สุขภาพบูรณาการ: ความสุข – สุขภาพดี – อายุยืน สำหรับทุกคน

chrome_reader_modeคำอธิบาย

หนังสือลายมือเขียนอธิบายและนำเสนอแนวคิด การขับเคลื่อนสุขภาพเพื่อคนทั้งมวล คือการพัฒนาประเทศไทยอย่างบูรณาการ สุขภาวะเกิดจากความถูกต้อง ลงตัวประสานสอดคล้อง (Harmony) ของสัมพันธภาพของทุกสิ่งทุกอย่าง ทั้งในตัวและนอกตัว คือ กาย ใจ สังคม สิ่งแวดล้อม ซึ่งจะนำไปสู่การเปลี่ยนแปลงขั้นพื้นฐาน (Transformation) ในทุกมิติ โดยในหนังสือนำเสนอเป็น 4 ภาค ได้แก่ 1. สุขภาพและองค์ประกอบของสุขภาพ 2. มรรควิธีสร้างสุขภาวะ 3. วิธีสร้างสุขภาวะของคนทั้งมวล 4. สรุป

chrome_reader_modeบทคัดย่อ

สุขภาพ ความสุข สุขภาพดี อายุยืน สำหรับทุกคน บูรณาการ ศาสตราจารย์ นายแพทย์ประเวศ วะสี * กาย * ปัญญา * อาหาร * สังคม * ภูมิคุ้มกัน * เศรษฐกิจ * สิ่งแวดล้อม * อื่นๆ มนุษย์ไม่ใช่เครื่องจักร แต่คือสิ่งมีชีวิตที่เชื่อมโยงกับทุกมิติ มูลนิธิสาธารณสุขแห่งชาติ # สุขภาพ บูรณาการ ความสุข สุขภาพดี อายุยืน สำหรับทุกคน โดย ศาสตราจารย์ นายแพทย์ประเวศ วะสี มูลนิธิสาธารณสุขแห่งชาติ เรียนรู้เรื่องสุขภาพ สุขภาพบูรณาการ ความสุข-สุขภาพดี-อายุยืน สำหรับทุกคน โดย ศาสตราจารย์ นายแพทย์ประเวศ วะสี พิมพ์ครั้งที่ ๑ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๖๒ สงวนลิขสิทธิ์ตาม พ.ร.บ.ลิขสิทธิ์ พ.ศ. ๒๕๓๗ ข้อมูลทางบรรณานุกรมของสำนักหอสมุดแห่งชาติ National Library of Thailand Cataloging in Publication Data ประเวศ วะสี. สุขภาพบูรณาการ.--กรุงเทพฯ : มูลนิธิสาธารณสุขแห่งชาติ, 2562. 112 หน้า. 1. สุขภาพ. I. ชื่อเรื่อง. 613 ISBN 978-616-8178-03-4 ประสานงาน/พิสูจน์อักษร แก้ว วิฑูรย์เธียร, นิฤมล ลิมปิโชติพงษ์ ศิลปกรรม อดิศร จินดาอนันต์ยศ จัดพิมพ์โดย มูลนิธิสาธารณสุขแห่งชาติ (มสช) ๑๑๖๘ ซอยพหลโยธิน ๒๒ ถนนพหลโยธิน แขวงลาดยาว เขตจตุจักร กรุงเทพฯ ๑๐๙๐๐ โทรศัพท์ ๐ ๒๕๓๓ ๕๘๕๕ โทรสาร ๐ ๒๙๓๙ ๒๑๒๒ www.thainhf.org เผยแพร่โดย บริษัท สำนักพิมพ์หมอชาวบ้าน จำกัด ๓๖/๖ ซอยประดิพัทธ์ ๑๐ ถนนประดิพัทธ์ แขวงพญาไท เขตพญาไท กรุงเทพฯ ๑๐๔๐๐ โทรศัพท์ ๐ ๒๒๗๘ ๕๕๓๓, โทรสาร ๐ ๒๒๗๑ ๑๘๐๖ www.thaihealthbook.com ราคา ๙๙ บาท การขับเคลื่อนสุขภาพเพื่อคนทั้งมวล คือ การพัฒนาประเทศไทยอย่างบูรณาการ สุขภาพ คือ สุขภาวะที่สมบูรณ์ ทั้งทางกาย ทางจิต ทางสังคม และทางปัญญา ไม่ใช่การไม่มีโรคเท่านั้น ความสุข ความมีสุขภาพดี และความมีอายุยืน เป็นเรื่องเดียวกัน รวมเรียกว่า สุขภาวะ สุขภาวะเกิดจากความถูกต้อง ลงตัว บรรสานสอดคล้อง (Harmony) ของสัมพันธภาพของทุกสิ่งทุกอย่าง ทั้งในตัวและนอกตัว คือ กาย ใจ สังคม สิ่งแวดล้อม หรือ สุขภาพคือทั้งหมด – Health is the whole การสร้างสุขภาพเพื่อคนทั้งมวล ควรเป็นเป้าหมายสูงสุดทางมนุษยธรรม และการร่วมมือของคนทั้งมวลเพื่อสุขภาพ เป็นการนำไปสู่ การเปลี่ยนแปลงขั้นพื้นฐาน (Transformation) ในทุกมิติ # สารบาญ ## ภาค ๑ สุขภาพและองค์ประกอบของสุขภาพ ๑ ### ๑. ความสุข สุขภาพดี และอายุยืน เป็นมงคลสูงสุด ๓ ### ๒. องค์ ๙ แห่งสุขภาวะ ๖ ๑) กาย ๘ ๒) สมอง ๙ ๓) จิต ๑๑ ๔) ต่อมเอนโดครีน ๑๕ ๕) ระบบภูมิคุ้มกัน ๑๗ ๖) มวลจุลชีว์วันในร่างกาย ๑๙ ๗) อาหาร ๒๑ ๘) สิ่งแวดล้อม ๒๓ ๙) สังคมกับสุขภาพ ๒๕ ### ๓. ความบรรสาน (Harmony) ขององค์ประกอบ ทั้ง ๙ คือ ความสุขและสุขภาพดี ๒๗ # ภาค ๒ มรรควิธีสร้างสุขภาวะ ๓๑ ## ๑. สุขภาวะทางกาย ๓๕ ๑) การออกกำลังกายและอัตโนบายภาพ ๓๕ บำบัดเพื่อสุขภาพ ๒) อาหารเพื่อสุขภาพ ๔๕ ๓) สิ่งแวดล้อมกับสุขภาพ ๔๗ ๔) ระบบเศรษฐกิจที่เอาสุขภาพของคนทั้งมวล เป็นตัวตั้ง ๔๘ ๕) การควบคุมโรคเบาหวานและความดันโลหิตสูง ๕๔ ## ๒. สุขภาวะทางจิต ๖๐ ๑) ไมตรีจิตต่อเพื่อนมนุษย์และสรรพสิ่ง ๖๐ ๒) สุนทรียธรรมกับสุขภาวะ ๖๒ ๓) การเจริญสติ เจริญสมาธิกับสุขภาพ ๖๓ ## ๓. สุขภาวะทางสังคม ๖๖ ๑) ครอบครัวอบอุ่น ชุมชนเข้มแข็ง ๖๖ ปัจจัยสุขภาวะที่ใหญ่มาก ๒) สังคมไม่ทอดทิ้งกัน และสปิริตแห่งการเป็น อาสาสมัครเต็มประเทศ ๖๘ ๓) ความเป็นธรรมทางสังคมกับสุขภาวะ ๖๙ ๔) การปฏิวัติสัมพันธภาพ (Associational Revolution) ๗๑ ๕) ระบบบริการสุขภาพที่ดี ๗๓ ๔. สุขภาวะทางปัญญา ๗๗ ๑) ชีวิตคือการเรียนรู้ การเรียนรู้คือชีวิต ๗๗ การเรียนรู้ที่ดียังให้เกิดสุข ๒) การเข้าถึงความเป็นกระแสของเหตุปัจจัยของ สรรพสิ่ง - การเป็นอยู่ด้วยปัญญา ๘๑ ๓) การเข้าถึงความเป็นทั้งหมดหนึ่งเดียวกัน (The Same One Wholeness) ของธรรมชาติ ๘๔ ๔) การเจริญจิตตปัญญา - วิปัสสนา และจิตตปัญญาศึกษา ๘๗ ภาค ๓ วิธีสร้างสุขภาวะของคนทั้งมวล ๙๑ ๑. การปฏิบัติโดยประชาชนทุกคนและการส่งเสริม ๙๓ ๒. ชุมชนเข้มแข็ง และสิ่งแวดล้อมเกื้อกูล ๙๔ ๓. ระบบบริการสุขภาพที่ดี ๙๔ ๔. การขับเคลื่อนนโยบายสาธารณะ ๙๕ ๕. กลไกการขับเคลื่อนการสร้างสุขภาวะของคนทั้งมวล ๙๖ ๖. การประชุมภาคียุทธศาสตร์สุขภาพบูรณาการ ๙๙ ภาค ๔ สรุป ๑๐๑ ภาค สุขภาพและ องค์ประกอบ ของ สุขภาพ Extract all text from the image. Instructions: - Only return the clean Markdown. - Do not include any explanation or extra text. - You must include all information on the page. Formatting Rules: - Tables: Render tables using <table>...</table> in clean HTML format. - Equations: Render equations using LaTeX syntax with inline ($...$) and block ($$...$$). - Images/Charts/Diagrams: Wrap any clearly defined visual areas (e.g. charts, diagrams, pictures) in: <figure> Describe the image’s main elements (people, objects, text), note any contextual clues (place, event, culture), mention visible text and its meaning, provide deeper analysis when relevant (especially for financial charts, graphs, or documents), comment on style or architecture if relevant, then give a concise overall summary. Describe in Thai. </figure> - Page Numbers: Wrap page numbers in <page_number>...</page_number> (e.g., <page_number>14</page_number>). - Checkboxes: Use ☐ for unchecked and ☑ for checked boxes. # ๑ ความสุข สุขภาพดี และอายุยืน เป็นมงคลสูงสุด การมีความสุขกายสบายใจ ความคิดปลอดโปร่ง แจ่มใส เบาเนื้อเบาตัว คล่องแคล่ว กลมกล่อม เห็นความ งามของสรรพสิ่งรอบตัว มีความปิติซึมซ่านไปทั่วสรรพางค์ กาย มีความเมตตา เห็นคุณค่าของผู้คน และมีความเป็น มิตรอันไพศาล อันเป็นไปเพื่อการอยู่ร่วมกันด้วยความสุข เป็นสุขภาวะทั้งทางกาย ทางจิต ทางสังคม และทางปัญญา สภาวะเช่นนี้เกิดจากความบรรสานสอดคล้อง (Har- mony) ของกาย ใจ สังคม สิ่งแวดล้อม จนเกิดสภาวะสันติ สมดุลในชีวิต เมื่อสมดุลก็เกิดความเป็นปรกติ สุขสงบ และ ดำรงอยู่ได้นาน สภาวะที่ไม่สมดุลก็จะปั่นป่วน ไม่สงบ รุนแรง หักโค่น ความสุข - สุขภาพดี - อายุยืน สำหรับทุกคน ๓ หรือดำรงอยู่ไม่ได้ เช่น ฟ้าผ่าเปรี้ยงปร้างเกิดจากประจุไฟฟ้า ระหว่างก้อนเมฆ หรือระหว่างก้อนเมฆกับพื้นดินไม่สมดุล หรือแผ่นดินไหว ภูเขาไฟระเบิด เกิดจากแรงดันภายนอก ภายใน หรือระหว่างกันไม่ได้ดุล สภาวะที่กาย ใจ สังคม สิ่งแวดล้อม ไม่บรรสาน สอดคล้องจนเสียสมดุลจะเกิดความไม่ปรกติ ไม่สบาย สุขภาพไม่ดี ป่วย ถ้าเป็นมากชีวิตก็ดำรงอยู่ไม่ได้ ## เพราะฉะนั้น สุขภาพคือดุลยภาพ ไม่ใช่ คือ การไม่มีโรค เพราะถึงมีโรค ถ้ามีดุลยภาพ ก็สุขภาพดีได้ และถึงแม้ไม่เจอโรค แต่ถ้าเสียดุลยภาพ สุขภาพก็ ไม่ดี เนื่องจากความสุข สุขภาพดี และการมีอายุยืน หรือ เรียกรวมว่า สุขภาวะ เป็นคุณภาพสูงสุดของชีวิต เป็นมงคล อันสูงสุด ควรเป็นเป้าหมายสูงสุดของชีวิตและการพัฒนา จึงเป็นหน้าที่ของเราทุกคน และของทุกองค์กรในการสร้าง และช่วยให้เพื่อนมนุษย์สามารถสร้างความสุข สุขภาพดี และการมีอายุยืน ในการนี้ต้องการองค์ ๓ คือ สุขภาพบูรณาการ ความสุข ๔ * หัวใจแห่งความเป็นมนุษย์ (Heart) * ความรู้และปัญญา (Head) * การลงมือปฏิบัติและการจัดการ (Hand) เราลองมาขยายความให้ละเอียดขึ้นอีกเล็กน้อยว่า องค์ประกอบของสุขภาวะที่ว่านั้น มีอะไรบ้าง ความสุข - สุขภาพดี - อายุยืน สำหรับทุกคน ภาคที่ ๑ สุขภาพและองค์ประกอบของสุขภาพ ชั้นเรียน ๑ # ๒ องค์ ๙ แห่งสุขภาวะ ที่จริงสุขภาวะขึ้นกับทั้งหมด ดังที่พูดว่า "Health is the whole" แต่เพื่อความพอประมาณและเข้าใจง่ายในการปฏิบัติ จะกล่าวถึงองค์แห่งสุขภาวะเพียง ๙ ประการเท่านั้น ## รูปแสดงองค์ ๙ ของโครงสร้างของสุขภาวะ ประกอบด้วย ... องค์ภายในร่างกาย ๖ องค์ภายนอก ๓ องค์หรือประกอบด้วยชีวิตและสิ่งแวดล้อม องค์ประกอบภายในหรือชีวิต ๖ องค์ตามหมายเลข คือ สุขภาพบูรณาการ ความสุข 6 # องค์ ๙ ของโครงสร้างของสุขภาวะหรือทุกขภาวะ ความสุข - สุขภาพดี - อายุยืน สำหรับทุกคน สิ่งแวดล้อม ๘ มวลจุลชีวันในร่างกาย ๖ ต่อม เอนโดครีน ๔ ๑ กาย ๕ ระบบ ภูมิคุ้มกัน ๒ สมอง ๓ จิต ๗ อาหาร ๙ สังคม ภาคที่ ๑ สุขภาพและองค์ประกอบของสุขภาพ สสวท องค์ประกอบภายในหรือชีวิต ๖ องค์ ตามหมายเลข คือ ๑. กาย ๒. สมอง ๓. จิต ๔. ต่อมเอนโดครีน ๕. ระบบภูมิคุ้มกัน ๖. มวลจุลชีวันในร่างกาย ทั้งหมดนี้อยู่ในตัวคนหรือชีวิต ส่วนองค์ประกอบนอกตัว หรือสิ่งแวดล้อมมีความเป็นอเนก ปริยาย แต่กล่าวถึงเพียง ๓ คือ ๗. อาหาร ๘. สิ่งแวดล้อม ๙. สังคม กาย หมายถึงอวัยวะต่าง ๆ ที่ประกอบ กันทั้งภายในและภายนอก จะว่ามีจำนวน เท่าใดก็แล้วแต่การนับ ทางพระท่านนับได้ ๓๑ หรือ ๓๒ ความสมประกอบ ความสมบูรณ์แข็งแรง ความมีพลัง ความคล่องแคล่ว ความปราศจากโรค ทำให้จิตใจดี มีความ สุข สุขภาพดี การดูแลบริหารร่างกายอยู่ในสภาพดี จึงเป็น บ่อเกิดของความสุข สุขภาพบูรณาการ ความสุข ๘ # ๒ สมอง สมองก็เป็นอวัยวะอย่างหนึ่ง แต่มีความเป็นพิเศษที่เป็นศูนย์รับรู้ และประสานงานจากทั่วทั้งร่างกาย และจากภายนอก รวมทั้งเป็นฐานของจิต ซึ่งเป็นองค์ที่ ๓ ที่ จะกล่าวต่อไป สมองมนุษย์แตกต่างจากสมองของสัตว์อื่น ๆ ที่มี สมรรถนะสูงมาก มีเซลล์สมองถึงแสนล้านตัวและแต่ละตัว เชื่อมโยงถึงเซลล์ เซลล์สมองมนุษย์แตกต่างจากสมองของสัตว์อื่น ๆ อีก ประมาณ ๗ หมื่นตัว เกิดเป็นเครือข่ายเซลล์สมองอันเป็น โครงสร้างที่วิจิตรที่สุดในจักรวาล มีสมรรถนะในการเรียนรู้ สูงอย่างสุด ๆ จนพูดว่าเรียนรู้ให้บรรลุอะไรก็ได้ และเกิดสภาพที่ เป็นนามธรรมซึ่งเรียกว่าจิต อันเป็นอีกมิติหนึ่งที่มีผลต่อ กายและสิ่งแวดล้อมอย่างมหันต์ สมองมีน้ำหนักเพียงประมาณ ๒ เปอร์เซ็นต์ของน้ำ- หนักร่างกาย แต่เป็นอวัยวะที่ใช้พลังงานสูงสุด คือประมาณ ๒๕ เปอร์เซ็นต์ของการใช้พลังงาน เพราะสมองทำภาระมาก ทั้งเวลาตื่นและเวลาหลับ ความสุข - สุขภาพดี - อายุยืน สำหรับทุกคน ภาคที่ ๑ สุขภาพและองค์ประกอบของสุขภาพ ชั้นประถมศึกษาปีที่ ๑ สมองเป็นศูนย์กลางการรับรู้จากทุกส่วนของร่างกาย ทั้งจากภายนอกและภายใน การรับรู้จากภายนอก เช่น ทางตา หู จมูก ลิ้น ผิวกาย เราอาจจะรู้ตัว แต่การรับรู้จากภายใน เช่น หัวใจ ตับ ปอด ลำไส้ เราอาจจะไม่รู้ตัว แต่สมองจะต้องรับรู้ทั้งเวลาตื่นและเวลาหลับ เพื่อ สมองจะรับรู้สภาพหรือสถานการณ์ความเป็นจริงแต่ละ ขณะ เพื่อจะจัดสรรทรัพยากร เช่น เลือด ออกซิเจน น้ำตาล แร่ธาตุต่างๆ ไปยังอวัยวะต่างๆ ให้ถูกจังหวะ เพราะในแต่ ละจังหวะอวัยวะต่างๆ ใช้ทรัพยากรไม่เท่ากัน เช่น **ขณะเดิน** กล้ามเนื้อขาต้องการพลังงานมากกว่า ขณะนั่ง **ขณะกินอาหารหรือหลังกินใหม่ ๆ** เลือดจะต้องไป หล่อ- เลี้ยงลำไส้มากกว่าปรกติ เพื่อการบีบตัวของลำไส้และย่อย **ขณะที่คิดว่าเห็นงู** สมองสั่งให้หลั่งอะดรีนาลีนอย่าง รวดเร็ว กระตุ้นให้หัวใจเต้นแรง ความดันขึ้น กล้ามเนื้อมี พลังมหาศาล สามารถกระโดดหนีอย่างรวดเร็ว ให้ทันที่จะ ไม่ถูกงูกัด **ขณะที่โกรธ เกลียด หรือคิดเป็นปฏิปักษ์** สมองมันก็ พยากรณ์ไปว่าจะเกิดการต่อสู้ ก็จัดการสั่งต่อมเอนโดครีน และกลไกเตรียมการเพื่อการต่อสู้ ฯลฯ สุขภาพบูรณาการ ความสุข ๑๐ การจัดสรรทรัพยากรโดยสมองอาจจะลงตัวบ้าง ไม่ ลงตัวบ้าง สุดแต่เหตุปัจจัยอันหลากหลาย ถ้าการจัดสรรงตัว เราก็รู้สึกสบาย มีความสุข แต่ถ้าไม่ลงตัว เรียกว่ามีความขัดแย้งกัน หรือขบกัด กันเกิดขึ้นในร่างกาย เราก็รู้สึกไม่สบาย หรือไม่มีความสุข ฉะนั้นบางเวลาเราก็มีความสุขบ้าง บางเวลามีความ ไม่สบายในตัวหรือขาดความสุข โดยไม่ปรากฏสาเหตุ ที่จริงมีสาเหตุแต่เราไม่รู้ เช่น การจัดสรรทรัพยากรใน ตัวไม่ลงตัวในขณะใดขณะหนึ่งด้วยเหตุปัจจัยต่าง ๆ ที่ซับ- ซ้อน แต่ถ้าเราเข้าใจกลไกที่ทำให้เกิดความรู้สึกความสุข หรือไม่มีความสุข ดังที่จะค่อย ๆ กล่าวเป็นลำดับไป เราจะ สามารถสร้างความสุขได้ ภาคที่ ๑ สุขภาพและองค์ประกอบของสุขภาพ # ๓ จิต สมองนั้นเป็นรูปธรรม คือประกอบ ด้วยสสารจับต้องได้ ส่วนจิตนั้นเป็นนามธรรม มีองค์ประกอบหยาบ ๆ ๔ อย่าง คือ รู้ (Conscious) ภาษาทางพระเรียกว่า วิญญาณ วิญญาณไม่ใช่ดวง อะไรที่ล่องลอยไปจุติ หรือหลอกหลอนแบบนาคพระโขนง ความสุข - สุขภาพดี - อายุยืน สำหรับทุกคน ๑๑ แต่หมายถึงรู้ ถ้ารู้ทางตาก็เรียกจักษุวิญญาณ รู้ทางหูก็ เรียกโสตวิญญาณ รู้ทางลิ้นก็เรียกว่าชิวหาวิญญาณ รู้เมื่อมี อะไรมาสัมผัสกายก็เรียกว่า กายวิญญาณ รู้ทางใจคือจาก ความจำแล้วฟุ้งขึ้นมาให้รู้ก็เรียกว่า มโนวิญญาณ **ความรู้สึก (Feeling)** ความรู้สึกสุข ทุกข์ ชอบ ไม่ชอบ สบาย ไม่สบาย ทาง พระเรียกว่า **เวทนา** เวทนาที่ใช้ทางพระไม่ใช่น่าเวทนาน่าสงสาร แต่ หมายถึง สุขเวทนา ทุกขเวทนา อทุกขมสุขเวทนา (ความรู้สึกสุขก็ไม่ใช่ ทุกข์ก็ไม่ใช่) **การจำได้หมายรู้ (Perception)** ที่ทางพระเรียกว่า **สัญญา** ซึ่งไม่ใช่ promise เอาเป็น ว่าหมายถึงความจำ **การคิดปรุงแต่ง (Thinking)** ทางพระเรียกว่า **สังขาร** สังขารในที่นี้ไม่ได้หมายถึง ร่างกาย แต่หมายถึงการคิด **สรุปว่าจิต รู้ รู้สึก จำ คิด** จิตไม่ใช่ดวงอะไรที่ตายตัว แต่เป็นกระบวนการที่มีอะไรมากระทบกาย ทางตา หู สุขภาพบูรณาการ ความสุข ๑๒ # จมูก ลิ้น กาย แล้วเกิดการรู้ เกิดการชอบไม่ชอบ จำเอาไว้ และคิด ## ถ้าไม่มีอะไรมากระทบก็ไม่มีจิต เช่น ถ้าเอาเด็กเกิดใหม่ที่ยังไม่รู้อะไรเลยใส่ในตู้ที่ไม่มี แสง ไม่มีเสียง ลอยอยู่ในของเหลวที่ไม่ทำให้รู้สึกว่ามีน้ำหนัก และมีอุณหภูมิเท่าร่างกาย คือไม่ให้สัมผัสเย็น - ร้อน - อ่อน - แข็ง เมื่อเด็กเกิดใหม่ที่ยังไม่รู้อะไรเลยไม่ได้สัมผัสกับ สิ่งแวดล้อมเลย คือไม่เห็นอะไร ไม่ได้ยินอะไร ไม่ได้กลิ่นอะไร ไม่ได้สัมผัสรสอะไร ไม่ได้สัมผัสเย็น - ร้อน - อ่อน - แข็ง เขา ก็จะไม่รู้อะไรเลย เมื่อไม่รู้อะไรเลยก็ไม่มีอะไรจะจำ ไม่มีอะไร