสภาได้มีมติรับรอง กฎหมายประกอบรัฐธรรมนูญทั้ง ๓ ฉบับ เป็นอันเสร็จสิ้นการสร้าง เครื่องมือ เพื่อการดำเนินการตามรัฐธรรมนูญฉบับใหม่ในระยะเริ่มต้น เพียงเท่านี้ แต่ภารกิจปฏิรูปการเมืองยังต้องดำเนินต่อไป เพื่อให้การเมือง มีความถูกต้องเป็นธรรม อำนวยประโยชน์สุขให้สังคมไทยได้จริง เท่าที่บันทึกเรื่องการปฏิรูปการเมืองในช่วง พ.ศ.๒๕๓๗ ถึง พ.ศ. ๒๕๔๑ มานี้ บันทึกเฉพาะส่วนที่ผมเกี่ยวข้องและรู้เห็นเท่านั้น แต่คงมี เรื่องที่ผมไม่ทราบในแง่มุมต่าง ๆ อีกมาก สมควรจะมีผู้ศึกษาวิจัยบันทึก ไว้ เพราะเป็นประวัติศาสตร์ที่สำคัญของชาติอย่างหนึ่ง สิ่งที่ผมอยากฝากสังคมไทยไว้ก็คือ การได้มาซึ่งรัฐธรรมนูญ ใหม่ เพื่อการปฏิรูปการเมืองนั้นเป็นเรื่องใหญ่และยากอย่างหนึ่งที่สังคม ๑๑๒ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง ไทยทำได้สำเร็จด้วยสันติวิธี คนไทยควรจะเรียนรู้ว่าการทำเรื่องใหญ่และยากให้สำเร็จนั้นทำอย่างไร เพราะสังคมไทยยังมีเรื่องใหญ่และยากที่จะต้องทำอีก สังคมไทยเดินเข้ามาสู่วิกฤติการณ์นานพอสมควร และถลำลึกเข้าสู่วิกฤติมากขึ้นเรื่อยๆ ดังที่ผมเคยเขียนไว้ใน "พุทธธรรมกับสังคม" ตั้งแต่ปี พ.ศ.๒๕๒๔ แต่ไม่มีใครสามารถปรับเปลี่ยนเส้นทางวิกฤตินี้ได้ เพราะเส้นทางวิกฤติเกิดจากวิธีคิดอันเป็นวัฒนธรรมและโครงสร้างของสังคม วิธีคิดและโครงสร้างของสังคม ถ้าผิดไป เป็นเรื่องสาหัสสุด วิสัยที่ใครๆ จะแก้ได้ แต่ถ้าแก้ไม่ได้ก็ไม่หายวิกฤติ การจะแก้ไขเป็นเรื่องใหญ่และยากมาก ใหญ่และยากเกินกว่าที่ใครจะอยากเข้าไปแตะต้องและเกี่ยวข้องสังคมไทยต้องฝึกแก้ไขปัญหาที่ใหญ่และยาก โดยเรียนรู้จากกระบวนการปฏิรูปการเมืองที่ผ่านมา ในเรื่องที่สลับซับซ้อน ไม่มีอำนาจใด ๆ จะแก้ไขได้สำเร็จ ไม่ว่าจะเป็น ๑. อำนาจปืน ๒. อำนาจเงิน ๓. อำนาจทางการเมือง นอกจากพลังงานทางสังคม (social energy) พลังงานทางสังคมเกิดจากการเคลื่อนไหวทางสังคม (social movement) ด้วยปัญญา สังคมไทยเป็นสังคมที่ใช้ความเห็นมากกว่าความรู้ จึงไม่ค่อยมีพลังในการเคลื่อนไหวทางสังคม เพราะความเห็นย่อมแตกต่างกัน ๑๐๐ คน ก็ ๑๐๐ ความเห็นแตกต่างกันคนละทิศละทาง ไม่มีพลัง แต่ถ้าค้นคว้าให้ได้ความรู้ที่เป็นความจริง และนำมาสู่การเรียนรู้ของสังคม สังคมจะสามารถเคลื่อนไปได้อย่างต่อเนื่อง และมีพลังเพิ่มขึ้นเรื่อยๆ ๑๑๓ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง การจะทำอะไรให้สำเร็จต้องค้นคว้าหาความรู้จริงที่เกี่ยวกับเรื่องนั้น โดยค้นองค์ความรู้หมดทั้งโลก แล้วนำมาสังเคราะห์ให้ชัดเจนว่าสิ่งนั้น คืออะไร และต้องทำอย่างไร แปรรูปความรู้นั้นให้อยู่ในรูปที่สาธารณะจะ เข้าใจได้ง่าย เพื่อทำให้สาธารณะมีความเข้มแข็งด้วยปัญญา หรือมีอำนาจ (empower the public) และเกิดการเคลื่อนไหวทางสังคมด้วยปัญญา ก้าวต่อไปสังคมไทยจะต้องเคลื่อนไปทำการปฏิรูปสังคม (so- cial reform) โดยรวมถึงเรื่องต่าง ๆ ดังต่อไปนี้คือ ๑. สร้างคุณค่าและจิตสำนึกใหม่ ๒. สร้างเศรษฐกิจพอเพียงและประชาสังคม ๓. ปฏิรูปเศรษฐกิจมหภาคและระบบการเงินให้มีความถูกต้อง ๔. ปฏิรูประบบรัฐ ซึ่งรวมทั้งระบบการเมืองซึ่งต้องปฏิรูปต่อไป และระบบราชการ ๕. ปฏิรูปการศึกษา ๖. ปฏิรูปสื่อเพื่อสังคม ทำทั้ง ๖ เรื่องพร้อม ๆ กัน และให้เชื่อมโยงกันให้สำเร็จภายใน ๑๐ ปี สังคมไทยจะเป็นสังคมที่ดี และคนไทยจะมีชีวิตที่ดี สังคมที่ดีคือสังคมที่มีคุณค่า เข้มแข็ง รุ่งเรือง ปลอดภัย และยุติ- ธรรม คนไทยควรร่วมมือกันปฏิรูปสังคม ให้สังคมไทยเป็นสังคมที่มี คุณค่า เข้มแข็ง รุ่งเรือง ปลอดภัย และยุติธรรม โดยเรียนรู้จากกระบวน การได้มาซึ่งรัฐธรรมนูญฉบับใหม่ คือการเคลื่อนไหวทางสังคมด้วยปัญญา การเคลื่อนไหวทางสังคมด้วยปัญญา เริ่มต้นที่ตัวท่านแต่ละคน โดยระลึกกรู้ว่าท่านแต่ละคนมีศักดิ์ศรีแห่งความเป็นคน และมีศักยภาพ แห่ง ความสร้างสรรค์ สลัดความครอบงำทางจิตใจของท่านออกไป ปลด ๑๑๔ # บนเส้นทางชีวิตปฏิรูปการเมือง ปล่อยจิตใจของท่านให้เป็นอิสระ เมื่อจิตใจท่านเป็นอิสระ ท่านจะได้ สัมผัสความจริง ความงามและความรัก แต่ละคนควรมีกลุ่มที่ถูกใจกัน พบปะกันเป็นประจำ แลกเปลี่ยน เรียนรู้จากกัน เชื่อมโยงเป็นเครือข่ายกับกลุ่มอื่น ๆ แต่ละคนอาจจะเป็น สมาชิกของหลายกลุ่ม ตาข่ายทางสังคม (social network) ของท่าน จะขยายกว้างและมีความละเอียดมากขึ้นเรื่อย ๆ ตาข่ายทางสังคมจะ ให้ที่อยู่แก่ท่าน และเป็นที่ ๆ จะนำศักยภาพของแต่ละคนไปเชื่อมโยงกัน เกิดศักยภาพอันยิ่งใหญ่ ใหญ่พอที่จะปฏิรูปชีวิตและสังคมไปสู่ชีวิต และสังคมที่ดีโดยทั่วกัน ๑๑๕