จะคิด ไม่มีอะไรจะรู้สึกว่าชอบหรือไม่ชอบ นั่นคือจิตของเขา ไม่เกิดขึ้น จิตจึงไม่ใช่ดวงอะไรที่มีอยู่แล้วอย่างตายตัว แต่เกิด จากเหตุปัจจัยภายนอกมากระทบกาย แล้วเกิดเป็นรู้ รู้สึก นึกคิด จำ นั่นคือ สิ่งแวดล้อม - กาย - จิต เป็นเรื่องต่อเนื่อง ถึงกัน จิตจึงเป็นเรื่องที่ปรุงแต่งขึ้น (constructed) จากเหตุ ปัจจัย การปรุงแต่งขึ้นนี่แหละที่ทางพระเรียกว่า สังขาร ถึงขั้นนี้ควรเข้าใจว่าจิตไม่ได้แยกส่วนตายตัว เป็น เรื่องของจิตใจโดด ๆ แต่เกี่ยวข้องสัมพันธ์อยู่กับกายและ ความสุข - สุขภาพดี - อายุยืน สำหรับทุกคน ภาคที่ ๑ สุขภาพและองค์ประกอบของสุขภาพ ๑๓ สิ่งแวดล้อม กาย จิต สมอง สังคม อาหาร ต่อมเอนโดครีน มูลจุลชีวัน # จิตและองค์ประกอบอีก ๘ ต่อเนื่องถึงกัน สิ่งแวดล้อม ซึ่งแตกตัวเป็นองค์ประกอบอีก ๘ องค์ รวมทั้งจิตด้วยเป็นองค์ ๙ แห่งโครงสร้างของสุขภาวะหรือทุกข- ภาวะ ตามรูปในตอนที่แล้ว แต่อาจเขียนเสียใหม่โดยเอาจิตไว้ตรงกลาง ทั้ง ๙ องค์ เป็นเหตุปัจจัยหรือผลกระทบซึ่งกันและกัน เช่น สมองกับจิต การเปลี่ยนแปลงที่สมองมีผลถึงจิต การเปลี่ยนแปลงที่จิตมีผลกระทบถึงสมอง เช่น ในคนที่เจริญสติมีการเปลี่ยนแปลงที่สมอง สัมผัส จิต สุขภาพบูรณาการ ความสุข ๑๔ ภาคที่ ๑ สุขภาพและองค์ประกอบของสุขภาพ คนที่ออกกำลังกาย ป้องกันโรคอัลไซเมอร์ที่สมอง ทำให้ความจำได้เป็นเรื่องของจิต คนที่เจริญสติมีสารเอนดอร์ฟินหลั่งออกมามาก มีผล ต่อสมอง ทำให้รู้สึกเป็นสุข นอกจากนั้นคนที่เจริญสติทำให้ ระบบภูมิคุ้มกันเข้มแข็ง ทำให้ไม่เจ็บป่วยเป็นโรคติดเชื้อ โรค มะเร็ง และโรคอื่น ทำให้อายุยืน หรือมวลจุลชีวันที่อยู่ในร่างกาย ทำให้เกิดความเป็น ปรกติในระบบต่าง ๆ ของร่างกาย รวมทั้งระบบภูมิคุ้มกัน ทำให้สุขภาพดี ถ้าทางสังคมมีความสัมพันธ์อันอบอุ่น ทำให้มีความ สุข สุขภาพดี ก็จะไม่ค่อยเจ็บป่วย ต่าง ๆ เหล่านี้เป็นต้น ที่กล่าวมาเพื่อให้เห็นปัจจัยต่าง ๆ ที่มากำหนดความ สุขและความมีสุขภาพดี ที่ว่าสุขภาพคือทั้งหมด - Health is the whole ไม่ใช่การไม่มีโรคเท่านั้น ต่อมเอนโดครีน ต่อมเอนโดครีนหรือต่อมไร้ท่อเป็น อวัยวะที่ซ่อนเร้นอยู่ในร่างกาย ซึ่งครั้งโบราณ ไม่รู้จัก จึงไม่นับอยู่ในอาการ ๓๒ ต่อมในระบบนี้ไม่มีท่อ ปล่อยสารสังเคราะห์เข้าสู่ ความสุข - สุขภาพดี - อายุยืน สำหรับทุกคน ๑๕ กระแสเลือดโดยตรง เพื่อไปทำหน้าที่ต่าง ๆ เช่น ต่อมหมวก- ไตทำหน้าที่หลั่งสารอะดรีนาลีน ไปกระตุ้นให้หัวใจเต้นเร็ว ความดันขึ้น กล้ามเนื้อเพิ่มพลัง เช่น เมื่อยามกลัวหรือตกใจ สมองจะไปสั่งให้อะดรี- นาลีนหลั่งออกมามาก เพื่อเตรียมใช้กำลังจะสู้หรือจะหนี ล้วนต้องใช้พลังมาก ที่เวลาเรากลัวหรือตกใจแล้วรู้สึกใจสั่น เพราะอะดรี- นาลีนหลั่งออกมามาก ในสภาวะเครียดเรื้อรังสารพวกนี้จะ หลั่งออกมามาก ทำให้เป็นโรคความดันสูง ภูมิคุ้มกันบกพร่อง ในตับอ่อนมีต่อมที่หลั่งสารอินซูลิน ซึ่งทำหน้าที่ส่ง เสริมการใช้น้ำตาลเพื่อสร้างพลังงาน ยามที่อวัยวะส่วนไหน ต้องการใช้พลังงานมาก สมองซึ่งทำหน้าที่จัดสรรทรัพยากร ก็จะจัดส่งน้ำตาลพร้อมทั้งเพิ่มอินซูลิน ถ้าผลิตอินซูลิน บกพร่องก็เป็นโรคเบาหวาน โรคเบาหวานพบมากในประชากรต่าง ๆ ระดับน้ำตาล ที่สูงไปจับโปรตีน ทำให้โปรตีนแข็งตัวเกิดความเสื่อมของ อวัยวะต่าง ๆ ความเสื่อมของผนังหลอดเลือดทำให้เป็นโรคความดัน สูง เป็นโรคหัวใจ ไตวาย และเป็นโรคหลอดเลือดในสมอง โรคเบาหวานกับความดันสูงทำให้เกิดโรคเรื้อรัง ซึ่ง เป็นภาระหนักทางสุขภาพ จำเป็นต้องได้รับการควบคุม ซึ่ง จะกล่าวถึงต่อไป สุขภาพบูรณาการ ความสุข ๑๖ จิตใจและดุลยภาพในร่างกายมีผลต่อระบบต่อมเอนโดครีนและระบบต่อมเอนโดรครีนก็มีผลต่อสุขภาวะทางกายและใจมาก ## ๕ ระบบภูมิคุ้มกัน ระบบร่างกายแม้สมบูรณ์ครบถ้วนเพียงใด ถ้าระบบภูมิคุ้มกันบกพร่องก็จะมีชีวิตรอดไม่ได้ เพราะจะตายจากโรคติดเชื้อและโรคมะเร็ง ระบบภูมิคุ้มกันประกอบด้วย ทั้งที่เป็นสารที่เรียกว่าแอนติบอดี และที่เป็นเซลล์ในระบบภูมิคุ้มกันซึ่งมีหลายชนิด การออกกำลังกายและการเจริญสติเพิ่มความเข้มแข็งให้ภูมิคุ้มกัน มวลจุลชีวันที่เป็นมิตรที่อยู่ในร่างกายก็อาจมีผลต่อภูมิคุ้มกัน ประสาทสมองคู่ที่ ๑๐ ที่เรียกว่า Vagus nerve ก็มีผลกระตุ้นระบบภูมิคุ้มกัน การกระตุ้นเส้นประสาทเวกัสด้วยกระแสไฟฟ้า มีผลไปกระตุ้นระบบภูมิคุ้มกัน มีผลดีต่อการรักษาโรคเรื้อรังจำนวนมาก ภาวะเครียด ความไม่สมดุล ความไม่ลงตัวในระบบกายใจ มีผลต่อระบบภูมิคุ้มกัน ทำให้เจ็บป่วยเป็นโรคต่าง ๆ ได้ง่าย ความสุข - สุขภาพดี - อายุยืน สำหรับทุกคน ภาคที่ ๑ สุขภาพและองค์ประกอบของสุขภาพ ๑๗ ในสภาวะขาดความสมดุลในตัว ระบบภูมิคุ้มกันอาจ ได้รับสัญญาณผิด ทำให้เซลล์บางชนิดปล่อยสารเคมีที่เรียก ว่า ไซโตไคน์ ที่ไปก่อให้เกิดการอักเสบในเนื้อเยื่อต่าง ๆ การอักเสบในเนื้อเยื่อต่างๆ ทำให้เกิดโรคอื่น ๆ ต่อไป เช่น โรคหัวใจ โรคมะเร็ง โรคเบาหวาน หรือทำให้เกิดอาการ เจ็บปวดในตัวเรื้อรัง ที่เรียกว่า chronic pain โดยหาโรคไม่ พบ ขณะนี้คนอเมริกันประมาณ ๑๐๐ ล้านคน กำลังติด ยาแก้ปวดประเภทคล้ายฝิ่น (Opioids) และถึงแก่ความตาย เพราะใช้ยาเกินขนาดปีละ ๖๐,๐๐๐ - ๗๐,๐๐๐ คน สาเหตุ ที่ใช้ยาแก้ปวดก็เพราะมีการเจ็บปวดเรื้อรังในตัวโดยหาโรค ไม่พบ **การไม่พบโรคไม่ได้หมายถึงไม่ป่วยหรือมีสุขภาวะ** ความไม่สมดุลในกายใจเป็นนามธรรม หมอไม่เรียก ว่าเป็นโรค เพราะหมอเรียนมาแต่โรคที่เป็นรูปธรรม สามารถ เห็นหรือจับต้องได้ เมื่อมีความเจ็บปวดในตัว หาโรคไม่ได้ ก็ให้ยาแก้ปวด แล้วก็ติดยาแก้ปวด แล้วก็ตายจากการใช้ยาแก้ปวดเกินขนาด เป็นสภาพที่น่าสงสารมาก เราจึงต้องทำความเข้าใจว่าดุลยภาพ = สุขภาพ หรือ สุขภาวะ สุขภาพบูรณาการ ความสุข ๑๘ การเสียดุลยภาพจากอะไรก็ตาม = ทุกขภาวะ หรือ สุขภาพไม่ดี และที่ว่าเสียดุลยภาพจากอะไรก็ตามนั้น อะไรก็ตาม ที่ว่านั้นเป็นอันมากมายจากเหตุปัจจัยที่ซับซ้อนทางกาย - จิต - สังคม ที่หมอยังไม่ค่อยเข้าใจและไม่สนใจ แต่จะเป็น เช่นนั้นไม่ได้อีกต่อไป เพราะความทุกข์ยากของประชาชน จำนวนมาก ## ๖ มวลจุลชีวันในร่างกาย ในลำคอ โพรงจมูก และลำไส้ มีจุลชีพหรือที่เรียกกัน ว่าแบคทีเรียอาศัยอยู่เป็นล้าน ๆ เซลล์ มวลจุลชีวันหรือ ประชากรจุลชีพเหล่านี้โดยรวมเรียกว่า microbiome (ไม- โครไบโอม) หรือ microbiota การวิจัยใหม่ ๆ พบว่ามวลจุลชีวันเหล่านี้เป็นมิตรกับ ร่างกาย เป็นประดุจอวัยวะหนึ่งของร่างกายทีเดียว เช่น สังเคราะห์วิตามิน สังเคราะห์สารซีโรโทนิน ซึ่งมีผลต่อสมอง มีผลต่อระบบภูมิคุ้มกัน การที่มวลจุลชีวันมีผลถึงสมองและระบบภูมิคุ้มกัน จึง ไปมีผลโดยกว้างขวางต่อความเป็นไปของร่างกายและจิตใจ อย่างใหญ่หลวง แม้แต่โรคอ้วนก็เกี่ยวกับมวลจุลชีวันในลำไส้ ความสุข - สุขภาพดี - อายุยืน สำหรับทุกคน ภาคที่ ๑ สุขภาพและองค์ประกอบของสุขภาพ ๑๙ การผ่าตัดกระเพาะอาหารและลำไส้เพื่อลดความอ้วน ก็พบว่า เป็นเพราะไปเปลี่ยนประชากรมวลจุลชีวันในลำไส้ ได้มีการทดลองเอามวลจุลชีวันในลำไส้ของหนูที่ผ่าตัดลด ความอ้วนไปใส่ในลำไส้ของหนูที่ไม่ได้รับการผ่าตัดลด ความอ้วนก็ปรากฏว่าลดความอ้วนได้ การรบกวนต่อประชากรมวลจุลชีวันในลำไส้มีผลต่อ สุขภาพได้นานาประการ สิ่งที่รบกวนประชากรจุลชีวันใน ลำไส้ก็เช่น อาหารบางอย่าง ความเป็นกรดเป็นด่าง การ ผ่าตัดกระเพาะอาหารและลำไส้ การรับได้สารเคมีบางชนิด เช่น ยาฆ่าแมลง หรือการกินยาปฏิชีวนะ ในอนาคตเราจะมีความรู้เพิ่มขึ้นเรื่อยๆ ว่าอาหาร อะไรมีผลต่อมวลจุลชีวันในลำไส้ และส่งผลต่อสมองและ ระบบภูมิคุ้มกัน และต่อการเกิดโรค หรือสุขภาวะอย่างไร บ้าง ฉะนั้นเรื่องมวลจุลชีวันในร่างกายที่มีผลต่อสุขภาพ เป็นเรื่องสำคัญอีกเรื่องหนึ่งที่เราจะต้องทำความเข้าใจ และ ดูแลในเรื่องสุขภาพอย่างบูรณาการ ๒๐ สุขภาพบูรณาการ ความสุข # ๗ อาหาร อาหารประกอบด้วยสารต่าง ๆ จากภายนอกที่ถูกนำเข้าไปสู่ภายในร่างกาย เข้าไปสัมผัสสัมพันธ์กับทุกเซลล์ของร่างกาย เริ่มต้นจากเซลล์ของกระเพาะอาหารและลำไส้ มวลจุลชีวันที่อยู่ในลำไส้ไปจนถึงเซลล์ของสมอง จึงมีความสำคัญต่อภายในหรือสุขภาพอย่างสำคัญที่สุด ทำให้สุขภาพดีหรือสุขภาพเสียก็ได้ เริ่มตั้งแต่อาหารหยาบตามธรรมชาติที่มีกากและเส้นใยมาก ทำให้ท้องไม่ผูก ถ่ายอุจจาระคล่อง ไม่ค่อยเป็นโรคริดสีดวงทวาร และมะเร็งในลำไส้ ดังที่คนแอฟริกันในแอฟริกาไม่ค่อยเป็นโรคริดสีดวงทวาร และไม่ค่อยเป็นมะเร็งต่อมลูกหมาก แต่คนแอฟริกันที่ไปอยู่ในสหรัฐอเมริกาและบริโภคอาหารแบบอเมริกันเป็นมะเร็งต่อมลูกหมากกันมาก อาหารจึงเกี่ยวกับการเกิดมะเร็ง เช่น อาหารที่มีเนื้อสัตว์มากไขมันมาก หรือปนเปื้อนด้วยสารพิษ เช่น สารเคมีบางอย่างและยาฆ่าแมลง ดังได้กล่าวแล้วว่ามวลจุลชีวันที่อยู่ในลำไส้ทำหน้าที่เกี่ยวกับสุขภาพมาก ทั้งมีผลต่อสมอง ต่อภูมิคุ้มกัน และอื่น ๆ อาหารบางอย่างก็ไปส่งเสริมมวลจุลชีวันที่เป็นมิตร อาหารบางอย่างก็เป็นปฏิปักษ์หรือฆ่ามวลจุลชีวันที่เป็นมิตรต่อสุขภาพ ความสุข - สุขภาพดี - อายุยืน สำหรับทุกคน ภาคที่ ๑ สุขภาพและองค์ประกอบของสุขภาพ ๒๑ เราจะมีความรู้มากขึ้นในอนาคตอันใกล้ว่า อาหารอะไรเป็นมิตร อะไรเป็นปฏิปักษ์ต่อมวลจุลชีวันในลำไส้ และส่งผลไปถึงสุขภาพ สาเหตุการตายที่สำคัญที่สุดของคนตะวันตกคือ การที่เลือดแข็งตัวเป็นลิ่มเลือดแล้วอุดหลอดเลือด ที่เรียกว่า thrombosis (thrombosis) เช่น อุดหลอดเลือดหัวใจ หลอดเลือดสมองและหลอดเลือดตามอวัยวะต่าง ๆ คนไทยสมัยที่ยังไม่มีพฤติกรรมแบบคนตะวันตกเป็นโรคหลอดเลือดอุดตันน้อยมาก อาหารของชาวตะวันตกมีเนื้อสัตว์มาก ไขมันสูง แต่เส้นใยน้อย ตรงข้ามกับอาหารไทย เช่น น้ำพริก ผัก ปลาทู แกงส้ม แกงเลียง ที่มีเนื้อสัตว์น้อย ไขมันต่ำ มีเส้นใยมาก อาหารไทยเป็นอาหารสุขภาพมากกว่าอาหารฝรั่ง นอกจากนั้นพริกยังมีสารละลายลิ่มเลือด หอมกระเทียมยังป้องกันการจับกลุ่มของเกล็ดเลือด ทำให้ป้องกันการเกิดลิ่มเลือด ขมิ้นชันมีสารต่อต้านอนุมูลอิสระสูง ป้องกันการเกิดมะเร็ง เป็นต้น ขณะนี้มีความสนใจเรื่องอาหารกับสุขภาพเพิ่มขึ้นทั่วโลก แนวโน้มคือลดโปรตีนจากเนื้อสัตว์ แทนที่ด้วยโปรตีนจากพืช สุขภาพบูรณาการ ความสุข ๒๒ ความนิยมมังสวิรัติเพิ่มขึ้น เชื่อว่าการบริโภคเนื้อสัตว์ มากๆ เพิ่มการเป็นโรคหัวใจและโรคมะเร็ง อาหารที่ได้จากเกษตรแบบอินทรีย์ ไม่ใช้ปุ๋ยเคมี ไม่ ใช้ยาฆ่าแมลง น่าจะเป็นคุณต่อสุขภาพมากกว่าอาหารที่ ปนเปื้อนด้วยสารเคมีและยาฆ่าแมลง ความนิยมบริโภคผลิตผลจากการเกษตรอินทรีย์ นอก จากเป็นผลดีต่อสุขภาพของผู้บริโภคแล้ว ยังไปสนับสนุน ให้การเกษตรอินทรีย์หรือเกษตรธรรมชาติขยายตัว อันเป็น คุณต่อสิ่งแวดล้อมและสุขภาพของเกษตรกรอีกด้วย ## สิ่งแวดล้อม สิ่งแวดล้อม เช่น ดิน น้ำ อากาศ สายลม แสงแดด ต้นไม้ สัตว์ ทัศนียภาพ มีผลต่อสุขภาพของมนุษย์ สถานที่ที่อยู่ แล้วสุขสบาย ภาษาทางพระเรียกว่า สัปปายะ สัปปายะก็คือสบาย สัปปายะสถานให้หมายถึง ที่ที่ ทำให้มีความสุข และสุขภาพดี เช่น มีความสะอาด ร่มรื่น มี ต้นไม้มาก มีทัศนียภาพงดงาม ไม่มีความสกปรกรกรุงรัง (เต็มไปด้วยขยะมูลฝอย มีกลิ่นเหม็น มีมลพิษจากอากาศ เสีย น้ำเสีย มีควันไฟ ฝุ่นละออง หรือมลพิษในอากาศมาก) การมีภูมิทัศน์และภูมิศิลป์ที่งดงาม เป็นต้น ความสุข - สุขภาพดี - อายุยืน สำหรับทุกคน ภาคที่ ๑ สุขภาพและองค์ประกอบของสุขภาพ ๒๓ สมัยปัจจุบัน สัปปายะสถาน เป็นไปได้ยาก เพราะ ความแออัดยัดเยียด การนำสารเคมี ยาฆ่าแมลง ยาฆ่าหญ้า เข้ามาใช้ในการเกษตร การใช้พลังงานจากถ่านหินและน้ำมัน ซึ่งปล่อยแก๊สพิษเข้าสู่อากาศ การก่อสร้างและรถยนต์ที่มี จำนวนมากปล่อยฝุ่นละอองสู่อากาศ โรงงานและการทำ เหมืองที่ปล่อยสารเคมีสู่แม่น้ำลำคลอง การมีต้นไม้มากและอยู่ใกล้ต้นไม้มีคุณต่อสุขภาพ หลายอย่าง ใบไม้ปล่อยออกซิเจนและดูดซับคาร์บอนได- ออกไซด์ นอกจากนั้นยังกรองฝุ่นละอองทำให้อากาศสดชื่น การอยู่ใกล้ต้นไม้ยังทำให้เกิดความรู้สึกรื่นรมย์ ความเป็นป่าที่น้อยลงเป็นปัญหาทางมหภาคที่กระทบ สุขภาพ คือทำให้เกิดน้ำท่วมในหน้าฝน และการขาดแคลน น้ำในหน้าแล้ง สภาวะโลกร้อนก่อให้เกิดหายนภัยร้ายแรงหลายอย่าง เช่น ฝนตกหนักน้ำท่วมฉับพลัน ลมพายุรุนแรง แผ่นดินไหว ภูเขาไฟระเบิด คลื่นสึนามิ ระดับน้ำทะเลสูงขึ้น ทำให้เกิด น้ำท่วม และผืนดินที่อยู่อาศัยและผลิตอาหารลดน้อยลง การเปลี่ยนแปลงภูมิสถานทำให้เกิดโรคระบาด เป็นต้น เรื่องสิ่งแวดล้อม ปัจเจกบุคคลจัดการได้ส่วนหนึ่ง แต่ส่วนที่ใหญ่และยาก คือ นโยบายสาธารณะ และระบบ เศรษฐกิจสังคมที่ส่งผลต่อสิ่งแวดล้อมอันไม่เป็นคุณต่อ สุขภาพ สุขภาพบูรณาการ ความสุข ๒๔ # ๙ สังคมกับสุขภาพ ครอบครัวอบอุ่น ชุมชนเข้มแข็ง มีผลดีต่อสุขภาพมาก ทำให้ไม่ค่อยเจ็บป่วยเป็นโรคต่าง ๆ เช่น โรคหัวใจ โรคมะเร็ง ที่ในรัฐเพนซิลเวเนียของสหรัฐอเมริกามีโรงพยาบาล แห่งหนึ่งดูสถิติของผู้ป่วย ซึ่งมาจากชุมชนรอบโรงพยาบาล พบว่า มีชุมชนแห่งหนึ่งชื่อ โรเซโต ไม่ค่อยมีผู้ป่วย ไม่ว่า โรคหัวใจหรือโรคมะเร็ง เมื่อไปศึกษาดูพบว่าเป็นประชากรที่มาจากการอพยพ ของคนอิตาเลียน จากเมืองโรเซโตในประเทศอิตาลี พวก เขามีวัฒนธรรมที่สนิทสนมกลมเกลียว ไปมาหาสู่ มีความ อบอุ่นทางสังคม ความอบอุ่นทางสังคมทำให้มีความสุขและ สุขภาพดี น่าจะมีผลทำให้ระบบภูมิคุ้มกันแข็งแรง ซึ่งมีผลดี ต่อทุกอวัยวะทุกระบบในร่างกาย ครอบครัวอบอุ่นชุม ชนเข้มแข็ง จึงเป็นปัจจัยส่งเสริม สุขภาพที่สำคัญยิ่ง ชุมชนเข้มแข็งยังสามารถดูแลผู้สูงอายุได้ดีกว่าสังคม แบบตัวใครตัวมันในเมือง สังคมมีมิติอันมากหลายที่เกี่ยวกับสุขภาพ จนมีคำ เรียกว่า social determinants of health หรือปัจจัยทางสังคม ที่กำหนดสุขภาพ เช่น รายได้ ความเสมอภาค ภราดรภาพ ลักษณะของอาชีพ ความสุข - สุขภาพดี - อายุยืน สำหรับทุกคน ภาคที่ ๑ สุขภาพและองค์ประกอบของสุขภาพ ๒๕ โดยสรุป อะไรที่ก่อให้เกิดความบีบคั้นจะทำให้เกิด ทุกขภาวะ และการเกิดโรค เช่น โรคหัวใจ โรคมะเร็ง ความ เหลื่อมล้ำที่มากเกิน ก่อให้เกิดปัญหาทางสังคมและสุขภาพ นานาประการ เป็นต้น มีผู้สรุปว่า ปัจจัยที่กำหนดสุขภาพกว่า ๘๐ เปอร์- เซ็นต์ อยู่นอกแวดวงสิ่งที่เรียกว่า การสาธารณสุข นั่นก็คือ ปัจจัยทางสังคมนั่นเอง เพราะฉะนั้นเรื่องการมีสุขภาพดีจะ จำกัดอยู่เฉพาะมดหมอหยูกยาโรงพยาบาลเท่านั้นหาได้ไม่ เพราะสุขภาพคือทั้งหมด - Health is the whole ดังกล่าว แต่ต้น สุขภาพบูรณาการ ความสุข ๒๖ # ๓ ความบรรสาน (Harmony) ขององค์ประกอบทั้ง ๙ คือ ความสุขและสุขภาพดี ต้องย้ำอีกครั้งว่า ความสุขและการมีสุขภาพดี ไม่ใช่การไม่มีโรคเท่านั้น เช่นที่หมอตรวจไม่พบโรค แต่เรามีความทุกข์และสุขภาพไม่ดีได้ ความสุขและการมีสุขภาพดี คือดุลยภาพ ซึ่งเกิดจากองค์ประกอบทั้งหมด บูรณาการหรือบรรสานกันอย่างลงตัว ไม่ปืนเกลียว กัน ไม่ขบกัดกัน ลองนึกถึงรถยนต์หรือเครื่องบิน ซึ่งมีองค์ประกอบนับหมื่นส่วน ถ้าองค์ประกอบบางส่วนมันปืนเกลียว หรือขบกัด กัน รถยนต์หรือเครื่องบินก็วิ่งหรือบินไม่ได้อย่างปรกติ หรือถึงกับวิ่งไม่ได้บินไม่ได้ หรือเกิดอุบัติเหตุด้วยประการต่าง ๆ ความสุข - สุขภาพดี - อายุยืน สำหรับทุกคน ๒๗ ฉะนั้นความเป็นปรกติก็คือสุขภาพและความยั่งยืน ในร่างกายของเรา ถ้ามีอะไรมันปิ่นเกลียวหรือขบกัน มันก็เสียความเป็นปรกติ ไม่สบาย สุขภาพไม่ดี โดยจะพบ โรคหรือไม่พบโรคอะไร หรือไม่รู้ว่าจะเรียกว่าโรคอะไรก็ตาม แต่มันคือความทุกข์หรือสุขภาพไม่ดี แพทย์ควรจะมีการเรียนรู้ใหม่ที่เอาสุขภาพองค์รวม หรือสุขภาพบูรณาการเป็นตัวตั้ง ไม่ใช่เอาโรค ซึ่งเป็นส่วน เดียวของสุขภาพองค์รวมเป็นตัวตั้ง ที่เรียกว่า Disease - oriented มิฉะนั้นจะไม่เข้าใจเรื่องสุขภาพทั้งหมดและทำการ ที่เป็นผลเสียต่อคนไข้ได้ เรื่องของสุขภาพก็จะไปรอพึ่งแต่แพทย์ไม่ได้ เพราะ แพทย์เข้าใจส่วนเดียว ทุกคนและทุกองค์กรต้องพยายาม ทำความเข้าใจเรื่องสุขภาพองค์รวม สร้างและร่วมสร้าง สุขภาพกันเองให้ได้มากที่สุดจะเป็นคุณต่อชีวิต เศรษฐกิจ และสังคมของประเทศยิ่งนัก ในตอนที่ ๒ ได้กล่าวถึงองค์ ๙ แห่งสุขภาวะคือ กาย สมอง จิต ต่อมเอนโดครีน ระบบภูมิคุ้มกัน มวลจุลชีว์ใน ร่างกาย อาหาร สิ่งแวดล้อม สังคม โดยย่นย่อว่าองค์- ประกอบทั้ง ๙ นี้เชื่อมโยงถึงกัน หรืออยู่ในกันและกัน สุขภาพบูรณาการ ความสุข ๒๘ ถ้าทั้งหมดบูรณาการบรรสานสอดคล้อง (Harmony) ก็จะเกิดดุลยภาพหรือความเป็นปรกติ ทำให้รู้สึกสุขกาย สบายใจ สุขภาพดี และอายุยืน ฉะนั้นจึงเป็นหน้าที่ของเราทุกคนที่จะเรียนรู้และช่วย ให้เพื่อนมนุษย์ได้เรียนรู้ที่จะมีความเข้าใจในองค์ ๙ แห่ง สุขภาวะ และการดูแลรักษาให้ทั้งหมดบรรสานสอดคล้อง สมดุล เกิดเป็นความสุข สุขภาพดี และการมีอายุยืน ให้ มากที่สุดเท่าที่จะทำได้ ความสุข - สุขภาพดี - อายุยืน สำหรับทุกคน ภาคที่ ๑ สุขภาพและองค์ประกอบของสุขภาพ ๒๙ ภาค ๒ มรรค วิธีสร้างสุขภาวะ สังคมไม่ทอดทิ้งกัน ครอบครัว ชุมชน สติ สมาธิ สุนทรียธรรม จิต ไมตรีจิต การควบคุมโรคเบาหวาน, ความดันเลือดสูง เศรษฐกิจ ๓๒ สุขภาพบูรณาการ สุขภาวะ ๔ มิติ เชื่อมโยงกันคือ * สุขภาวะทางกาย * สุขภาวะทางจิต * สุขภาวะทางสังคม * สุขภาวะทางปัญญา แต่ละมิติมีข้อย่อยตามตัวอย่างที่แสดงในภาพข้างล่าง ![Image Description](image-url) ความเป็นธรรมทางสังคม การปฏิวัติสัมพันธภาพ ระบบบริการสุขภาพที่ดี **สังคม** * ซีวิตคือการเรียนรู้ * การเข้าถึงกระแสของเหตุปัจจัย * การเข้าถึงความเป็นทั้งหมด **สุขภาวะ บูรณาการ** * วิปัสสนา - จิตต์ปัญญาศึกษา **ปัญญา** * ออกกำลัง * อาหาร **กาย** * สิ่งแวดล้อม สุขภาวะบูรณาการทั้ง ๔ มิติ ความสุข - สุขภาพดี - อายุยืน สำหรับทุกคน ภาคที่ ๒ มรรควิธีสร้างสุขภาวะ ๓๓ รูปหน้าที่แล้วสรุปการพัฒนาใน ๔ มิติ พร้อมทั้ง ตัวอย่างองค์ประกอบในแต่ละมิติ การพัฒนาในแต่ละมิติจะมีทั้งส่วนที่เป็นข้อปฏิบัติหรือ พฤติกรรมของบุคคลและการส่งเสริม ดังต่อไปนี้ สุขภาพบูรณาการ ๓๔ # สุขภาวะ ทางกาย ## การออกกำลังกายและ อัตโนบายภาพบำบัดเพื่อสุขภาพ การออกกำลังกายเป็นเรื่องที่จะขาดเสียมิได้ในการ สร้างสุขภาวะ เพราะธรรมชาติสร้างมาให้มนุษย์ต้องมีการ ออกกำลังกายจึงจะมีความเป็นปรกติ การออกกำลังทำให้อวัยวะต่างๆ รวมทั้งกระดูกแข็ง- แรงและทำหน้าที่ได้อย่างปรกติ การทำงานเบา อาชีพที่มี แต่นั่ง และขาดการออกกำลัง หัวใจ ปอด ตับ จะไม่แข็งแรง กระดูกพรุนและหักได้ง่าย และไม่มีกำลังหรือไม่มีแรง ทำ อะไรก็เหนื่อยง่าย ความสุข - สุขภาพดี - อายุยืน สำหรับทุกคน ๓๕ การไม่มีแรงทำให้ไม่มีความสุขในตัว ดังที่ปรากฏว่า คนไม่มีแรงพยายามแสวงหายาชูกำลัง ซึ่งเป็นความเข้าใจผิด เพราะกำลังจะมีต่อเมื่อมีการออกกำลัง เห็นได้ง่าย ๆ จากการที่เถ้าแก่ ไม่ว่าจะกินหมู เห็ด เป็ด ไก่ และวิตามินเป็นกำ ๆ ก็แบกกระสอบข้าวไม่ไหว เพราะไม่ได้ออกกำลัง แต่กรรมกรที่กินอาหารธรรมดา ๆ สามารถแบกของหนักได้ เพราะออกกำลังจึงมีกำลังมาก ที่โรงพยาบาลมีคนไข้จำนวนมากไปหาหมอ เพราะ ไม่มีกำลังใจ หายใจไม่เต็มอิ่ม เหนื่อยง่าย สงสัยตัวเองจะ เป็นโรคหัวใจหรือโรคปอด เมื่อซักประวัติจะเห็นว่าเป็นผู้ที่ ขาดการออกกำลังกาย บางทีไปเจอหมอบอกว่าเป็น "โรค หัวใจอ่อน" ยิ่งเกิดอุปาทาน ไม่หายป่วยหรือป่วยมากขึ้น ผมเคยถูกตามให้ไปดูญาติผู้หญิงที่อำเภอท่าม่วง จังหวัดกาญจนบุรี ซึ่งมีอาการไม่มีแรง หมอบอกว่าเป็น โรคหัวใจอ่อน เลยไม่กล้าทำอะไร ไม่ได้ไปจ่ายกับข้าวที่ ตลาดมาปีกว่าแล้ว ผมตรวจไม่พบว่าเป็นโรคอะไร เมื่อ อธิบายให้ฟังก็หายทันที ที่ศิริราช ผมพบคนไข้รายหนึ่งมาจากอำเภอเสนา อยุธยา เธอควักกระดาษขึ้นมาบอกว่า หมอฟังฉันก่อน ฉัน มีอาการดังต่อไปนี้ เหนื่อยง่าย ใจสั่น หายใจไม่ทั่วท้อง... รวมทั้งหมด ๖ อย่าง สุขภาพบูรณาการ ๓๖ # ภาคที่ ๒ มรรควิธีสร้างสุขภาวะ ผมฟังและตรวจอย่างละเอียด ไม่พบว่าเป็นโรคอะไร จึงอธิบายให้เธอฟังว่าหมอตรวจไม่พบโรคอะไร คิด ว่าทั้งหมดนี้เกิดจากการขาดการออกกำลังกาย ถ้าไปออก กำลังกายเสียก็จะหาย หมอคิดว่าไม่จำเป็นต้องใช้ยา แต่ถ้า ต้องการยาหมอก็จะสั่งให้ เธอก็บอกว่าไม่ต้องเอายาก็ได้ ต่อมามีจดหมายฉบับหนึ่งเขียนมาถึงนิตยสาร "หมอ- ชาวบ้าน" ว่าเธอไปตรวจที่ศิริราช พบหมอที่แปลกประหลาด ไม่ได้ให้ยาแต่แนะนำให้เธอไปออกกำลัง เธอเห็นหมอตั้งใจ ฟังเธอจึงยอมเชื่อ เมื่อไปออกกำลังก็ปรากฏว่าอาการ ทั้งหมด ๖ อย่าง หายไปจริง ๆ คนในเมือง โดยเฉพาะสตรี เมื่ออายุมากเป็นโรค กระดูกพรุนและกระดูกหักง่าย มีการโฆษณาประชาสัมพันธ์ ให้ใช้วิตามินดี (D) และแคลเซียมกันอย่างมากมาย แต่ย่า ยายชาวไร่ชาวนาไม่เป็นโรคกระดูกพรุน เพราะเขาทำงาน ออกแรง การออกแรงทำให้กระดูกแข็งแรง เพราะเป็นการ กระตุ้นให้มีการสร้างเนื้อกระดูก เพราะฉะนั้นการป้องกัน โรคกระดูกพรุนที่ดีที่สุดคือการออกกำลัง ไม่ใช่การใช้ ฮอร์โมนหรือยาอะไร ความสุข - สุขภาพดี - อายุยืน สำหรับทุกคน ๓๗ การออกกำลังยังป้องกันโรคสมองเสื่อมหรืออัลไซเมอร์ ทำให้อายุยืน ลดการเป็นโรคติดเชื้อ และโรคมะเร็ง เพราะทำให้ระบบภูมิคุ้มกันแข็งแรง โรคแพ้อากาศ เช่น คัดจมูก ก็จะลดน้อยหรือหายจากการออกกำลังกาย มีชายผู้หนึ่งชื่อทศ พันธุมเสน เป็นลูกผู้ก่อการเปลี่ยนแปลงการปกครองเมื่อ ๒๔ มิถุนายน ๒๔๗๕ คุณทศเล่าว่า ตั้งแต่เด็ก ๆ ไม่เคยหายใจทางจมูกคล่องเลย บางครั้งก็มีอาการหอบหืดด้วย ตอนไปเรียนที่ประเทศอังกฤษ หมอที่นั่นรักษาเท่าไรก็ไม่หาย เมื่อเกิดสงครามโลกครั้งที่ ๒ สมัครเป็นเสรีไทย ถูกส่งไปฝึกที่อินเดีย เห็นโยคีทำโยคะอยู่ก็ไปถามว่า ทำไมโยคีเลยสอนการทำโยคะให้ เมื่อทำดูปรากฏว่าอาการคัดจมูกและหอบหืดหายไปหมด ต่อมาคุณทศออกกำลังกายเป็นประจำ สามารถเดินขึ้นภูเขาได้ โรคภูมิแพ้ดังกล่าวหายไปหมด ผมก็เคยเป็นคล้าย ๆ กันแต่น้อยกว่า คือตอนเช้าหรือเวลาอากาศเย็นจะมีอาการคัดจมูกแบบที่เขาเรียกว่า cold allergy หรือโรคแพ้อากาศเย็น เมื่อผมออกกำลังโดยการวิดพื้น ร่างกายอบอุ่นขึ้น อาการคัดจมูกก็หายไป และเมื่อออกกำลังกายเป็นประจำโรคนี้ก็หายไป การออกกำลังกายทำให้เกิดความสุขซาบซ่านไปทั้งตัว สุขภาพบูรณาการ ๓๘ การออกกำลังกายเมื่อถึงระดับหนึ่งจะเกิดความสุข ซาบซ่านไปทั้งเนื้อทั้งตัว เพราะสารสุขจำพวกเอนดอร์ฟินส์ (Endorphins) หลั่งออกมาจาก สารนี้มีฤทธิ์คล้ายมอร์ฟีน แต่เป็นมอร์ฟีนในร่างกาย เขาจึงเรียกว่า Endorphin โดยที่ Endo หมายถึงภายใน เมื่อสารสุขหลั่งออกมาจากจึงเกิด ความสุขซาบซ่านไปทั้งตัว อีกประการหนึ่งที่ทำให้รู้สึกสุขสบายก็คือ เกิดความ สมดุลของประสาทอัตโนมัติ (Autonomic nervous system) ในร่างกายมีระบบประสาทที่ทำงานโดยอัตโนมัติโดยสมอง ไม่ต้องจงใจสั่ง ระบบประสาทอัตโนมัติมีทั้งฝ่ายกระตุ้นให้ตื่นตัวที่ เรียกว่า ซิมพาเทติก (Sympathetic) กับฝ่ายที่ระงับการตื่น ตัว ทำให้เชื่องช้าที่เรียกว่า พาราซิมพาเทติก (Parasympa- thetic) โดยฝ่ายแรกทำให้ตื่นตัว ตื่นเต้นว่องไว ความดันขึ้น หัวใจเต้นรัว ฝ่ายหลังทำให้เชื่องช้า ซึมเซา เหงาหงอย การออกกำลังปรับระบบทั้งสองให้สมดุล เมื่อสมดุล ก็จะรู้สึกสงบสบาย ไม่ซึมเซา เหงาหงอย แต่ก็ไม่ตื่นเต้นเกิน ไป ความสุข - สุขภาพดี - อายุยืน สำหรับทุกคน ภาคที่ ๒ มรรควิธีสร้างสุขภาวะ ๓๙ เชื่อว่าสภาพที่เป็นสุขอย่างนี้ ทำให้ระบบภูมิคุ้มกันดี ป้องกันโรคต่าง ๆ และเป็นอะไรก็หายเร็ว เมื่อเร็ว ๆ นี้ผมพบการเจ็บป่วยรายหนึ่ง ผู้บาดเจ็บ เป็นนักออกกำลังโดยการขี่จักรยานและวิ่ง ร่างกายแข็งแรง เต็มที่ เขาเกิดอุบัติเหตุบาดเจ็บสาหัส มีบาดแผลหลายแห่ง กระดูกคอแตก ซี่โครงหัก ๓ ซี่ แทงปอดเกิดลมรั่วสู่ช่องเยื่อ หุ้มปอด กระดูกสะบักข้างหนึ่งแตก แรงกระแทกที่ศีรษะ ทำให้สลบ ทั้งหมดดูเจ็บหนักมาก แต่หายเร็วอย่างมหัศจรรย์ ภายใน ๑ สัปดาห์ ไปเดินข้ามสะพานพระราม ๘ แล้ว ! เข้าใจว่าระบบภูมิคุ้มกันเขาแข็งแรง จากการออกกำลัง กายเป็นประจำ **วิธีการออกกำลังกาย** ทำได้หลายอย่าง เช่น ทำงาน ที่ใช้แรงกาย เดิน วิ่ง กายบริหาร โยคะ ไทเก๊ก ว่ายน้ำ ขี่ จักรยาน ก็หาชนิดต่าง ๆ เลือกที่ถูกจริต ควรลองดูหลาย ๆ วิธี แล้วดูว่าวิธีไหนที่ถูกใจ สะดวก ทำแล้วเกิดความสุขสบาย อุปสรรคที่สำคัญที่สุดคือ ความขี้เกียจและความไม่ เข้มแข็งทางจิตใจ ต้องพยายามทำให้ถึงขั้นที่เกิดความสุข ซาบซ่านทั้งตัว แล้วจะติดใจ หลังจากนั้นจะเสพติดการออก กำลังกาย สุขภาพบูรณาการ ๔๐ สำหรับโยคะกับไทเก็ก นอกจากเป็นเทคนิคให้กล้ามเนื้อทุกมัดได้ออกกำลังแล้ว ยังเป็นการเจริญสติไปกับท่าเคลื่อนไหวร่างกายด้วย การเจริญสติทำให้จิตสงบ มีความสุข และสุขภาพดี ซึ่งจะกล่าวถึงตอนเจริญสติ โยคะกับไทเก็กจึงเป็นทั้งการบริหารกายและบริหารจิต การออกกำลังอย่างอื่นก็สามารถเจริญสติควบคู่ไปด้วยได้ เช่น การเดินก็กำหนดให้รู้ว่าก้าวเท้าซ้าย ก้าวเท้าขวา หรือเวลาวิ่งก็เช่นเดียวกัน เมื่อวิ่งและมีสติรู้ตัวอยู่กับการวิ่ง เมื่อถึงตอนเอนดอร์ฟินหลั่งออกมา จะมีความสุขประดุจบรรลุนิพพาน ผมเรียกสภาวะการวิ่งขณะนั้นว่า "วิ่งสู่สภาวะนิรันดร์" พระสงฆ์สมัยโบราณท่านเคลื่อนที่ไปเรื่อย นอกจากระหว่างจำพรรษาและต้องเดินบิณฑบาตเป็นระยะทางไกล หรือต้องกวาดลานวัด พระสงฆ์ปัจจุบันมีการออกกำลังกายน้อยจึงมีปัญหาสุขภาพ ต้องหาทางออกกำลังที่เหมาะสมกับสมณสารูป เช่น กวาดลานวัด เดินจงกรมให้มาก ทำกายบริหารหรือโยคะในกุฏิ อัตโนกายภาพบำบัด การทำกายภาพบำบัดให้ตัวเองป้องกันและรักษาโรคได้มาก เช่น โรคปวดเข่า ปวดหลัง ความสุข - สุขภาพดี - อายุยืน สำหรับทุกคน ภาคที่ ๒ มรรควิธีสร้างสุขภาวะ ๔๑ ปวดไหล่ ปวดคอ และส่งเสริมสุขภาพโดยทั่วไป **การใช้ขายกถุงทรายเป็นประจำป้องกันโรคปวดเข่า** ได้ชะงัดมาก ไม่ต้องใช้ยาแก้ปวดหรือไปผ่าตัดหัวเข่าให้ ลำบาก ทำดังนี้ ทำหรือซื้อถุงทรายน้ำหนักประมาณ ๒ กิโลกรัม แล้วพาดตรงข้อเท้าในท่านั่งเก้าอี้ แล้วยกขาขึ้นมา จนถึงระดับขนานกับพื้น ทำซ้ำ ๆ ๒๐-๓๐ ครั้ง แล้วสลับข้าง พักสักครู่ ทำสัก ๒-๓ ยก ได้ข้างละ ๔๐-๖๐ ครั้งต่อวัน ทำ ทุกวัน ป้องกันปวดเข่าดีนักแล ผมอายุ ๘๗ แล้ว ทำทุกวัน ที่เคยปวดก็หายปวด ไม่ ต้องคิดจะไปเปลี่ยนเข่ากับใครเขาเลย การยกถุงทรายเช่นนี้ทำให้กล้ามเนื้อต้นขาแข็งแรง กล้ามเนื้อต้นขานี้ปลายล่างมันจะเกาะอยู่ข้างหัวเข่า เมื่อมัน แข็งแรงมันจะกระชับข้อเข่าทำให้ไม่ปวดเข่า แนะนำให้ลอง ทำดูทุกคน **หมอนหนุนคอป้องกันปวดคอร้าวไปตามแขน** โรคที่ พบบ่อยมากอย่างหนึ่งคือกระดูกคอไปกดทับประสาทคอที่ ไปเลี้ยงแขน ทำให้ปวดร้าวลงไปที่หัวไหล่ ซึ่งจะทำให้ตกใจ มาก ที่เป็นดังนี้เพราะนอนหนุนหมอนไม่ถูกสุขลักษณะ คือ ใช้หมอนสูงหนุนศีรษะทำให้คอพับไปข้างหน้าเป็นเหตุให้ หมอนกระดูกคอทะลักไปกดเส้นประสาท สุขภาพบูรณาการ ๔๒ ภาคที่ ๒ มนุษยวิธีสร้างสุขภาวะ วิธีแก้ไขให้นอนโดยใช้หมอนกลมเล็กยาวหนุนตรงคอ เมื่อหนุนที่คอกระดูกคอก็จะแอ่น หมอนกระดูกคอก็จะเข้า ที่ไม่กดประสาทคออีกต่อไป หายปวดคอปวดแขนดีนักแล ไม่ต้องไปผ่าตัดให้ลำบากลำบน โรคปวดหลัง ปวดไหล่ นิ้วติด ฯลฯ ก็สามารถใช้การ ทำอัตโนกายภาพบำบัดป้องกันและรักษาได้เป็นอันมาก ถ้าประชาชนทั้งประเทศรู้ที่จะทำกายภาพบำบัดให้ ตนเอง จะป้องกันโรคและสร้างเสริมสุขภาพได้อย่างมหา- ศาล เรามีภาควิชาและคณะกายภาพบำบัดอยู่ในมหา- วิทยาลัยต่าง ๆ เป็นจำนวนมาก ถ้าภาควิชาและคณะเหล่านี้ รวมตัวกันทำการสอนประชาชนผ่านสื่อต่าง ๆ ให้เข้าใจ กายวิภาคศาสตร์พอสมควรและสามารถทำอัตโนกายภาพ บำบัดได้จะเกิดคุณค่ามหาศาลต่อสุขภาพ สังคม เศรษฐกิจ ของประเทศ การนวดแผนไทยและการประคบด้วยสมุนไพร เมื่อ ผมเด็ก ๆ ผมนวดให้พ่อแม่ แต่เมื่อแก่แล้วกลับนวดให้หลาน การนวดทำให้กล้ามเนื้อคลายจากการเกร็งตัว ทำให้รู้สึก สบายคลายเครียด ความดันลด หลับง่าย มีประโยชน์ต่อ สุขภาพ การนวดให้กันและกันในครอบครัวเป็นประโยชน์ต่อ สุขภาพทั้งทางกาย ทางจิต และทางสังคม ความสุข - สุขภาพดี - อายุยืน สำหรับทุกคน ๔๓ กรมการแพทย์แผนไทยควรส่งเสริมสนับสนุนให้มี ศูนย์การแพทย์แผนไทยทุกตำบล โดยอยู่กับสถานีอนามัย หรือโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล (รพ.