personผู้สร้าง/เจ้าของผลงาน

ประเวศ วะสี

history_eduหมวดหมู่

ประชาธิปไตย

สังคม

calendar_monthปีที่ผลิตเอกสาร

8 August 2003

copyrightลิขสิทธิ์

เอกสารนี้เป็นการเข้าถึงแบบเปิด ใช้แบ่งปันและใช้งานภายใต้เงื่อนไขของใบอนุญาตครีเอทีฟคอมมอนส์ได้

shareแบ่งปันเนื้อหา

play_shapesจากเอกสารชิ้นนี้ เราชวนขยาย-ไปต่อด้วย 3 คลังคำสำคัญ

radio_button_checked Google

radio_button_unchecked MS Bing

radio_button_unchecked P-SET

สนุกต่อที่หน้าเพลย์กราวด์

สร้างสรรค์สังคมไทยขึ้นใหม่

23% Match

คุยกับผู้อ่าน : สืบ นาคะเสถียร เขาตายเพื่อปลุกมโนสำนึกของชาติ (นิตยสารหมอชาวบ้าน ฉบับที่ 138 เดือนตุลาคม พ.ศ. 2533)

20% Match

คุยกับผู้อ่าน : นายแพทย์บุตร ประดิษฐวณิช (นิตยสารหมอชาวบ้าน ฉบับที่ 136 เดือนสิงหาคม พ.ศ. 2533)

16% Match

สนุกต่อที่หน้าเพลย์กราวด์

personผู้สร้าง/เจ้าของผลงาน

ประเวศ วะสี

history_eduหัวเรื่อง

• การปฏิรูปการเมือง -- ไทย

• รัฐธรรมนูญ -- ไทย

• ไทย -- การเมืองและการปกครอง

• ไทย -- ภาวะสังคม