สต.) แต่เป็น ธุรกิจสังคมของชุมชน ให้บริการ ๓ อย่าง คือ การนวดแผน- ไทย การประคบด้วยสมุนไพร และการขายยาแผนไทยที่ พิสูจน์แล้วว่ามีประโยชน์ ศูนย์การแพทย์แผนไทยประจำตำบลจะช่วยสร้าง- เสริมสุขภาพ แบ่งเบาภาระบริการจากสถานบริการแผน ปัจจุบัน สร้างเศรษฐกิจชุมชนและประหยัดค่าใช้จ่ายโดย รวมของประเทศ ในสถานการณ์ที่มีผู้สูงอายุมากขึ้น ผู้สูงอายุย่อมมี อาการปวดข้อบ้าง ปวดหลังบ้าง เป็นอัมพาตบ้าง โรง- พยาบาลใหญ่ ๆ ไม่เหมาะแก่การไปของผู้ป่วยสูงอายุเลย เพราะแน่น ยุ่ง เร่งรีบ ไม่มีเวลาที่จะให้กับคนแก่ที่ต้องการ ความเชื่องช้า ละเมียดละไม แต่สิ่งนี้กลับพบที่ศูนย์การแพทย์แผนไทย ซึ่งการนวด การประคบด้วยสมุนไพร ไม่เร่งรีบ มีการแตะเนื้อต้องตัว และคุยกันกระหนุงกระหนิง ให้ความสุขความพอใจแก่ผู้ สูงอายุอย่างยิ่ง ทำให้การรักษาเป็นผลดี ฉะนั้นถ้ามีศูนย์การแพทย์แผนไทยทุกตำบล จะช่วย เพิ่มคุณภาพชีวิตผู้สูงอายุได้ทั่วประเทศ สุขภาพบูรณาการ ๔๔ # ๒ อาหารเพื่อสุขภาพ ในปัจจุบันมีความสนใจเรื่องอาหารกับสุขภาพ และมีการเผยแพร่ความรู้ในสื่อมวลเป็นประจำ ซึ่งเป็นเรื่องที่ดีจึงจะไม่กล่าวถึงรายละเอียดในที่นี้ แต่จะย้ำถึงความสำคัญบางเรื่อง ดังนี้ (๑) อาหารไม่สะอาดนำเชื้อโรคเข้าสู่ร่างกาย เช่น เชื้อโรคที่ทำให้ท้องเดิน ไข้ไทฟอยด์ อหิวาตกโรค ฯลฯ จึงควรระมัดระวัง (๒) สารพิษปนเปื้อน เช่น ยาฆ่าแมลงที่ใช้ในการเกษตรอาจทำให้เกิดมะเร็ง จึงควรบริโภคผักที่ปลูกเอง หรือผลผลิตจากเกษตรอินทรีย์ หากผู้บริโภคจำนวนมากเลือกผลผลิตการเกษตรที่มาจากเกษตรธรรมชาติ หรือเกษตรอินทรีย์ นอกจากเป็นผลดีต่อสุขภาพของตนเองแล้ว ยังเป็นผลดีต่อสุขภาพของเกษตรกร และสุขภาพของสิ่งแวดล้อม ความสุข - สุขภาพดี - อายุยืน สำหรับทุกคน ภาคที่ ๒ มรรควิธีสร้างสุขภาวะ ๔๕ (๓) อาหารไทยเป็นอาหารสุขภาพ เพราะมีเส้นใยสูง ไขมันต่ำ และเนื้อสัตว์ไม่มาก ต่างจากอาหารฝรั่ง การบริโภคเนื้อสัตว์มากทำให้เป็นโรคหัวใจและโรคมะเร็ง การบริโภคไขมันมากทำให้เป็นโรคหลอดเลือดอุดตันได้ง่าย นอกจากนั้นอาหารไทยยังมีสมุนไพรซึ่งเป็นประโยชน์ต่อสุขภาพ เช่น ตะไคร้ กะเพรา ขิง ข่า ขมิ้น หอมกระเทียม (๔) ประเทศไทยยังมีเด็กแรกคลอดที่น้ำหนักต่ำกว่าเกณฑ์แสดงว่าระหว่างตั้งครรภ์แม่ได้รับโภชนาการไม่เพียงพอ ซึ่งมีผลเสียต่อลูกในครรภ์ โดยที่เมื่ออายุประมาณ ๔๐ ปี เขาจะเป็นโรคหัวใจ โรคมะเร็ง โรคเบาหวาน ทุกชุมชนควรจะดูแลให้หญิงตั้งครรภ์ได้รับโภชนาการที่พอเพียง (๕) โรคอ้วนเพราะกินมากเกินกำลังเป็นปัญหาใหญ่ทางสุขภาพ เช่น ทำให้ข้อและกระดูกเสื่อมเพราะรับน้ำหนักมากเกิน เพิ่มอัตราการเป็นเบาหวาน โรคหัวใจ โรคมะเร็ง และอายุไม่ยืน คนอเมริกันครึ่งประเทศเป็นโรคอ้วนและน้ำหนักเกิน โรคอ้วนเกิดจากธรรมชาติ มนุษย์ครั้งอยู่ในป่าล่าสัตว์ อาหารขาดแคลน ถ้าล่าสัตว์ไม่ได้ก็ไม่มีอะไรกินเป็นวัน ๆ เมื่อมีอาหารก็จะกินให้ได้มากที่สุด จนอาจจะมียืนหรือสัญชาตญาณที่เมื่อเจออาหารก็จะกินให้มากที่สุด แต่ปัจจุบันอาหารมีมากล้นก็เลยทำให้เป็นโรคอ้วน สุขภาพบูรณาการ ๔๖ # ขณะนี้ยังเป็นการยากมากที่จะป้องกันความอ้วน ต้องช่วยกันทุกวิถีทางที่จะระงับยับยั้งไม่ให้เป็นโรคอ้วน พระพุทธองค์น่าจะทรงทราบเรื่องนี้ เพราะในโอวาท-ปาฏิโมกข์ ซึ่งมีไม่กี่ข้อ ยังมีข้อหนึ่งที่ทรงบัญญัติว่า มัตตัญญุตา จะ ภัตตสมิง = ความเป็นผู้รู้ประมาณ ในการบริโภค ## สิ่งแวดล้อมกับสุขภาพ เรื่องสิ่งแวดล้อมกับสุขภาพมีทั้งส่วนที่บุคคลจัดการได้ กับส่วนที่ต้องการนโยบายสาธารณะ ส่วนแรกก็เช่น ที่อยู่อาศัยที่สะอาด ปลอดโปร่ง ไม่ชื้นแฉะ มีต้นไม้อยู่ใกล้ ๆ มาก ส่วนที่บุคคลจัดการไม่ได้ก็เช่น มลพิษในอากาศ ในทางเสียง ทางน้ำ และอาหาร น้ำและอาหารอาจมีสารพิษปนเปื้อน หากการเกษตร มีการใช้ยาฆ่าแมลงและยาฆ่าหญ้ามาก โรงงานอุตสาหกรรม ปล่อยน้ำเสียลงแม่น้ำลำคลอง มีการทำเหมืองแร่ที่ปล่อย สารตะกั่ว สารหนู หรือโลหะอื่น ๆ ออกสู่สิ่งแวดล้อม สิ่งเหล่านี้เป็นอันตรายต่อสุขภาพ และต้องการนโยบายสาธารณะที่ดี ความสุข - สุขภาพดี - อายุยืน สำหรับทุกคน ภาคที่ ๒ มรรควิธีสร้างสุขภาวะ ๔๗ กระบวนการนโยบายสาธารณะที่ดีแบบมีส่วนร่วมจากภาคส่วนต่างๆ จึงเป็นสิ่งจำเป็น นี่เป็นเหตุที่มีการจัดตั้งสำนักงานคณะกรรมการสุขภาพแห่งชาติ (สช.) เพื่อทำหน้าที่ขับเคลื่อนนโยบายสาธารณะที่ดี ดังที่มีการจัดประชุมสมัชชาสุขภาพแห่งชาติเป็นประจำทุกปี แต่เรื่องนโยบายสาธารณะที่ดียังเป็นเรื่องยากมาก เพราะฝ่ายที่พลักดันนโยบายสาธารณะที่ไม่ดีมีผลประโยชน์และอำนาจมาก มหาวิทยาลัยยังทำงานวิจัยนโยบายสาธารณะเพื่อเพิ่มอำนาจให้ประชาชนไม่เพียงพอ เป็นเรื่องที่ราษฎรและผู้แทนราษฎรต้องช่วยกันผลักดันต่อไป ## ระบบเศรษฐกิจที่เอาสุขภาพของคนทั้งมวลเป็นตัวตั้ง ความยากจน การไม่มีงานทำ การไม่มีรายได้ การทำงานหนักเกิน สภาพการทำงานไม่เหมาะสม การทำงานซ้ำๆ นานเกิน สภาพการทำงานที่เสี่ยงต่อสุขภาพ การมีรายได้น้อยกว่ารายจ่ายทำให้ต้องเป็นหนี้ โดยรวมเรียกว่า การขาดสัมมาชีพ เป็นผลเสียต่อสุขภาพอย่างยิ่ง สัมมาชีพ หมายถึงอาชีพที่ไม่เบียดเบียนตนเอง (ทำให้ตนเองเจ็บป่วย) ไม่เบียดเบียนผู้อื่น ไม่เบียดเบียนสิ่งแวดล้อม และมีรายจ่ายน้อยกว่ารายได้ สุขภาพบูรณาการ ๔๘ สัมมาชีพจึงเป็นปัจจัยเพื่อสุขภาพอย่างยิ่ง ทั้งทางกาย ทางใจ ทางสังคม และทางสิ่งแวดล้อม เป้าหมายของการพัฒนาต้องมุ่งสร้างสัมมาชีพเต็มพื้นที่ ไม่ใช่มุ่งแต่การเพิ่มจีดีพีอย่างเดียว แต่สร้างความเหลื่อมล้ำและคนบางส่วนให้ยากจน เมื่อหนุ่ม ๆ ผมตรวจรักษาคนไข้ที่ยากจนเป็นจำนวนมากที่โรงพยาบาลศิริราช และได้สังเกตความสัมพันธ์ระหว่างความยากจนกับความป่วยไข้ เช่น เด็กหนุ่มคนหนึ่งเป็นโรคเลือดออกง่าย (ฮีโมฟีเลีย) อยู่อยุธยา ยามใดที่ไม่มีเงินในกระเป๋าเลือดจะออกบ่อย เพราะแกจะวิตกกังวลว่าถ้าเลือดออกแล้วแกจะเดินทางไปหาหมอได้อย่างไร ความวิตกกังวลทำให้โรคทุกชนิดกำเริบ แต่ยามใดที่แกมีเงินในกระเป๋าก็มีความอุ่นใจว่าถ้าเลือดออกแกจะมีค่ารถเดินทางไปหาหมอได้ ความอุ่นใจทำให้เลือดไม่ค่อยออก ผู้หญิงจีนคนหนึ่งเป็นจับกังรับจ้างแบกหาม เลี้ยงลูกอยู่ ๓ คน วันหนึ่งแกป่วยเป็นถุงน้ำดีอักเสบ ได้รับไว้รักษาตัวที่ตึกหริศจันทร์ ๒ ได้รับยาปฏิชีวนะ ไข้ลดแล้ว แต่คนไข้อาการไม่สงบ กระสับกระส่ายตลอดเวลา ซักประวัติก็ได้ความว่าเป็นห่วงลูกที่บ้านจะไม่มีอะไรกิน เพราะแกรับจ้างทำงานพอกินวันต่อวันเท่านั้น ความสุข - สุขภาพดี - อายุยืน สำหรับทุกคน ภาคที่ ๒ มรรควิธีสร้างสุขภาวะ ๔๙ คุณดวงจันทร์หัวหน้าพยาบาลจึงเอาเงินที่ผมหามาไว้ ให้ไปให้ลูกของคนไข้ที่บ้าน คนไข้จึงมีอาการสงบลง ที่ตึกอานันทราชก็ดี ที่ตึกหริศจันทร์ ๒ ซึ่งผมเป็น อาจารย์หัวหน้าหอผู้ป่วยก็ดี ผมจะหาเงินมอบให้พยาบาลไว้ จ่ายให้แก่ผู้ป่วยที่จนมาก ๆ จนสิ้นหนทาง เพราะมิฉะนั้นเขา จะไม่หายป่วย ความยากจนและความอยุติธรรมในสังคมเป็นอัน- ตรายต่อสุขภาพยิ่งนัก เมื่อกลับจากการศึกษาในต่างประเทศใหม่ ๆ ทีมที่ สาขาวิชาโลหิตวิทยาได้ทำการศึกษาสำรวจตรวจโลหิตใน คนทุกภาคของประเทศ เราตรวจนักศึกษาแพทย์ที่ศิริราช ไม่พบผู้ใดโลหิตจาง เลย ตรวจนักศึกษาพยาบาลพบว่า ๑๑ เปอร์เซ็นต์มีโลหิต จาง เพราะนักศึกษาพยาบาลจนกว่านักศึกษาแพทย์ ตรวจชาวบ้านที่นครไชยศรีและที่อยุธยาพบว่า ๔๐ เปอร์เซ็นต์มีโลหิตจาง เมื่อตรวจชาวบ้านที่พิบูลมังสาหาร จังหวัดอุบล- ราชธานี ซึ่งสมัยนั้นอยู่ห่างไกล กันดาร และยากจนมาก พบว่ากว่า ๙๐ เปอร์เซ็นต์มีโลหิตจาง เราจึงสรุปว่า ยิ่งจนยิ่งจาง สุขภาพบูรณาการ ๕๐ และเมื่ออาจารย์เจิมศักดิ์ ปิ่นทอง และเพื่อนนัก เศรษฐศาสตร์ ถกเถียงกันว่าคนไทยจนจริง หรือจนสัมพัทธ์ ผมไปขอร่วมแจมด้วย โดยแสดงข้อมูลจากการตรวจเลือด ดังกล่าวข้างต้น เพื่อยืนยันว่า คนไทยจนจริง จนจนถึงเลือดถึงเนื้อ ยิ่งจนยิ่งจาง นี้เพื่อแสดงว่าสุขภาพไม่ใช่เรื่องมดหมอหยูกยาโรง- พยาบาลเท่านั้น แต่ปัจจัยที่กำหนดสุขภาพกว่า ๘๐ เปอร์- เซ็นต์ อยู่นอกแวดวงสาธารณสุข เช่น เรื่องเศรษฐกิจ สิ่ง แวดล้อม นโยบายสาธารณะ ดังที่กล่าวมาแล้ว และเรื่อง อื่น ๆ อีก ดังที่พูดซ้ำซากว่า สุขภาพคือทั้งหมด - Health is the whole และจะเข้าใจว่าองค์กรตระกูล ส. เช่น สสส. สปสช. ซึ่งตั้งขึ้นมาเพื่อสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพให้เกิดขึ้น กับคนทั้งมวล จึงทำเรื่องต่าง ๆ นอกเหนือแวดวงสาธารณสุข ออกไป เมื่อเกิดรัฐประหารพฤษภาคม ๒๕๕๗ องค์กรทหาร ที่ตั้งขึ้นโดย คสช. เข้ามาชี้นิ้วสั่งว่าไอ้นั่นไอ้นี่ที่ สสส. หรือ สปสช. ทำ นอกเหนือหน้าที่เรื่องสุขภาพ เพราะความไม่รู้ ของเขา ซึ่งก็เข้าใจได้ แต่การใช้อำนาจไม่ทำให้ความไม่รู้ หายไป ความสุข - สุขภาพดี - อายุยืน สำหรับทุกคน ภาคที่ ๒ มรรควิธีสร้างสุขภาวะ ๕๑ เศรษฐกิจที่เอาเงินเป็นตัวตั้งพลิกผันได้ง่าย เพราะเงิน เป็นมายาคติ การตกงาน การไม่มีงานทำ ค่าแรงต่ำ การถูก ปลดออกจากงานเพราะการย้ายฐานการผลิต หรือการนำ เทคโนโลยีเข้ามาใช้แทนคน เหล่านี้เป็นเรื่องที่เกิดขึ้นเป็น ประจำในระบบเศรษฐกิจโลกในปัจจุบัน อันมีผลกระทบต่อ สุขภาพของผู้คนเป็นอย่างยิ่ง ประเทศไทยมีที่ดินมากและเหมาะแก่การเพาะปลูก ผลิตอาหารได้ง่าย ดังที่เมื่อผู้อพยพชาวจีนหนีความอด อยากมาจากแผ่นดินจีน เมื่อเห็นแผ่นดินไทยถึงกับอุทานว่า "รอดตายแล้ว" ฉะนั้น เราไม่ควรเอาอย่างระบบเศรษฐกิจอย่างที่เขา มีกันทั่วไป แต่ควรเป็นระบบเศรษฐกิจภูมิคุ้มกัน ที่คนไทยทุกคน สามารถมีที่ดินอยู่ในชุมชน มีบ้านอยู่ ผลิตอาหารได้เหลือกิน มีครอบครัวอบอุ่น ชุมชนเข้มแข็ง เป็นพื้นฐานและเป็น ภูมิคุ้มกันที่เมื่อไปทำอะไร ๆ อย่างอื่นเพิ่มเติม แม้จะเสี่ยงจากการผลิตผันในระบบการผลิตในการ ตลาดหรือในทางเทคโนโลยี ก็ไม่เป็นไร เพราะมีหลักประกัน ว่าทุกคนมีบ้านอยู่ มีข้าวกิน มีครอบครัวอบอุ่น ชุมชนเข้ม- แข็ง ระบบเศรษฐกิจภูมิคุ้มกันแบบนี้อาจเรียกว่า "ระบบ สุขภาพบูรณาการ ๕๒ เศรษฐกิจชุมชนฐานการเกษตรพลังบวก" (Farm - Based Community Economy Plus) คือเป็นระบบที่อยู่ร่วมกันในชุมชน ทำการผลิตทางเกษตรให้มีความมั่นคงด้านอาหาร พลังบวก หมายถึงทำอย่างอื่น ๆ เพิ่มเติมได้เต็มที่ ส่วนที่เพิ่มเติมเต็มที่ถึงจะเสี่ยงต่อความพลิกผันก็ไม่เป็นไร เพราะทุกคนมีหลักประกันในการมีบ้านอยู่ มีอาหารกิน มีครอบครัวอบอุ่น ชุมชนเข้มแข็ง หลักประกัน ๔ คือ มีบ้านอยู่ มีอาหารกิน มีครอบครัวอบอุ่น มีชุมชนเข้มแข็ง จะเป็นฐานของความสุข การมีสุขภาพดี การมีอายุยืน และความเจริญอื่น ๆ ยิ่งขึ้นไป ระบบเศรษฐกิจที่เอาสุขภาพของคนทั้งมวลเป็นตัวตั้ง ควรจะเข้ามาแทนที่ระบบเศรษฐกิจที่เอาเงินเป็นตัวตั้ง อันก่อให้เกิดความเหลื่อมล้ำและความอยุติธรรม อันเป็นความรุนแรงต่อมนุษยชาติเป็นอย่างยิ่ง ขณะนี้มนุษย์ทั่วโลก แม้แต่ในสหรัฐอเมริกาและอังกฤษ กำลังประสบปัญหาความทุกข์ยากอย่างหนัก เพราะความอยุติธรรมในสังคม เพราะระบบเศรษฐกิจที่เอาโลภะโทสะ โมหะ เป็นตัวตั้ง ในอนาคตอันใกล้มนุษยชาติจะต้องเกิดปัญญาออกจากโมหะหรืออวิชชา พากันสร้างระบบเศรษฐกิจที่เอาสุขภาพของคนทั้งมวลเป็นตัวตั้ง ความสุข - สุขภาพดี - อายุยืน สำหรับทุกคน ภาคที่ ๒ มรรควิธีสร้างสุขภาวะ ๕๓ # การควบคุมโรคเบาหวาน และความดันโลหิตสูง การควบคุมโรคทางกายต่าง ๆ เป็นบ่อเกิดของสุขภาวะทุกคน ทุกครอบครัว ควรจะเรียนรู้เรื่องโรคให้มากที่สุดเท่าที่จะเป็นไปได้ เพื่อหลีกเลี่ยง ป้องกัน ควบคุม และรักษาโรคได้ด้วยตนเอง และช่วยกันเองให้มากที่สุด มูลนิธิหมอชาวบ้านที่ตีพิมพ์นิตยสาร "หมอชาวบ้าน" มาเป็นเวลาหลายสิบปีแล้วก็เพื่อการนี้ คือเผยแพร่ความรู้ให้ชาวบ้านเป็นหมอรักษาตัวเองได้ การที่นำเรื่องควบคุมโรคเบาหวานและความดันโลหิตสูงมากล่าวไว้ในที่นี้เป็นกรณีพิเศษ ก็เพราะทั้งสองโรคนี้พบบ่อยมากในประชากรทั่วไป ส่วนใหญ่ผู้ที่เป็นไม่รู้ตัวแต่เนิ่น ๆ ทำให้โรคก่อความเสียหายให้แก่อวัยวะต่าง ๆ จนเกินที่จะเยียวยาได้ ## เบาหวาน เป็นโรคที่มีความบกพร่องของฮอร์โมนอินซูลิน ซึ่งมีหน้าที่ทำให้ร่างกายเอาน้ำตาลไปใช้ได้ ทำให้น้ำตาลในเลือดมีระดับสูงและล้นออกมาในปัสสาวะ เป็นเหตุให้เรียกว่า เบาหวาน สุขภาพบูรณาการ ๕๔ แต่อันตรายไม่ได้อยู่ที่การมีน้ำตาลในปัสสาวะ แต่ อยู่ที่ระดับน้ำตาลในเลือดสูง น้ำตาลจะไปจับกับเนื้อหนังในร่างกายทำให้แข็งกรอบ ดังที่เวลาเขาอบเป็ด ต้องการให้หนังกรอบ เขาต้อง เอาน้ำตาลทา หนังเป็ดกรอบอาจจะอร่อย แต่เนื้อหนังในร่างกายของเรากรอบไม่อร่อยเลย เพราะทำให้เป็นโรคต่าง ๆ เช่น เลนล์ตาขุ่นมัว โรคหัวใจ โรคไต ผนังหลอดเลือดแดงแข็งทำให้เลือดเดินไม่ได้ เกิด เป็นแผลเน่า เช่น แผลเน่า (แกงกรีน) ที่เท้า เป็นโรคติดเชื้อ ง่าย เช่น เป็นฝีผักบัว คนเป็นเบาหวานที่ไม่ได้รับการรักษา จึงอายุไม่ยืน ทุกคนที่อายุ ๔๐ ขึ้นไป ควรจะได้รับการตรวจระดับ น้ำตาลในเลือดปีละครั้ง ถ้าเป็นเบาหวาน ระดับน้ำตาลเกิน ๑๒๐ มิลลิกรัม/ ๑๐๐ ลูกบาศก์เซนติเมตร (ปรกติ ๘๐-๑๐๐) ควรได้รับการ รักษาอย่างสม่ำเสมอ ถ้าใช้ยากินได้ผลก็ใช้ยากิน ถ้าไม่ได้ผล ก็ต้องฉีดอินซูลิน คอยดูให้น้ำตาลในเลือดอยู่ในระดับปรกติ ตามคำแนะนำของแพทย์หรือพยาบาล ถ้าควบคุมระดับน้ำตาลให้ปรกติ ก็จะมีสุขภาพเป็น ปรกติ ไม่ควรลองใช้สมุนไพรที่ลือกันว่าดี เพราะถ้าไม่ได้ผล จะสุ่มเสี่ยงต่อชีวิต ความสุข - สุขภาพดี - อายุยืน สำหรับทุกคน ภาคที่ ๒ มรรควิธีสร้างสุขภาวะ ๕๕ # โรคความดันโลหิตสูง ความดันโลหิตมี ๒ จังหวะ จังหวะที่หัวใจบีบตัว ความดันจะขึ้น เรียกว่า ความดันตัวบน หรือซีสโตลิก ปรกติประมาณ ๑๒๐ มิลลิเมตรปรอท (มม.) เมื่อหัวใจคลายการบีบตัว ความดันจะตกไปอยู่ในระดับล่าง เรียกว่า ความดันตัวล่าง หรือไดแอสโตลิก ปรกติประมาณ ๘๐ มม.ปรอท เวลาพูดถึงความดันจึงเป็นเลขคู่ เช่น ๑๒๐/๘๐ มม.ปรอท ความดันที่ถือว่าสูง คือ เกิน ๑๓๐/๘๐ ความดันที่สูงอยู่นาน ๆ จะทำให้ผนังหลอดเลือดเสื่อม เกิดเป็นโรคหัวใจ โรคไต หรือหลอดเลือดในสมองเสื่อม หลอดเลือดในสมองแตก ในแทบทุกครอบครัวมักจะมีคนเป็นความดันโลหิตสูง จึงควรมีเครื่องวัดความดันโลหิตประจำครอบครัว เดี๋ยวนี้มีเครื่องวัดความดันโลหิตที่วัดเองได้ง่าย ๆ ราคาไม่แพงนัก ควรจะวัดกันเอง ถ้าสูงจะได้ไปหาแพทย์ เมื่อแพทย์ให้ยามาแล้วควรจะวัดความดันทุกวันว่า ขนาดยาเท่าไรจึงจะทำให้ความดันปรกติ อย่ารอพึ่งแพทย์ อย่างเดียว เพราะแพทย์มักยุ่งไม่มีเวลามาดูแลอย่างละเอียด ตนเองและครอบครัวที่มีความรู้ดูแลอย่างใกล้ชิดจะได้ผลดีที่สุด สุขภาพบูรณาการ ๕๖ อย่าไว้ใจว่าตนเองประพฤติปฏิบัติดีแล้วจะไม่เป็น ความดันสูง แม้แต่อาจารย์ที่สอนวิปัสสนากรรมฐานก็เป็น ความดันสูงได้ เพราะมันมากับยืนและอย่าไว้ใจยาสมุนไพร ทั่ว ๆ ไปควรใช้การแพทย์แผนไทย ยกเว้นเบาหวาน กับความดันโลหิตสูง ซึ่งถ้าไม่ได้ผลแล้วอันตรายมาก ## ระบบบริการที่สามารถควบคุมโรคเบาหวานและ ความดันโลหิตสูงได้ทั่วประเทศ โดยที่ทั้ง ๒ โรคนี้พบบ่อย ในประชากร และก่อให้เกิดปัญหาโรคเรื้อรัง เช่น โรคหัวใจ โรคไต โรคมอง โรคอัมพาต ซึ่งเป็นภาระโรค ภาระการ บริการ และภาระทางเศรษฐกิจอย่างหนัก จำเป็นต้องมีระบบ บริการที่สามารถตรวจรักษาคนทุกคนที่เป็นโรคทั้งสองนี้ให้ ได้ทั่วประเทศ โรงพยาบาลใหญ่ ๆ ไม่สามารถทำได้ ต้องการ หน่วยงานในชุมชนที่ดูแลประชาชนทุกคนใกล้ชิดประจุญาติ ซึ่งสามารถทำได้ นั่นคือ ศูนย์พยาบาลชุมชน โดยที่ประชาชนประมาณ ๑,๐๐๐ คน มีพยาบาล ๑ คน และผู้ช่วยพยาบาล ๒ คน ศูนย์พยาบาลชุมชนนี้เป็นของชุมชนไม่ขึ้นกับระบบ ราชการ แต่ควรสัมพันธ์กันเชิงหน้าที่ การเงินค่าใช้จ่ายทำโดย ชุมชนและองค์กรที่สนับสนุนชุมชน ความสุข - สุขภาพดี - อายุยืน สำหรับทุกคน ภาคที่ ๒ มรรควิธีสร้างสุขภาวะ ๕๗ พยาบาล ๑ คน ผู้ช่วยพยาบาล ๒ คน ต่อประชากร ในความดูแล ๑,๐๐๐ คน สามารถดูแลใกล้ชิดคุ้นเคยกัน ประจุญาติ สามารถดูแลได้ทั้งหมดทั้งผู้สูงอายุและเด็กเล็ก มีข้อมูลสุขภาพของทุกคนอยู่ในคอมพิวเตอร์ รวมทั้งระดับ น้ำตาลในเลือดและความดันโลหิต เป็นรูปแบบที่จะตรวจ คนทุกคนในประเทศว่าใครเป็นเบาหวาน หรือความดันโล- หิตสูงบ้าง และจัดการควบคุมได้หมด นายกสภาการพยาบาล (ดร.ทัศนา บุญทอง) เป็นผู้ เสนอรูปแบบนี้ ซึ่งน่าจะทำได้จริง เพราะขณะนี้พยาบาลมี ประมาณ ๒๐๐,๐๐๐ คน ในอนาคตจะเพิ่มเป็น ๓๐๐,๐๐๐ คน มีสถาบันการผลิต ๘๖ แห่ง ซึ่งสามารถเพิ่มได้อีก และ พยาบาลทั่วประเทศสามารถผลิตผู้ช่วยพยาบาลได้จำนวน มากเท่าที่ต้องการ รูปแบบศูนย์พยาบาลชุมชนนี้ใช้ได้กับชุมชนทุกรูป แบบ ทั้งชุมชนชนบท ชุมชนเมือง ชุมชนบ้านจัดสรร ชุมชน คอนโด เป็นต้น ศูนย์พยาบาลชุมชนเมื่อเกิดขึ้นเต็มประเทศจะอำนวย ประโยชน์สุขให้ประชาชนอย่างมหาศาล ลดภาระหนักและ ความแออัดยัดเยียดที่โรงพยาบาลลง และลดภาระค่าใช้ จ่ายเรื่องสุขภาพทั้งของบุคคลและของรัฐลงอย่างมากมาย รออยู่แต่ความเข้าใจของทุกฝ่ายที่เกี่ยวข้องเท่านั้น สุขภาพบูรณาการ ๕๘ กล่าวถึงการพัฒนาทางกายหรือกายภาพเพื่อสุขภาพ เพียง ๕ อย่างเท่านั้น คือ การออกกำลัง อาหาร สิ่งแวดล้อม เศรษฐกิจ และการควบคุมโรคเบาหวานและโรคความดัน โลหิตสูง ท่านสามารถอ่านเพิ่มเติมเรื่องอื่น ๆ เข้าไปอีกตาม ที่เห็นควร ความสุข - สุขภาพดี - อายุยืน สำหรับทุกคน ภาคที่ ๒ มรรควิธีสร้างสุขภาวะ ๕๙ # ๒ สุขภาวะ ทางจิต จิตมีความสำคัญต่อความทุกข์ ความสุข และสุขภาพมาก เพราะจิตเป็นตัวรู้สึกสุข ทุกข์ และมีความเชื่อมต่อกับกาย สังคม และปัญญา จึงเป็นเรื่องใหญ่ในการพัฒนาสุขภาวะ ในที่นี้จะกล่าวเพียง ๓ เรื่องคือ ## ๑ ไมตรีจิตต่อเพื่อนมนุษย์ และสรรพสิ่ง ไมตรีกับเมตตา และมิตตะ มาจากรากศัพท์คำ เดียวกัน มนุษย์มีธรรมชาติที่สร้างไว้ในสมอง ให้รับรู้และเห็น ใจคนหรือสัตว์ที่ได้รับความทุกข์ยาก สุขภาพบูรณาการ ๖๐ ความเมตตากรุณาจึงมีเป็นธรรมชาติ มิฉะนั้นเด็ก ๆ ก็จะไม่รอดชีวิต ศาสนาทุกศาสนาสอนเรื่องความเมตตา ดังที่ว่า เมตตาเป็นเครื่องค้ำจุนโลก ในพระไตรปิฎกมีอันมากที่สอนให้แผ่เมตตาไปทุก ทิศทางอย่างไม่มีประมาณ จิตที่มีเมตตาจะเบาสบาย มีความปิติแผ่สร้านไปทั่ว ตัวเกิดสุขภาวะ เมตตาเป็นข้าศึกกับความโกรธ ตามปรกติมนุษย์จะมีความหงุดหงิดรำคาญใจเป็นเจ้า เรือน ความหงุดหงิดรำคาญใจเป็นความโกรธอย่างอ่อน ๆ แต่ก็รบกวนความสงบของจิตใจ ยิ่งความโกรธอย่างรุนแรงก็ ยิ่งรบกวนความสงบสุขของจิตใจมาก บ่อย ๆ ครั้งการคิดด้วยเหตุผลไม่ทำให้หายโกรธ แต่ ความเมตตาทำให้หายโกรธทันที ความเมตตาถ้าเจริญให้มากมีประโยชน์ต่อสุขภาพ ทำให้อายุยืน ตรงข้ามกับความโกรธที่บั่นทอนอายุ ไมตรีจิตต่อเพื่อนมนุษย์และสรรพสิ่งเป็นสภาพจิตที่ เข้าถึงได้ งดงามและมีสุขภาวะอย่างยิ่ง การเข้าถึงความจริงตามธรรมชาติ (อันเป็นเรื่อง ปัญญา ซึ่งจะกล่าวถึงในหัวข้อปัญญากับสุขภาวะ) ทำให้เกิด ไมตรีจิตต่อเพื่อนมนุษย์และสรรพสิ่ง ความสุข - สุขภาพดี - อายุยืน สำหรับทุกคน ภาคที่ ๒ มรรควิธีสร้างสุขภาวะ ๖๑ ท่านดาไลลามะเน้นเรื่องความกรุณาอย่างมหันต์ และ ทรงเห็นว่าเป็นสิ่งที่ดีที่สุดของมนุษย์ จิตอาสาเป็นรูปแบบหนึ่งของไมตรีจิต และเรื่องนี้จะ ไปอยู่ในเรื่องสังคม กาย - จิต - สังคม - ปัญญา เป็นเรื่องที่เชื่อมต่อ ถึงกัน ## สุนทรียธรรมกับสุขภาวะ ความงามพัฒนาจิตใจ ความงามอาจเป็นความงาม ของธรรมชาติ หรือของศิลปะ หรือจากการทำงาน มนุษย์จึงชื่นชมภูเขา ป่าไม้ ทะเล ฝูงนก และนิยม การท่องเที่ยวเพราะทำให้เกิดความสุข การตกแต่งภูมิทัศน์ให้งดงามทำให้เจริญหูเจริญตา ดนตรีและศิลปะต่าง ๆ พัฒนาสมองและทำให้เกิดสุขภาวะ การทำงานไม่ว่างานอะไร ถ้าตั้งใจทำให้ประณีตจะ กลายเป็นความงามมาพัฒนาจิตใจ การฝึกให้ทำอะไร ๆ ให้ประณีตจึงเป็นศิลปะที่มา พัฒนาจิตใจและยังให้เกิดสุข การทำความดี การทำเพื่อเพื่อนมนุษย์ เป็นความ งดงามที่ยังให้เกิดสุขแก่ทุกฝ่าย สุขภาพบูรณาการ ๖๒ # ภาคที่ ๒ มรรควิธีสร้างสุขภาวะ จิตใจที่สงบ เช่น ยามเจริญสติ เจริญสมาธิ หรือการ เข้าถึงความจริง จะทำให้ประสบความงามอันล้นเหลือ ทุก สิ่งทุกอย่างกลายเป็นความงามไปหมด คนโบราณจึงพูดว่าสิ่งสูงสุดคือ ความจริง ความดี ความงาม อยู่ที่เดียวกัน จะเข้าจากทางใดใน ๓ ทาง ถ้าไป ให้ลึกพอก็จะเจอสิ่งสูงสุดอีก ๒ กล่าวคือ * จากความจริง ก็จะพบความดี และความงาม * จากความดี ก็จะพบความจริง และความงาม * จากความงาม ก็จะพบความจริง และความดี เพราะความจริง - ความดี - ความงาม - อยู่ที่ เดียวกัน การบรรลุความจริง - ความดี - ความงาม เป็นสุข ภาพอย่างยิ่ง ทุกชุมชน ท้องถิ่น เมือง และองค์กร จึงควรเต็มไปด้วย สุนทรียธรรม ## ๓ การเจริญสติ เจริญสมาธิ กับสุขภาพ การเจริญสติ เจริญสมาธิ ทำให้มีความสุข สุขภาพดี และอายุยืน ความสุข - สุขภาพดี - อายุยืน สำหรับทุกคน ๖๓ มนุษย์รู้จักการเจริญสติ เจริญสมาธิ มาหลายพันปี แล้ว จึงมีผลจากประสบการณ์ที่พิสูจน์ได้ด้วยการปฏิบัติว่า ทำให้มีความสุขอย่างยิ่ง สุขภาพดี ไม่ค่อยเจ็บป่วย และอายุ ยืน ในปัจจุบัน ในประเทศตะวันตกที่มีความเจริญทาง วิทยาศาสตร์ มีความสนใจเจริญสติกันเป็นอย่างมาก หนังสือ TIME เคยนำเรื่องเจริญสติมาเป็นเรื่องขึ้นปกหลายครั้ง ครั้งหนึ่งนานมาแล้วลงว่า Dr.Kabat Zinn ที่มหา- วิทยาลัยแมสซาชูเซตส์ สอนการเจริญสติแบบพุทธ (Bud- dhist Mindfulness Meditation) มีคนมาลงทะเบียนฝึกไป แล้ว ๘๗,๐๐๐ คน มีการวิจัยผลของการเจริญสติด้วยประการต่าง ๆ รวม ทั้งดูการเปลี่ยนแปลงทางสมองด้วยเครื่องสแกนภาพสมอง (Brain imaging) พบการเปลี่ยนแปลงหลายอย่าง เช่น ความ ดันโลหิตลด ชีพจรเต้นช้าลง สารสุขจำพวกเอนดอร์ฟินเพิ่ม ขึ้น ภูมิคุ้มกันเพิ่ม คลื่นสมองเปลี่ยนแปลง สมองหลายส่วน เกิดการเปลี่ยนแปลง มีผลดีเกิดกับผู้เจริญสติเป็นอเนกประการ เช่น ลด ความเครียด มีความสุข สุขภาพดี ไม่ค่อยเจ็บป่วย เป็นอะไร ก็หายเร็ว สมองดีเรียนอะไรก็ได้ผลดี อายุยืน สุขภาพบูรณาการ ๖๔ ภาคที่ ๒ มรรควิธีสร้างสุขภาวะ การเจริญสติ เจริญสมาธิ จึงเป็นการสร้างสุขที่ราคา ถูก (Happiness at Low Cost) ที่ทุกคนเท่าที่จะเป็นไปได้ ควรฝึกเจริญสติ และองค์กรต่าง ๆ ควรเป็นองค์กรเจริญสติ การเจริญสติควรเป็นส่วนหนึ่งของการศึกษา โรงพยาบาลทุกแห่งน่าจะมีคลินิกเจริญสติ ควรมีครู สอนเจริญสติที่เก่ง ๆ จำนวนมาก ทั้งพระและฆราวาส ถ้ามีการเจริญสติอย่างทั่วถึง ระดับความสุข การมี สุขภาพดี การมีอายุยืน ของประเทศจะเพิ่มขึ้น รายจ่ายทั้ง ส่วนบุคคลและของประเทศโดยรวมจะลดลง ความเจริญ อื่น ๆ จะเพิ่มอย่างมหาศาล ความสุข - สุขภาพดี - อายุยืน สำหรับทุกคน ๖๕ # ๓ สุขภาวะ ทางสังคม ## ครอบครัวอบอุ่น ชุมชนเข้มแข็ง ปัจจัยสุขภาวะที่ใหญ่มาก การอยู่พร้อมหน้าพร้อมตาพ่อแม่ลูก ปู่ย่าตายาย ทำให้มีสุขภาพดี ตรงข้ามกับครอบครัวแตกพลัดพรากไปคนละทางสอง ทาง เช่น ต้องไปรับจ้างทำงานในเมืองหรือไปต่างประเทศ ครอบครัวอบอุ่นเป็นภูมิคุ้มกันทั้งทางสังคม จิตใจ และ เศรษฐกิจ ทำให้ไม่เจ็บป่วย สุขภาพบูรณาการ ๖๖ ภาคที่ ๒ มรรควิธีสร้างสุขภาวะ การต้องจากครอบครัว เช่น ไปรับจ้างทำงานในเมือง ทำให้เกิดความว้าเหว่ ภูมิคุ้มกันไม่ดี เกิดเรื่องเกิดราว และ เจ็บป่วยได้ง่าย ฉะนั้น การเลือกอาชีพควรคำนึงถึงอาชีพที่ทำให้ได้ อยู่พร้อมหน้าพร้อมตาเป็นครอบครัวอบอุ่น ไม่ใช่ดูแต่ตัวเงิน อย่างเดียว ที่ว่าการมีสัมมาชีพเต็มพื้นที่เป็นปัจจัยสุขภาพนั้น สัมมาชีพควรหมายถึงอาชีพที่ทำให้ครอบครัวอบอุ่นด้วย ชุมชนเข้มแข็งเป็นปัจจัยให้สุขภาพดี การอยู่เดี่ยว ๆ แบบตัวใครตัวมันไม่ดีต่อสุขภาพ มีตัวอย่างคนที่อยู่เดี่ยว ๆ มีความเครียด มีอาการเจ็บ ป่วยไม่สบายหลายอย่าง แต่เมื่อไปรวมตัวร่วมคิดร่วมทำเกิดความเป็นชุมชน มีความสุขประดุจบรรลุนิพพาน ความเจ็บไข้ดังกล่าวหาย ไปหมด ทุกหน่วยงานควรจะส่งเสริมให้ผู้คนรู้จักรวมตัว ร่วมคิดร่วมทำเป็นชุมชนเข้มแข็ง ทุกหมู่บ้านทั่วประเทศควรเป็นชุมชนเข้มแข็ง ซึ่งจะ ทำให้สามารถดูแลผู้สูงอายุทั้งหมดได้ด้วย ในตอนที่พูดถึงเศรษฐกิจกับสุขภาพ จึงเสนอว่าเรา ควรปรับระบบเศรษฐกิจที่เอาเงินเป็นตัวตั้ง เป็นระบบ ความสุข - สุขภาพดี - อายุยืน สำหรับทุกคน ๖๗ เศรษฐกิจที่เอาสุขภาพเป็นตัวตั้ง โดยพื้นฐานต้องเป็นระบบ เศรษฐกิจภูมิคุ้มกันที่ประกันว่าทุกคนมีบ้านอยู่ มีข้าวกิน มี ครอบครัวอบอุ่น ชุมชนเข้มแข็ง เรื่องครอบครัวอบอุ่น ชุมชนเข้มแข็ง จึงเชื่อมโยงกับ ระบบเศรษฐกิจ ถ้ามีระบบเศรษฐกิจภูมิคุ้มกันที่ทุกคนมีบ้านอยู่ มี ข้าวกิน มีครอบครัวอบอุ่น ชุมชนเข้มแข็ง นี้จะเป็นปัจจัย แห่งสุขภาวะที่ใหญ่ที่สุดของประเทศและของโลก ## ๒ สังคมไม่ทอดทิ้งกัน และสปิริตแห่งการเป็นอาสาสมัคร เต็มประเทศ สังคมที่ไม่ทอดทิ้งกัน หรือสังคมที่มีหัวใจของความ เป็นมนุษย์เป็นปัจจัยของสุขภาวะ ทุกตำบลสามารถสำรวจว่า ในตำบลมีใครที่อยู่ใน ข่ายถูกทอดทิ้งบ้าง เช่น ผู้สูงอายุ เด็กกำพร้า แล้วจัดให้มีจิต อาสาสมัครดูแลหมดทุกคน รัฐบาลควรมีนโยบายสร้างสปิริตแห่งการเป็นอาสา สมัครให้เต็มประเทศ โดยให้นักเรียน นิสิต นักศึกษา เป็น อาสาสมัครไปช่วยคนจนเลี้ยงลูกและดูแลผู้สูงอายุ สุขภาพบูรณาการ ๖๘ เราจะมีคนไปช่วยเหลือเลี้ยงดูเด็กและดูแลผู้สูงอายุ ทั้งประเทศ นักเรียน นิสิต นักศึกษา ก็จะได้เรียนรู้จากประสบการณ์จริง ให้ใช้ทั้งใจ (Heart) ทั้งสมอง (Head) และการลงมือทำ (Hand) เป็นการพัฒนาความเป็นมนุษย์ให้สมบูรณ์และทำให้คนไทยรู้จักความจริงของประเทศไทยมากกว่าการเรียนโดยท่องหนังสือ แล้วไม่รู้ความจริงของชีวิตและสังคม ข้าราชการและนักธุรกิจก็ควรได้รับการส่งเสริมให้เป็นอาสาสมัครเพื่อสังคมในทำนองเดียวกัน และมีการพัฒนาการจัดการที่จะอำนวยความสะดวกให้จิตอาสาสามารถไปทำงานตามความถนัดและเวลาของตนได้ง่าย ถ้ามีสปิริตแห่งการเป็นอาสาสมัคร หรือมีหัวใจแห่งความเป็นมนุษย์เต็มประเทศ สุขภาวะเกิดขึ้นกับทุกคน ทุกฝ่าย และเป็นฐานแห่งความเจริญอย่างอื่นให้ยิ่ง ๆ ขึ้นไป ## ๓ ความเป็นธรรมทางสังคม กับสุขภาวะ ความเป็นธรรมทางสังคมเป็นปัจจัยให้เกิดความสุขและการอยู่ร่วมกันด้วยดี สังคมที่ขาดความเป็นธรรม ผู้คนจะไร้สุข เกิดความวุ่นวายและความรุนแรง ความสุข - สุขภาพดี - อายุยืน สำหรับทุกคน ภาคที่ ๒ มรรควิธีสร้างสุขภาวะ 69 ขณะนี้ปัญหาใหญ่ในโลกคือความเหลื่อมล้ำที่มีมาก เกิน แม้ประเทศที่ร่ำรวยอย่างสหรัฐอเมริกาก็มีความเหลื่อม ล้ำสุด ๆ ในหนังสือชื่อ The Spirit Level นักระบาดวิทยาชาว อังกฤษ ๒ คน คือ Wilkinson และ Pickett ได้ศึกษาความ สัมพันธ์ระหว่างปัญหาทางสุขภาพและปัญหาทางสังคมกับ ระดับความเหลื่อมล้ำ พบความสัมพันธ์เกือบเป็นเส้นตรง คือประเทศที่มีความเหลื่อมล้ำมากจะมีดรรชนีปัญหา ทางสุขภาพและทางสังคมสูง เช่น อัตราการตายในทารก อายุขัยประชากร การตั้งครรภ์ในวัยรุ่น ยาเสพติด อาชญา- กรรม ความรุนแรง ประเทศไทยมีความเหลื่อมล้ำสุด ๆ คือ เป็นที่ ๑ หรือ ที่ ๓ ในโลก ความเหลื่อมล้ำมีหลายมิติ เช่น ความเหลื่อมล้ำใน ศักดิ์ศรีของความเป็นมนุษย์ ความเหลื่อมล้ำทางสังคม ความเหลื่อมล้ำทางอำนาจ ความเหลื่อมล้ำทางเศรษฐกิจ การสร้างความเป็นธรรมลดความเหลื่อมล้ำจึงเป็น ระเบียบวาระใหญ่ ถ้าจะลดปัญหาสุขภาพและปัญหาสังคม ให้ได้ สุขภาพบูรณาการ ๗๐ # การปฏิวัติสัมพันธภาพ (Associational Revolution) สัมพันธภาพที่ดีเป็นบ่อเกิดของสุภาวะอย่างยิ่ง แต่ความสัมพันธ์ทุกแห่งทุกหนล้วนเป็นความสัมพันธ์ ทางดิ่ง คือ การใช้อำนาจจากบนลงล่าง หรือท็อปดาวน์ เช่น พ่อแม่ก็ท็อปดาวน์กับลูก ครูกับนักเรียน นายจ้างกับ ลูกจ้าง นายกับลูกน้อง ข้าราชการกับราษฎร หรือแม้แต่ หมอกับคนไข้ ความสัมพันธ์แบบท็อปดาวน์ทำให้เกิดการบีบคั้น เป็นทุกขภาวะ ## ภาพที่ ๒ มรรควิธีสร้างสุขภาวะ พ่อแม่ ครู นายจ้าง นาย ข้าราชการ หมอ ↓ ↓ ↓ ↓ ↓ ลูก นักเรียน ลูกจ้าง ลูกน้อง ราษฎร คนไข้ ความสัมพันธ์ทุกแห่งทุกหนล้วนเป็นแนวดิ่ง และมี การเรียนรู้น้อย หรือไม่มีการเรียนรู้ เช่น พ่อแม่ไม่ได้เรียนรู้ จากลูก ครูไม่ได้เรียนรู้จากนักเรียน หมอไม่ได้เรียนรู้จาก คนไข้ ทำให้ไม่รู้ความจริง ผู้อยู่ใต้อำนาจก็มีการเรียนรู้น้อย หรือไม่ได้เรียนรู้เลย ความสุข - สุขภาพดี - อายุยืน สำหรับทุกคน ๗๑ ความสัมพันธ์ทางดิ่งจึงเป็นทุกขสัมพันธ์และไม่ทำให้เกิดปัญญา ถ้าสามารถเปลี่ยนความสัมพันธ์ทั้งหมดให้เป็นความสัมพันธ์ทางราบ คือ มีความเสมอภาค มีการเคารพศักดิ์ศรี แห่งความเป็นมนุษย์อย่างเท่าเทียมกัน มีไมตรีจิต และมีการเรียนรู้ระหว่างกัน (Interactive learning) ``` พ่อแม่ ลูก ครู นักเรียน หมอ คนไข้ ``` ความสัมพันธ์ทางราบ มีความเสมอภาค ไมตรีจิต และการเรียนรู้ระหว่างกัน จะเป็นความสุขมหาศาล และเพิ่มพูนปัญญา การเลี้ยงดูลูกทั้งหมด การศึกษาทั้งหมด การงานและบริการทั้งหมด จะกลายเป็นการสร้างสุข และสร้างปัญญาอย่างมโหฬาร ๗๒ สุขภาพบูรณาการ การเปลี่ยนแปลงสัมพันธภาพจากทางดิ่งเป็นทางราบ เป็นการเปลี่ยนแปลงขั้นพื้นฐาน จึงอาจเรียกว่าเป็นการปฏิวัติสัมพันธภาพ (Associational Revolution) มีผลต่อ มวลรวมแห่งความสุข และปัญญาของสังคมทั้งสังคม ## ๕ ระบบบริการสุขภาพที่ดี ระบบบริการสุขภาพที่ดีเป็นปัจจัยของความสุข การมีสุขภาพดี และการมีอายุยืนของประชาชน ระบบบริการสุขภาพที่ดี คือ ระบบที่มีความทั่วถึง ใกล้ชิด เข้าถึงได้ง่าย มีน้ำใจ มีคุณภาพดี มีประสิทธิภาพ โรงพยาบาลใหญ่ แม้มีความเก่งในเรื่องโรคที่รักษายาก แต่ไม่สามารถบริการได้ทั่วถึง เข้าถึงได้ยาก มักแออัด ยัดเยียด ตรวจรักษาอย่างรีบเร่ง จึงขาดความใกล้ชิดและน้ำจิตน้ำใจ ระบบสุขภาพชุมชนจึงมีความสำคัญมาก ที่สามารถทำให้มีความทั่วถึง เข้าถึงได้ง่าย สามารถดูแลอย่างใกล้ชิด ด้วยน้ำจิตน้ำใจ และเสียค่าใช้จ่ายไม่มาก จึงเป็นเรื่องที่ระบบบริการสุขภาพและสังคมควรมีส่วนร่วมในการพัฒนาระบบสุขภาพชุมชน ให้เป็นระบบที่ดีที่สุดสำหรับคนทั้งมวล ความสุข - สุขภาพดี - อายุยืน สำหรับทุกคน ภาคที่ ๒ มรรควิธีสร้างสุขภาวะ ๗๓ แม้บุคลากรสุขภาพทุกประเภทมีความสำคัญต่อ บริการสุขภาพ แต่พยาบาลเป็นบุคคลากรที่มีพหุศักยภาพ และจำนวนมากที่สุด ที่ว่ามีพหุศักยภาพ คือ พยาบาลมีความสามารถที่จะ ฝึกให้ทำหน้าที่ได้หลายอย่าง เช่น เป็นพยาบาลทั่วไปก็ได้ พยาบาลเฉพาะทางก็ได้ เป็นพยาบาลเวชปฏิบัติทำการ ตรวจรักษาก็ได้ เป็นพยาบาลชุมชนก็ได้ เป็นครูก็ได้ เป็น นักวิจัยก็ได้ เป็นนักจัดการก็ได้ พูดถึงจำนวนมากมีจำนวนมากกว่าบุคลากร สุขภาพทุกชนิดรวมกัน กล่าวคือขณะนี้มีประมาณ ๒๐๐,๐๐๐ คน ในอนาคตจะมีมากถึง ๓๐๐,๐๐๐ คน มีสถาบันการผลิต ๘๖ แห่ง และจะมีเพิ่มมากขึ้นอีก ฉะนั้น ถ้าออกแบบระบบสุขภาพชุมชนและบทบาท ของพยาบาลให้ดี เราสามารถมี “บริการใกล้บ้านใกล้ใจ คน ไทยทุกคนมีพยาบาลดูแลใกล้ชิดประดุจญาติ" ดังตัวอย่าง เช่น ต่อประชากรประมาณ ๑,๐๐๐ คน ไม่ว่าจะเป็นชุมชน ในชนบท ชุมชนในเมือง ชุมชนแบบใหม่ ๆ เช่น ชุมชนบ้าน จัดสรร ชุมชนคอนโด ชุมชนโรงงาน ชุมชนในบริษัท ฯลฯ มีศูนย์พยาบาลชุมชน ที่มีพยาบาล ๑ คน ผู้ช่วยพยาบาล ๒ คน สุขภาพบูรณาการ ๗๔ # พยาบาล ๑ คน กับผู้ช่วยพยาบาล ๒ คน ต่อประชา- กร ๑,๐๐๐ คน จะสามารถดูแลทุกคนโดยใกล้ชิดประดุจ ญาติ รู้จักทุกคนเป็นส่วนตัว มีข้อมูลของทุกคน ไม่ว่าจะ เป็นน้ำหนัก ความสูง ความดันโลหิต ระดับน้ำตาลในเลือด ฯลฯ สามารถดูแลปัญหาที่พบบ่อยทั้งหมด เช่น เป็นหวัด เจ็บคอ ปวดหัว ปวดท้อง บาดแผล ไม่จำเป็นต้องไปโรง- พยาบาลให้ลำบากทั้งประชาชน ทั้งผู้ให้บริการที่โรงพยาบาล แต่ในกรณีที่จำเป็นต้องส่งต่อไปที่โรงพยาบาล ก็ จัดการส่งต่อหรือพาไปส่ง โดยพยาบาลชุมชนกับโรงพยาบาลมีการประสานกันอย่างใกล้ชิดด้วยน้ำจิตน้ำใจเกื้อกูล กัน เพราะต่างได้รับประโยชน์ด้วยกันทั้งคู่ แต่ที่สำคัญคือ ประโยชน์ของประชาชน โดยวิธีนี้คนทั้ง ๑,๐๐๐ คน ไม่ว่าจะเป็นเด็กเล็กหรือ ผู้สูงอายุ จะได้รับการดูแลโดยใกล้ชิดทั้งหมด เป็นระบบที่ จะดูแลผู้สูงอายุหมดทั้งประเทศ จะควบคุมโรคเบาหวาน และความดันโลหิตสูงในทุกคนทั่วประเทศ ลดภาระโรคแทรกซ้อนจากโรคทั้งสอง เช่น โรคหัวใจ โรคไต โรคหลอดเลือดสมอง ได้อย่างมหาศาล ซึ่งยังไม่มีวิธี อื่นที่จะทำได้ สำหรับเรื่องการเงิน ที่จะจ่ายให้พยาบาลชุมชนก็ไม่ ยาก ศูนย์พยาบาลชุมชนไม่สังกัดระบบราชการ แต่สังกัด ความสุข - สุขภาพดี - อายุยืน สำหรับทุกคน ภาคที่ ๒ มรรควิธีสร้างสุขภาวะ ๗๕ อยู่กับชุมชนและสามารถจัดระบบการเงินชุมชนได้หลายวิธี ที่จะสามารถจ่ายเงินเดือนให้พยาบาล ๑ คน และผู้ช่วย พยาบาล ๒ คน ได้สูงกว่าอัตราเงินเดือนทางราชการ นักเศรษฐศาสตร์สามารถเข้ามาคิดโดยรวมได้ว่า โดย ระบบนี้ ซึ่งสามารถดูแลประชาชนโดยทั่วถึงทั้งประเทศ ด้วยคุณภาพและควบคุมโรคที่พบบ่อย ด้วยราคาที่ถูกกว่า ค่าใช้จ่ายของโรงพยาบาลใหญ่ ๆ แต่ไม่สามารถให้บริการ โดยทั่วถึง ประเทศและประชาชนจะประหยัดงบประมาณไปได้ มากเพียงใด และเกิดผลตอบแทนทางด้านสุขภาพ สังคม เศรษฐกิจ มากเพียงใด ฉะนั้น ถ้าเราสนใจออกแบบระบบบริการสุขภาพและ มีการจัดการที่ดี ระบบบริการสุขภาพที่ดีจะเป็นปัจจัยของ ความสุข การมีสุขภาพดี และการมีอายุยืน ของคนทั้งมวล ปัจจัยทางสังคมเพื่อสุขภาพ (Social determinants of health) ยังมีอื่น ๆ อีกมาก แต่จะกล่าวไว้พอสมควรดัง ข้างต้นเพียงเท่านี้ แต่ระหว่างที่ปฏิบัติก็สามารถเติมปัจจัย ทางสังคมอื่น ๆ เพิ่มขึ้น และจะมีประเด็นใหม่ ๆ เกิดขึ้นอย่าง ต่อเนื่อง เพราะความเป็นอนิจจังของสังคม สุขภาพบูรณาการ ๗๖ สุขภาวะ ทางปัญญา ปัญญาเป็นปัจจัยให้เกิดความสุข การมีสุขภาพดี และการมีอายุยืน ปัญญายังให้เกิดสุขภาวะ คืออย่างไร * ชีวิตคือการเรียนรู้ การเรียนรู้คือชีวิต การเรียนรู้ที่ดียังให้เกิดสุข เด็กเกิดใหม่ยังไม่รู้อะไรเลย ทุกสิ่งทุกอย่างเป็นของใหม่สำหรับเขา ความสุข - สุขภาพดี - อายุยืน สำหรับทุกคน ๗๗ ชีวิตของเด็กเกิดใหม่คือการเรียนรู้ เรียนรู้ที่จะดูดนม ที่จะจำเสียงแม่ จำหน้าแม่ เรียนรู้ที่จะควบคุมการเคลื่อนไหว ของร่างกาย รู้จักของเล่น รู้จักซอกมุมข้าวของเครื่องใช้ใน บ้าน เรียนรู้คำใหม่ ๆ ฯลฯ เด็กจะมีความสุขมากที่จะเรียนรู้ให้รู้จักของใหม่ เช่น ได้คำใหม่มา เขาจะลองใช้ ใช้ผิดใช้ถูกบ้าง และปรับตัวให้ เก่งขึ้นเรื่อย ๆ เมื่อเขาทำอะไรสำเร็จจะเป็นความสุขอย่างยิ่ง เช่น ยืนได้ เดินได้ ชี่จักรยานได้ ฯลฯ ## การเรียนรู้จึงเป็นความสุข ในชีวิตคนเราต้องเจอของใหม่อยู่ตลอดเวลา ไม่มีอะไร เหมือนเดิม ถ้าเราทำให้ทุกสิ่งทุกอย่างเป็นการเรียนรู้ เรียนรู้ทุก วัน เรียนรู้จากทุกเรื่อง เรียนรู้จากทุกคนที่เราพบหรือ เกี่ยวข้อง เราก็จะมีความสุขจากทุกวัน และจากทุกเรื่อง ท่านอาจารย์พุทธทาสสอนว่า ถ้าเรากินกับข้าวอะไร ที่ไม่อร่อย อย่าไปโกรธมัน ให้ถือว่าได้พบของใหม่ การได้พบและเรียนรู้ของใหม่เป็นความสุข ดังความ สุขของเด็ก ๆ ที่ได้เรียนรู้ของใหม่ดังกล่าวข้างต้น ฉะนั้น แม้แต่การได้พบของที่ไม่ชอบใจ เช่น เจออา- หารที่ไม่อร่อย ซึ่งตามปรกติจะทำให้เราหงุดหงิด ไม่พอใจ สุขภาพบูรณาการ ๗๘ หรือพาลโกรธคนที่เกี่ยวข้อง แต่ถ้าเปลี่ยนให้เป็นการเรียนรู้ ก็กลายเป็นความสุขไปได้ ตรงนี้จะทำให้เข้าใจคำพูดว่า "ปัญญายังให้เกิดสุข" ดีขึ้นและจะทำให้เข้าใจทุกขภาวะที่เกิดขึ้นเป็นประจำวันว่า เป็นเพราะเราไปเกี่ยวข้องกับสิ่งต่าง ๆ ด้วย "ตัณหา" คือ อยากให้อร่อย อยากให้สวยให้งาม "ถูกใจเรา" ถูกใจเราก็คือ เอาเราหรืออัตตาหรือตัวกูของกูเป็น ตัวตั้ง ไม่ได้เอา "ความจริง" เป็นตัวตั้ง ความจริงก็คือ อะไรเป็นอะไร มันก็เป็นอย่างนั้น เพราะมีเหตุปัจจัยให้เป็นอย่างนั้น อย่างที่พูดว่า "เป็นเช่น นั้นเอง" ธรรมชาติเป็นไปตามเหตุปัจจัย ไม่มีหน้าที่ต้องมา เอาใจเรา เมื่อเราเอาใจเราเป็นตัวตั้งจึงขัดแย้งกับธรรมชาติ ความเป็นจริง ปัญญา คือ การเข้าถึงความจริงตามธรรมชาติ การเอาการเรียนรู้เป็นตัวตั้ง เท่ากับไม่เอาตัณหา เป็นตัวตั้ง เท่ากับลดตัวกูของกู ทำให้เข้าถึงปัญญา การเรียนรู้หรือการเรียนรู้ที่ดีเป็นการลดอัตตาไปใน ตัว และยังให้เกิดสุข ความสุข - สุขภาพดี - อายุยืน สำหรับทุกคน ภาคที่ ๒ มรรควิธีสร้างสุขภาวะ 79 ฉะนั้น ถ้าเราสามารถทำให้ชีวิตเป็นการเรียนรู้ การ เรียนรู้เป็นชีวิต คือเรียนรู้ทุกสิ่งทุกอย่างที่ชีวิตเกี่ยวข้อง ทุก วันเวลา ทุกจังหวะของชีวิต จึงกลายเป็นความสุขไปหมด การเรียนรู้จึงเป็นเรื่องที่ยิ่งใหญ่มาก เพราะเป็นปัจจัย สร้างสุขภาพทางปัญญาและการลดอัตตา ซึ่งมีประโยชน์ต่อ การพัฒนาสังคมและประเทศชาติทุกด้าน ระบบการศึกษาที่มีอยู่ในปัจจุบันไม่เป็นเครื่องมือส่ง เสริมการเรียนรู้ที่ดี เพราะเป็นระบบที่บังคับท่องวิชา ซึ่งก่อ ให้เกิดความบีบคั้น จึงก่อให้เกิดทุกขภาวะ ความทุกข์ในการศึกษาไม่เป็นแรงจูงใจให้คนไทยใฝ่ การเรียนรู้ แต่ตรงข้ามกลับทำให้เกลียดการศึกษา ซึ่งเกิด ความเสียหายใหญ่หลวงแก่ชีวิตและสังคม การปฏิรูปการเรียนรู้จึงเป็นเรื่องสำคัญ ปฏิรูปจากการท่องวิชามาเป็นส่งเสริมการเรียนรู้ใน ชีวิตเป็นตัวตั้ง ให้ชีวิตกับการเรียนรู้อยู่ที่เดียวกัน ดังที่พูดข้างต้นว่า ชีวิตคือการเรียนรู้ การเรียนรู้คือชีวิต หรือสร้างวัฒนธรรมการเรียนรู้ หรือการรับรู้เป็นวิถีชีวิต การเรียนรู้ที่ดีเป็นความสุข และทำให้ปัญญาเข้ามา แทนที่ตัณหาดังกล่าวข้างต้น ฉะนั้น ถ้าทุกคน ทุกครอบครัว ทุกชุมชนท้องถิ่น ทุก สุขภาพบูรณาการ ๘๐ องค์กร ส่งเสริมการเรียนรู้ที่ดีจะเป็นการสร้างสุขภาวะทาง ปัญญาทั้งประเทศ ถ้าคณะสงฆ์ปรับจากการสั่งสอนเป็นการส่งเสริมการ เรียนรู้ น่าจะพัฒนาธรรมะได้ดีกว่า เพราะปัจจุบันนี้เป็นที่ ทราบกันแล้วว่าการเรียนรู้ได้ผลดีกว่าการสอน ภาคที่ ๒ มรณคติสร้างสุขภาวะ -การเข้าถึงความเป็นกระแสของ เหตุปัจจัยของสรรพสิ่ง การเป็นอยู่ด้วยปัญญา ธรรมชาติมีความเป็นเหตุเป็นผล คือเหตุทำให้เกิดผล ผลเป็นเหตุต่อไป เป็นกระแสของเหตุปัจจัยต่อเนื่องไม่มีที่ สิ้นสุด เช่น เรามีข้าวกิน เพราะมีการหุงข้าว เพราะมีข้าว เพราะมีการจำหน่ายข้าว เพราะมีชาวนาปลูกข้าว เพราะมีดิน มีน้ำ มีแสงอาทิตย์ มีจุลชีพที่อยู่ในดินสร้างปุ๋ย มีไส้เดือนในดินที่พรวนดินให้ร่วน ที่มีแสงอาทิตย์เพราะมีดวงอาทิตย์ ..... ความสุข - สุขภาพดี - อายุยืน สำหรับทุกคน ๘๑ หรือ ที่มีทุกข์ เพราะมีเกิด มีแก่ มีเจ็บ มีตาย มีการ พลัดพรากจากของที่รัก มีการประจวบกับของที่ไม่ได้รัก หวัง สิ่งใดแล้วไม่ได้สิ่งนั้น เพราะความยึดมั่นในตัวตน เพราะ ความไม่รู้หรือไม่มีปัญญา **ความไม่รู้ (อวิชชาทำให้เกิดทุกข์)** สรรพสิ่ง ทั้งรูปธรรมและนามธรรม ล้วนเป็นกระแส ของเหตุปัจจัย ไม่ได้เกิดขึ้นลอย ๆ โดยไม่มีเหตุ ส่วนใหญ่เราจะไม่มีปัญญาเห็นความเป็นเหตุ แต่ ต้องการให้สิ่งต่าง ๆ เป็นไปตามความต้องการของเรา แต่มัน ไม่เป็นเพราะมีเหตุปัจจัยให้มันเป็นอย่างอื่น เราจึงผิดหวังและทุกข์ แต่ถ้ามีปัญญาเข้าใจธรรมชาติตามความเป็นจริงว่า "มันเป็นเช่นนั้นเอง" เพราะมีเหตุปัจจัยให้มันเป็นเช่นนั้น เราก็จะไม่หวัง ไม่ผิดหวัง และไม่ทุกข์ ท่านจึงเรียกการเข้าถึงความจริงเช่นนี้ว่า "เป็นอยู่ด้วย ปัญญา" เมื่อหัดเป็นอยู่ด้วยปัญญาจนเป็นวิสัย ความหงุดหงิด รำคาญใจที่เป็นเจ้าเรือนอยู่ก็จะหายไป ความหงุดหงิดรำคาญใจก็คือความโกรธอย่างอ่อนที่ สิ่งต่าง ๆ มันไม่ได้ดั่งใจ ๘๒ สุขภาพบูรณาการ เมื่อมันหายไปได้เราจะรู้สึกสุขสบายยิ่งนัก และรู้สึก ว่าเป็นบุญที่เราเป็นอยู่ด้วยปัญญาทำให้มันหายไปได้ ตัวอย่างที่พบเป็นประจำก็คือ เราเดินไปชนโต๊ะเก้าอี้ และมีความเจ็บ ความเจ็บนั้นมีทั้งเจ็บกายและเจ็บใจ เจ็บใจ นั้นคือมันมีความโกรธร่วมด้วย แต่ถ้าเรามีปัญญารู้เท่าทันว่ามีเหตุให้มันชน คือการ เผลอสติ มันก็ชน การรู้เท่าทันจะทำให้หายโกรธเหลือแต่ความเจ็บกาย ไม่เท่าไรก็หาย ความเจ็บกายนั้นหายง่ายกว่าความเจ็บใจ ท่านจึงกล่าวว่าความเจ็บของเราประดุจถูกลูกศรยิง สองดอก คือ เจ็บกายและเจ็บใจ แต่ถ้ามีปัญญารู้เท่าทันก็เสมือนถอนลูกศรอออกไปได้ ดอกหนึ่ง เหลือดอกเดียวไม่ทุกข์มาก การเห็นความเป็นกระแสของเหตุปัจจัยของสรรพสิ่ง จะทำให้เราสำนึกในคุณค่าของคนอื่นและสิ่งอื่นรอบตัว ทั้ง ใกล้และไกล เช่น เรากินข้าวก็จะสำนึกถึงบุญคุณของชาวนา ผืนดิน น้ำ แสงแดด จุลินทรีย์ในดินที่สร้างปุ๋ย ทั้งหลายทั้ง ปวงที่ทำให้เรามีข้าวกิน หรือมีน้ำใช้ หรือมีเสื้อผ้าใส่ หรือมี บ้านอยู่ ก็เช่นเดียวกัน การดำรงชีวิตของเราเป็นไปได้ เพราะมีผู้อื่นและสิ่ง อื่นช่วยกันทำหน้าที่ทั้งสิ้น ความสุข - สุขภาพดี - อายุยืน สำหรับทุกคน ภาคที่ ๒ มรรควิธีสร้างสุขภาวะ ๘๓ สำนึกเช่นนี้จะทำให้ความกตัญญูต่อเพื่อนมนุษย์และ สรรพสิ่ง ทำให้นอบน้อมถ่อมตัว ไม่เย่อหยิ่ง ไม่ถือตนเป็น ใหญ่ ทำให้มีสัมพันธภาพเชิงไมตรีจิตต่อเพื่อนมนุษย์และ สรรพสิ่ง ทำให้เกิดความคิดกลมกล่อม ไม่รุนแรง เคียดแค้น ขบกัด อันเป็นอันตรายต่อสุขภาพ ทั้งหมดรวมเป็นบุคคลิกภาพที่ก่อให้เกิดความสมดุล ในตัวเองและกับผู้อื่น เพื่อความสุข สุขภาพดี และการมี อายุยืน จึงเห็นได้ว่าการเข้าถึงความเป็นกระแสของเหตุปัจจัย ของสรรพสิ่ง หรือการเป็นอยู่ด้วยปัญญา หากทำให้มากมี อานิสงส์มหาศาลถึงเพียงนี้ ๓ การเข้าถึงความเป็นทั้งหมด หนึ่งเดียวกัน (The Same One Wholeness) ของธรรมชาติ มนุษย์อวกาศชื่อ Edgar Mitchell ยืนอยู่บนดวงจันทร์ มองมาเห็นโลกทั้งใบลอยฟ่องอยู่ในอวกาศ เขากล่าวว่า "I came back to Earth, a totally changed man" (ผมกลับมายังโลกเป็นคนดีที่เปลี่ยนไปโดยสิ้นเชิง) สุขภาพบูรณาการ ๘๔ # เปลี่ยนอย่างไร แล้วทำไมจึงเปลี่ยน ที่เปลี่ยนไปโดยสิ้นเชิงก็คือ เขากลายเป็นคนที่มี ความสุขอย่างลึกล้ำทั้งเนื้อทั้งตัว เบาสบายเป็นอิสระ ประ- สบความงามอย่างล้นเหลือ เกิดไมตรีจิตอันไพศาลต่อเพื่อน มนุษย์และสรรพสิ่ง เหมือนเป็นคนใหม่โดยสิ้นเชิง เหตุที่เกิดการเปลี่ยนแปลงมาจากการที่เขาเห็นความ เป็นหนึ่งเดียวของโลกทั้งใบ เมื่ออยู่บนโลกเราเห็นสิ่งต่าง ๆ แบบแยกส่วน แยกเป็นส่วน ๆ หรือแม้ขัดแย้งกันระหว่างส่วน เช่น ระหว่างตัวเรากับคนอื่น แต่เมื่อมองเห็นโลกทั้งใบลอย ฟ่องอยู่ ทั้งหมดเป็นหนึ่งเดียวกัน จิตที่เข้าไปสู่ความเป็นส่วนเป็นเสี้ยว จะถูกบีบคั้น ไม่ เป็นอิสระ แต่เมื่อจิตเข้าไปสู่ความเป็นทั้งหมด ก็หลุดจากความ บีบคั้น เช่น อิสระ เบาสบาย มีความสุขไปทั้งเนื้อทั้งตัว ปัญญา อิสรภาพ กับความสุข เป็นเรื่องที่ซ้อนทับกัน อยู่ ความจริงตามธรรมชาติ คือ ความเชื่อมโยงเป็นทั้ง หมดหนึ่งเดียวกัน (The Same One Wholeness) เพราะ ความไม่รู้จึงเห็นเป็นส่วน ๆ และตกอยู่ใต้ความบีบคั้นความ บีบคั้น คือ ทุกขภาวะ ความสุข - สุขภาพดี - อายุยืน สำหรับทุกคน ภาคที่ ๒ มรรควิธีสร้างสุขภาวะ ๘๕ แต่เมื่อมีปัญญาเข้าถึงความจริง คือความเป็นทั้งหมด ก็เป็นอิสระหลุดออกจากความบีบคั้น อิสรภาพหรือการ หลุดออกจากความบีบคั้นจึงเป็นความสุข เอ็ดการ์ มิทเซลล์ เรียกสิ่งที่เกิดกับเขาว่า "จิตสำนึก ใหม่" (New Consciousness) จิตสำนึกเก่าเป็นจิตสำนึก เล็ก เป็นจิตสำนึกแบบแยกส่วนตกอยู่ใต้ความบีบคั้นจิต สำนึกใหม่เป็นจิตสำนึกใหญ่ที่เข้าถึงความเป็นทั้งหมด หรือ ความจริงตามธรรมชาติ จึงหลุดพ้นจากการถูกกักขังในที่ คับแคบไปสู่อิสรภาพ เอ็ดการ์ มิทเซลล์ รู้ว่าการเกิดจิตสำนึกใหม่เป็นสิ่งที่ดี เหลือเกิน จึงตั้งสถาบันชื่อ IONS (Institute of Noetic Sci- ence) เพื่อศึกษาวิจัยเผยแพร่เกี่ยวกับการเกิดจิตสำนึกใหม่ เราไม่ต้องไปลงดวงจันทร์กันทุกคน เพื่อการเข้าถึง ความเป็นหนึ่งเดียวของธรรมชาติทั้งหมด ! เราสัมผัสกับธรรมชาติตลอดเวลา เช่น สายลม แสงแดด แผ่นดิน แม่น้ำ ทะเล ภูเขา ดวงอาทิตย์ ดวงจันทร์ และดวงดาว ถ้าเราระลึกรู้ว่าธรรมชาติทั้งหมดเหล่านี้ทั่วทั้งจักรวาล เชื่อมโยงเป็นหนึ่งเดียวกัน เราก็จะเข้าถึงความเป็นทั้งหมด หรือความใหญ่ของจักรวาลดังที่เรียกกันว่า "จิตจักรวาล" ได้ ในชีวิตประจำวัน เมื่อเราเพียงแต่สัมผัสกับธรรมชาติอย่างใด สุขภาพบูรณาการ ๘๖ อย่างหนึ่ง เช่น สายลม แสงแดด ท้องฟ้า ดวงดาว ต้นไม้ ภูเขา แม่น้ำ หรือนกบิน หรือแม้แต่มดสักตัว ฉะนั้นการเข้าถึงความจริงของธรรมชาติที่มีความเป็น หนึ่งเดียวและใหญ่โตไม่มีที่สิ้นสุด เป็นสุขภาวะทางปัญญา ที่สามารถเกิดขึ้นได้ในชีวิตประจำวัน ภาคที่ ๒ มรรควิธีสร้างสุขภาวะ - การเจริญจิตตปัญญา - วิปัสสนา และจิตตปัญญาศึกษา กรรมฐานหรือกัมมัฏฐาน แบ่งเป็นสมถกรรมฐาน กับ วิปัสสนากรรมฐาน สมถกรรมฐาน คือ การเจริญสมาธิ ส่วนวิปัสสนา กรรมฐาน คือ การเจริญปัญญา วิปัสสนาในทางพุทธนั้นมีความหมายจำเพาะ ได้แก่ การเจริญปัญญาให้เข้าถึงความจริงของชีวิต ว่าชีวิตคือการ ปรุงแต่ง (สังขาร = constructed) จากองค์ประกอบต่าง ๆ ไม่มีตัวตน (อัตตา) โดยเอกเทศ เมื่อเกิดปัญญาเห็นอยู่เช่นนั้น (วิปัสสนา = การเห็น ยิ่ง) ก็คลายจากความยึดมั่นในตัวตน วิปัสสนามีจุดมุ่งหมายในการเจริญปัญญาให้คลาย จากความยึดมั่นในตัวตน สุขภาพดี - อายุยืน สำหรับทุกคน ๘๗ ตัวตนยิ่งน้อย ทุกขภาวะยิ่งลด สุขภาวะยิ่งเพิ่ม เพราะความทุกข์เกิดจากการยึดมั่นในตัวตน ถ้าคลายความยึดมั่นในตัวตนโดยสิ้นเชิง ก็สงบเย็น เป็นถาวรที่เรียกว่านิพพาน นิพพานแปลว่าสงบเย็น วิปัสสนากรรมฐานมีวิธีการที่ปฏิบัติกันมาตามคำสอน ของพระพุทธองค์ และพระอรหันตสาวก ปัจจุบันมีการสอน กันอย่างแพร่หลายโดยสำนักต่าง ๆ ทั้งพระและฆราวาส จึง จะไม่กล่าวในที่นี้ เพียงแต่สรุปว่าการเจริญวิปัสสนากรรมฐาน หากทำให้ มากย่อมเป็นไปเพื่อความสุข ความมีสุขภาพดี และความ มีอายุยืน เป็นสุขภาวะทางปัญญาอย่างยิ่ง ส่วนคำว่า จิตตปัญญาศึกษา (Contemplative Educa- tion) อาจเท่ากับวิปัสสนาสมัยใหม่ ที่ใช้วิธีการต่าง ๆ หลาก หลายในการเกิดปัญญา เข้าถึงความจริงทางจิตใจของตนเอง แล้วเกิดความบันเทิง เพราะคลายจากความยึดมั่นถือมั่นใน ตัวตนลง มีสถาบันการศึกษาบางแห่งได้จัดตั้งศูนย์หรือมหา- วิทยาลัยจิตตปัญญาศึกษาขึ้น เป็นการเปิดทางเลือกการ พัฒนาปัญญาให้หลากหลายขึ้น เป็นทางสร้างสุขภาวะทาง ปัญญา เช่นเดียวกับวิปัสสนากรรมฐาน สุขภาพบูรณาการ ๘๘ เรื่องสุขภาวะทางปัญญายังมีอย่างอื่นอีกมาก แต่จะ กล่าวไว้เพียง ๔ ประการดังข้างต้น เมื่อเข้าใจหลักการก็ไป ต่อยอดเพิ่มเติมได้เองโดยไม่ยาก เป็นอันได้ยกตัวอย่างการพัฒนาสุขภาวะมาครบทั้ง ๔ มิติแล้ว คือ สุขภาวะทางกาย สุขภาวะทางจิต สุขภาวะทาง สังคม และสุขภาวะทางปัญญา ที่ควรเชื่อมโยงบูรณาการกัน เป็นสุขภาพองค์รวม (Holistic health) หรือสุขภาพบูรณาการ (Integrated health) ความสุข - สุขภาพดี - อายุยืน สำหรับทุกคน ภาคที่ ๒ มรรควิธีสร้างสุขภาวะ ๘๙ ภาค ๓ วิธีสร้าง สุขภาวะของคนทั้งมวล Extract all text from the image. Instructions: - Only return the clean Markdown. - Do not include any explanation or extra text. - You must include all information on the page. Formatting Rules: - Tables: Render tables using <table>...</table> in clean HTML format. - Equations: Render equations using LaTeX syntax with inline ($...$) and block ($$...$$). - Images/Charts/Diagrams: Wrap any clearly defined visual areas (e.g. charts, diagrams, pictures) in: <figure> Describe the image’s main elements (people, objects, text), note any contextual clues (place, event, culture), mention visible text and its meaning, provide deeper analysis when relevant (especially for financial charts, graphs, or documents), comment on style or architecture if relevant, then give a concise overall summary. Describe in Thai. </figure> - Page Numbers: Wrap page numbers in <page_number>...</page_number> (e.g., <page_number>14</page_number>). - Checkboxes: Use ☐ for unchecked and ☑ for checked boxes. # ๑ การปฏิบัติโดยประชาชนทุกคน และการส่งเสริม (๑) ประชาชนทุกคนมีฉันทะ ความรู้ และทักษะในการสร้าง สุขภาพให้ตนเอง ด้วยการส่งเสริมสนับสนุนด้วยวิธี ต่าง ๆ (๒) มีการสื่อสารเรื่องวิธีสร้างสุขภาวะอย่างทั่วถึงด้วยช่อง ทางต่าง ๆ เช่น สื่อสิ่งพิมพ์ วิทยุ โทรทัศน์ โซเชียลมีเดีย และผ่านศิลปะแขนงต่าง ๆ ตลอดไปจนถึงภาพยนตร์ (๓) สถานพยาบาลทั้งหมดทุกระดับและบุคลากรสุขภาพ ทั้งหมดซึ่งมีหลายแสนคน ควรเป็นกัลยาณมิตร แนะนำ การสร้างสุขภาพดี สถาบันรับรองคุณภาพโรงพยาบาล อาจหาทางเพิ่มข้อนี้เข้าไปในคุณภาพของสถาน พยาบาล (๔) องค์กรต่าง ๆ ควรเป็นองค์กรส่งเสริมสุขภาพ เช่น โรงเรียนและสถาบันการศึกษาทั้งหมด วัด กรม กอง บริษัท กองทัพ (๕) สร้างแรงจูงใจให้คนทั้งประเทศดูแลรักษาตนเองให้ สุขภาพดี แทนที่จะมีแต่การรักษาฟรีอย่างเดียว ใคร รักษาตัวให้สุขภาพดีไม่เจ็บป่วยได้รับเครดิตเป็นเงิน ด้วย โดยวิธีนี้จะเสียค่าใช้จ่ายเรื่องสุขภาพน้อยลง โดย ได้ผลตอบแทนมากขึ้น ความสุข - สุขภาพดี - อายุยืน สำหรับทุกคน ภาคที่ ๓ วิธีสร้างสุขภาวะของคนทั้งมวล ๙๓ # ๒ ชุมชนเข้มแข็ง และสิ่งแวดล้อมเกื้อกูล (๑) ส่งเสริมชุมชนเข้มแข็งทั่วประเทศ เพราะชุมชนเข้มแข็ง เป็นปัจจัยใหญ่ของสุขภาวะและระบบการดูแลที่ดีที่สุด (๒) ส่งเสริมให้มีป่าไม้ ต้นไม้ สวนสาธารณะ สวนสุขภาพ ให้มากที่สุดที่จะทำได้ (๓) นโยบายสาธารณะในการลดมลพิษในสิ่งแวดล้อมอัน เป็นอันตรายต่อสุขภาพ # ๓ ระบบบริการสุขภาพที่ดี (๑) พัฒนาระบบบริการสุขภาพที่ดีอย่างต่อเนื่อง ที่ให้ บริการทั่วถึง เป็นธรรม คุณภาพดี และมีประสิทธิภาพ หรือให้ผลคุ้มค่า บุคลากรทุกประเภทและทุกระดับมี ฉันทะ ความรู้ และทักษะในการสร้างเสริมสุขภาพ (๒) สร้างระบบสุขภาพชุมชนให้เข้มแข็ง เพราะเป็นระบบ ที่ทำให้ข้อ (๑) ประสบความสำเร็จ (๓) พัฒนาระบบบริการใกล้บ้านใกล้ใจ คนไทยทุกคนมี พยาบาลดูแลใกล้ชิด "ประดุจญาติ" โดยมีศูนย์พยาบาล ชุมชนที่มีพยาบาล ๑ คน ผู้ช่วยพยาบาล ๒ คน ต่อ ประชากร ๑,๐๐๐ คน ในชุมชนทุกชนิด ทั่วประเทศ สุขภาพบูรณาการ ๙๔ (๔) องค์กรทางสุขภาพทุกชนิดทำความเข้าใจ และส่งเสริม สุขภาพบูรณาการ (๕) ปรับปรุงหลักสูตรการผลิตบุคลากรสุขภาพทุกประเภท ให้เรียนรู้สุขภาพองค์รวม หรือสุขภาพบูรณาการ ## การขับเคลื่อนนโยบายสาธารณะ นโยบายสาธารณะที่ดีเป็นองค์ประกอบที่สำคัญในการ สร้างสุขภาวะของคนทั้งมวล เช่น เกษตรปลอดสารพิษ การ ลดความเหลื่อมล้ำ ระบบเศรษฐกิจภูมิคุ้มกัน สิ่งแวดล้อม ปลอดมลพิษ ฯลฯ สช. (สำนักงานคณะกรรมการสุขภาพแห่งชาติ) เป็น องค์กรหลักในการขับเคลื่อนกระบวนการนโยบายสาธารณะ แบบมีส่วนร่วม (Participatory Public Policy Process = P4) เนื่องจากนโยบายสาธารณะมีผลกระทบต่อสุขภาพ อย่างใหญ่หลวงแต่เป็นเรื่องยากสุด ๆ เพราะความอ่อนแอ ของภาครัฐและภาควิชาการ ตรงข้ามกับความแข็งแรงของ ภาคที่มีผลประโยชน์ซ่อนเร้น จึงควรต้องมีความพยายาม ร่วมกันมากขึ้น ภาคที่ ๓ วิธีสร้างสุขภาวะของคนทั้งมวล ความสุข - สุขภาพดี - อายุยืน สำหรับทุกคน ๙๕ ควรมีการก่อตัวของ กลุ่มขับเคลื่อนนโยบาย เป็นเรื่อง ๆ ประกอบด้วย * นักการเมืองข้ามพรรค เพราะประโยชน์สุขของมหาชนเป็นเรื่องข้ามพรรค * ข้าราชการผู้มีหน้าที่เกี่ยวข้องกับเรื่องนั้น ๆ หรืออดีตข้าราชการที่มีปัญญาบารมี * นักวิชาการที่มีความเชี่ยวชาญตรงกับเรื่อง * ผู้นำชุมชนท้องถิ่น * ผู้แทนประชาคม * สื่อมวลชน * ผู้เชี่ยวชาญการจัดการเชิงระบบ กลุ่มขับเคลื่อนนโยบาย ที่มีองค์ประกอบเช่นนี้ เป็นพลังทางปัญญาและพลังทางสังคมอันยิ่งใหญ่ที่ขับเคลื่อนการพัฒนาประเทศไทยทุกด้าน ขอให้ลองดู ## ๕ กลไกการขับเคลื่อน การสร้างสุขภาวะของคนทั้งมวล (๑) จัดสมัชชาสุขภาพระดับและในประเด็นต่าง ๆ เป็นเครื่องมือขับเคลื่อนสุขภาวะ ได้แก่ สมัชชาสุขภาพแห่งชาติ สมัชชาสุขภาพจังหวัด สมัชชาสุขภาพตำบล สมัชชาสุขภาพเฉพาะประเด็น สุขภาพบูรณาการ ๙๖ (๒) ประชาคมสุขภาพระดับและตามประเด็นต่าง ๆ เป็นผู้ ขับเคลื่อนการพัฒนาสุขภาพ ซึ่งรวมถึงการจัดสมัชชา สุขภาพดังกล่าวข้างต้น ควรมีประชาคมสุขภาพตำบลใน ทุกตำบล ประชาคมสุขภาพจังหวัดในทุกจังหวัด และ รวมตัวกัน ประชาคมสุขภาพระดับประเทศ ประชาคม สุขภาพเฉพาะประเด็นก็มีตามประเด็นต่าง ๆ อันหลากหลาย (๓) สภาผู้นำชุมชนในทุกชุมชน เป็นกลไกในการขับเคลื่อน การพัฒนาชุมชนอย่างบูรณาการ ซึ่งมีเรื่องสุขภาวะ เฉพาะประเด็น และเป็นการพัฒนาสุขภาพอย่าง บูรณาการ (๔) กลุ่มและเครือข่ายสร้างสุขภาพ ทุกคนสามารถรวมตัว กันเป็นกลุ่มปฏิบัติการเล็ก ๆ (Micro-operators) ที่ ปฏิบัติการเพื่อสุขภาพอย่างใดอย่างหนึ่ง จะเป็นปฏิบัติ เอง ส่งเสริมสนับสนุน สร้างความรู้ สื่อสาร หรือขับ เคลื่อนนโยบาย กลุ่มปฏิบัติการเล็ก ๆ นี้จะเป็นกลุ่มที่ มีความสุขและสร้างสรรค์มาก เพราะได้รวมตัวกับคนที่ ถูกจริตและมีไมตรีจิตต่อกัน ได้ร่วมกันทำสิ่งดี ๆ ควรมี กลุ่มปฏิบัติการเล็ก ๆ อย่างหลากหลายเต็มประเทศและ เชื่อมโยงกันเป็นเครือข่าย (๕) เรื่องต่าง ๆ ทั้งหมดที่กล่าวมา ถ้าทำให้มาก จะเกิด โครงสร้างเครือข่ายสุขภาพเต็มประเทศ ทั้งที่เป็น ความสุข - สุขภาพดี - อายุยืน สำหรับทุกคน ภาคที่ ๓ วิธีสร้างสุขภาวะของคนทั้งมวล ๙๗ ประเทศไทยเป็นประเทศที่มีโครงสร้าง เครือข่ายสุขภาพเต็มประเทศ ปัจเจก กลุ่ม ชุมชน องค์กร สถาบัน เครือข่าย ที่ปฏิบัติ การและเรียนรู้ร่วมกันในทุกประเด็นของสุขภาพ เมื่อเกิดเครือข่ายสุขภาพเต็มประเทศ เครือข่ายก็เป็น ประดุจสิ่งมีชีวิต ที่อาศัยการปฏิบัติและเรียนรู้ร่วมกัน ขยาย ตัวเพิ่มเติมในรายละเอียดและเพิ่มคุณภาพอย่างต่อเนื่อง เป็นภาพของ สุขภาพบูรณาการ ๙๘ # Health For All และ All For Health สุขภาพเพื่อคนทั้งมวล คนทั้งมวลเพื่อสุขภาพ หรือ "สุขภาพคือทั้งหมด" - Health is the whole ## ๖ การประชุมภาคี ยุทธศาสตร์สุขภาพบูรณาการ เริ่มต้นองค์กรหลักเพื่อสุขภาพบางองค์กร คือ สช. สสส. สปสช. กรมอนามัย กรมสุขภาพจิต กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก สภากาพยาบาล และมูลนิธิสาธารณสุขแห่งชาติ ก่อตัวเป็นภาคียุทธศาสตร์สุขภาพบูรณาการ เมื่อดำเนินการไปก็มีองค์กรอื่นเข้ามาเป็นภาคีเพิ่มเติมขึ้นได้เรื่อย ๆ ภาคียุทธศาสตร์สุขภาพบูรณาการประชุมกันเดือนละ ๑ ครั้ง แต่อาจจัดให้มีการประชุมตามประเด็น หรือตามพื้นที่นอกเหนือไปจากการประชุมประจำเดือน ที่ประชุมภาคียุทธศาสตร์ปรึกษาหารือกันถึงการขับเคลื่อนเรื่องสุขภาพบูรณาการ และโดยที่สุขภาพคือทั้งหมด ขอบเขตการทำงานยุทธศาสตร์สุขภาพบูรณาการจึงเข้าไปเกี่ยวข้องกับการพัฒนาทุกเรื่อง ความสุข - สุขภาพดี - อายุยืน สำหรับทุกคน ภาคที่ ๓ วิธีสร้างสุขภาวะของคนทั้งมวล ๙๙ ภาคียุทธศาสตร์บูรณาการจึงมีความสำคัญยิ่งต่อการ พัฒนาประเทศไทย ถ้าสามารถทำงานได้อย่างต่อเนื่อง จะเป็นเครื่องมือ ถักทอคนไทยทุกภาคส่วนมาร่วมพัฒนาประเทศไทย การ พัฒนาทั้งหมด คือการพัฒนาสุขภาพ เนื่องจากองค์กรภาครัฐผู้บริหารเปลี่ยนตัวไปเรื่อย ๆ จึงอาจขาดความต่อเนื่อง แต่ก็ไม่เป็นไร ถ้ามีองค์กรที่ไม่ใช่ ภาครัฐร่วมในภาคี จะช่วยเชื่อมให้เกิดความต่อเนื่องทาง ปัญญา (Continuity of wisdom) ซึ่งเป็นปัจจัยสำคัญของ ความสำเร็จ ๑๐๐ สุขภาพบูรณาการ ภาค ๔ สรุป Extract all text from the image. Instructions: - Only return the clean Markdown. - Do not include any explanation or extra text. - You must include all information on the page. Formatting Rules: - Tables: Render tables using <table>...</table> in clean HTML format. - Equations: Render equations using LaTeX syntax with inline ($...$) and block ($$...$$). - Images/Charts/Diagrams: Wrap any clearly defined visual areas (e.g. charts, diagrams, pictures) in: <figure> Describe the image’s main elements (people, objects, text), note any contextual clues (place, event, culture), mention visible text and its meaning, provide deeper analysis when relevant (especially for financial charts, graphs, or documents), comment on style or architecture if relevant, then give a concise overall summary. Describe in Thai. </figure> - Page Numbers: Wrap page numbers in <page_number>...</page_number> (e.g., <page_number>14</page_number>). - Checkboxes: Use ☐ for unchecked and ☑ for checked boxes. # ความสุข ## ความมีสุขภาพดี และความมีอายุยืน เป็นเรื่องเดียวกัน ซึ่งอาจเรียกโดยรวมว่า สุขภาวะ สุขภาพ หมายถึงสุขภาวะโดยสมบูรณ์ ทั้งทางกาย ทางจิต ทางสังคม และทางปัญญา ไม่ได้หมายถึงการไม่มีโรคเท่านั้น การไม่มีโรคเป็นเพียงส่วนหนึ่ง เพราะคนที่ไม่ปรากฏว่าเป็นโรคอะไรก็สุขภาพไม่ดีได้ ดังที่คนอเมริกัน ๑๐๐ ล้านคนติดยาแก้ปวด และเสียชีวิตเพราะใช้ยาแก้ปวดเกินขนาด ประมาณ ๖๐,๐๐๐ - ๗๐,๐๐๐ คนต่อปี ที่ใช้ยาแก้ปวดก็เพราะมีความเจ็บปวดเรื้อรังในตัว โดยไม่ปรากฏว่าเป็นโรคอะไร ถ้าประเทศสนใจเฉพาะรักษาโรค ก็จะทุ่มเทเวลา กำลังคน และงบประมาณไปกับการรักษาโรคจนหมด แต่ไม่สามารถสร้างสุขภาวะหรือการมีสุขภาพดีให้คนทั้งมวลได้ ฉะนั้นจึงจำเป็นที่มนุษยชาติจะต้องมีมโนทัศน์ใหม่เกี่ยวกับสุขภาพ ความสุข - สุขภาพดี - อายุยืน สำหรับทุกคน ภาคที่ ๔ สรุป ๑๐๓ ว่าสุขภาพหรือสุขภาวะเกิดจากความถูกต้องหรือ ความลงตัวของสัมพันธภาพของทุกสิ่งทุกอย่างทั้งภายในตัว และนอกตัว เพราะในกับนอกสัมพันธ์กัน นั่นคือความบรรสานสอดคล้อง (Harmony) ของกาย ใจ สังคม สิ่งแวดล้อม ทั้งใกล้และไกลตัว นั่นก็คือทั้งหมดนั่นเอง จึงกล่าวว่าสุขภาพคือทั้งหมด – Health is the whole เมื่อสุขภาพคือทั้งหมด การพัฒนาสุขภาพบูรณาการ คือ การพัฒนาทั้งหมด เนื่องจากสุขภาวะของคนทั้งมวลเป็นเป้าหมายทาง มนุษยธรรมและสุขภาวะเกี่ยวกับชีวิตของทุกคน จึงเป็น วัตถุประสงค์ร่วมของคนทั้งหมดได้ ทุกคน ทุกครอบครัว ทุกชุมชนท้องถิ่น ทุกองค์กร ทุก สถาบัน สามารถมีความมุ่งมั่นร่วมกันในการสร้างสุขภาวะ เพื่อคนทั้งมวลได้ การขับเคลื่อนพัฒนาสุขภาพบูรณาการจึงเป็นพลัง สมาน ต่างจากการต่อสู้ทางการเมืองซึ่งทำให้แตกแยก สังคมจึงไม่ควรสนใจเฉพาะการต่อสู้ทางการเมือง แต่ ควรขับเคลื่อนพลังสมานผ่านการสร้างสุขภาพของคนทั้งมวล ๑๐๔ สุขภาพบูรณาการ และโดยที่เรื่องสุขภาพเกี่ยวข้องกับการพัฒนาทุก มิติ ทั้งชีวิต จิตใจ ธรรมะ การเรียนรู้ สิ่งแวดล้อม เศรษฐกิจ ความเป็นธรรม ไปจนถึงการพัฒนานโยบายสาธารณะที่ดี การพัฒนาสุขภาพบูรณาการจึงเป็นการพัฒนาประเทศไทย ทั้งหมด การร่วมสร้างสุขภาพเพื่อคนทั้งมวล จึงเป็นการร่วม สร้างประเทศไทยอย่างบูรณาการ ซึ่งต่างจากการพัฒนาแบบ แยกส่วนต่าง ๆ ที่มีเป้าหมายเชิงมนุษยธรรมสูงสุด ทำด้วย ไมตรีจิตและการถักทอกัน ใช้สติปัญญาสูงสุดในการขับ เคลื่อนและมีความสุขไปด้วยในตัว การเคลื่อนไหวสร้างสุขภาพเพื่อคนทั้งมวล จึงเป็น กระบวนการเปลี่ยนแปลงขั้นพื้นฐาน (Transformative pro- cess) ซึ่งนำไปสู่การเปลี่ยนแปลงขั้นพื้นฐานในโลกทัศน์วิธี คิดจิตสำนึก ที่เรียกว่า mindset เป็นการเปลี่ยนแปลงขั้น พื้นฐานในสัมพันธภาพ ในองค์กร ในวิธีทำงาน และใน โครงสร้างสังคม จากโครงสร้างอำนาจเป็นโครงสร้างเครือข่าย แห่งการเรียนรู้ร่วมกันในการปฏิบัติ Transformation หรือการเปลี่ยนแปลงขั้นพื้นฐานของ มนุษยชาติขณะนี้ ยังไม่เคยปรากฏว่าสำเร็จด้วยการพัฒนา แบบใด ความสุข - สุขภาพดี - อายุยืน สำหรับทุกคน ภาคที่ ๔ สรุป ๑๐๕ การขับเคลื่อนสร้างสุขภาวะอย่างบูรณาการเป็นทาง ไปสู่การเปลี่ยนแปลงขั้นพื้นฐานของมนุษยชาติ ขอฝากไว้กับเพื่อนคนไทยทั้งมวล และขอ อวยพรให้ทุกท่าน มีความสุข สุขภาพดี และอายุยืน ๑๐๖ สุขภาพบูรณาการ สุขภาพ คือ สุขภาวะที่สมบูรณ์ ทั้งทางกาย ทางจิต ทางสังคม และทางปัญญา ไม่ใช่การไม่มีโรคเท่านั้น ความสุข ความมีสุขภาพดี และความมีอายุยืน เป็นเรื่องเดียวกันรวมเรียกว่า "สุขภาวะ" สุขภาวะเกิดจากความถูกต้องลงตัว บรรสานสอดคล้อง (Harmony) ของสัมพันธภาพ ของทุกสิ่งทุกอย่าง ทั้งในตัวและนอกตัว คือ กาย ใจ สังคม สิ่งแวดล้อม หรือ สุขภาพคือทั้งหมด - Health is the whole การสร้างสุขภาพเพื่อคนทั้งมวล ควรเป็นเป้าหมายสูงสุดทางมนุษยธรรม และการร่วมมือของคนทั้งมวลเพื่อสุขภาพ เป็นการนำไปสู่การเปลี่ยนแปลงขั้นพื้นฐาน (Transformation) ในทุกมิติ ISBN 978-616-8178-03-4 9 786168 178034 ราคา 99 บาท

personผู้สร้าง/เจ้าของผลงาน

ประเวศ วะสี

history_eduหมวดหมู่

สุขภาพ

สังคม

calendar_monthปีที่ผลิตเอกสาร

copyrightลิขสิทธิ์

เอกสารนี้เป็นการเข้าถึงแบบเปิด ใช้แบ่งปันและใช้งานภายใต้เงื่อนไขของใบอนุญาตครีเอทีฟคอมมอนส์ได้

shareแบ่งปันเนื้อหา

play_shapesจากเอกสารชิ้นนี้ เราชวนขยาย-ไปต่อด้วย 3 คลังคำสำคัญ

radio_button_checked Google

radio_button_unchecked MS Bing

radio_button_unchecked P-SET

สนุกต่อที่หน้าเพลย์กราวด์

ปฏิรูปตำรวจ: ประชาชนถนอมรักตำรวจ – ตำรวจถนอมรักประชาชน

28% Match

นวัตกรรมระบบสุขภาพตำบล: พยาบาลชุมชน 1 คนต่อ 2 หมู่บ้าน ผู้ช่วยพยาบาลหมู่บ้านละคน

23% Match

สำหรับระดมความคิด มูลนิธิสดศรี-สฤษดิ์วงศ์ ในวันที่ 2 สิงหาคม 2560

19% Match

สนุกต่อที่หน้าเพลย์กราวด์

personผู้สร้าง/เจ้าของผลงาน

ประเวศ วะสี

history_eduหัวเรื่อง

• สุขภาพ

• การพัฒนาสังคม

history_eduหมวดหมู่

สุขภาพ

สังคม

calendar_monthปีที่ผลิตเอกสาร

hotel_class เนื้อหาคัดสรร

สุขภาพบูรณาการ: ความสุข – สุขภาพดี – อายุยืน สำหรับทุกคน

dvr คลังเอกสารอิเล็กทรอนิกส์ที่เกี่ยวข้อง