การปฏิวัติสัมพันธภาพฟื้นพลังชุมชนสู่การอภิวัฒน์ประเทศไทย

chrome_reader_modeคำอธิบาย

หนังสือจัดรูปเล่มนี้มีเนื้อหาสำคัญเกี่ยวกับชุมชนท้องถิ่นเข้มแข็ง สังคมเข็มแข็ง เป็นรูปธรรมของการปฏิวัติสัมพันธภาพ ชุมชนท้องถิ่นเข้มแข็ง สังคมเข้มแข็ง จึงเป็นปัจจัยชี้ขาดอนาคตของประเทศหรือการอภิวัฒน์ประเทศไทย

chrome_reader_modeบทคัดย่อ

Cov �� 64.indd 1 4/30/2564 BE 10:49 AM ฟื้ น พ ลั ง ชุ ม ช น สู ก า ร อ ภิ วั ฒ น ์ ประเทศไทย ศาสตราจารย์ นายแพทย์ประเวศ วะสี หนังสือเล่มนี้เป็นการรวบรวมบทความบางเสี้ยวบางตอนที่ศาสตราจารย์ นายแพทย์ประเวศ วะสี ได้แสดงปาฐกถาในการประชุม บทความในการสัมมนา เป็น ข้อเขียน ในหลาย ๆ สถานการณ์และหลาย ๆ วาระแตกต่างกันไป คณะผู ้ ร วบรวมพยายามเลื อ กสรรและคั ด บทความที่ ห ลากหลายและ น� เนื้อหามาร้อยเรียงเชื่อมต่อกันให้มากที่สุด เพื่อลงที่ตีพิมพ์ในเนื้อที่จ� กัด โดย เริ่มจากประเด็นภายในส่วนลึกของมนุษย์ แล้วออกสู่สังคม บางบทความที่คัดมานี้ ถึงแม้ตั้งแต่ปี พ.ศ. ๒๕๓๔ แต่ยงั ทันสมัยไม่เปลี่ยนแปลง หวังว่าท่านผู้อ่านจะได้รับแรงบันดาลใจ และได้ประโยชน์ต่อการพัฒนา ตนเอง พัฒนาสังคม และพัฒนาประเทศชาติ จากหนังสือฉบับพิเศษเล่มนี้ 1 ฟื้นพลังชุมชน สู่ การอภิวัฒน์ ประเทศไทย �� Edit ��62 .indd 1 4/30/2564 BE 10:29 AM ำ ำ ฟื้นพลังชุมชนสู่การอภิวัฒน์ประเทศไทย โดย ศาสตราจารย์ นายแพทย์ประเวศ วะสี พิมพ์ครั้งที่ ๑ มีนาคม ๒๕๕๘ พิมพ์ครั้งที่ ๒ กันยายน ๒๕๖๐ พิมพ์ครั้งที่ ๓ มิถุนายน ๒๕๖๒ สงวนลิขสิทธิ์ตาม พ.ร.บ.ลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 ฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๕๗ ทธิ์ตาม พ.ร.บ.ลิขสิทธิ์ พ.ศ. ๒๕๓๗ ข้อมูลทางบรรณานุกรมของสำ นักหอสมุดแห่งชาติ National Library of Thailand Cataloging in Publication Data ประเวศ วะสี. ฟื้นพลังชุมชนสู่การอภิวัฒน์ประเทศไทย. พิมพ์ครั้งที่ 3. - -กรุงเทพฯ : หมอชาวบ้าน, 2562. 104 หน้า. 1. ปฏิรูปสังคม. I. ชื่อเรื่อง. 303.484 ISBN 978-616-507-097-3 รวบรวม แก้ว วิฑูรย์เธียร และคณะ ศิลปกรรม สงวน ศรีบุรินทร์ ปก อดิศร จินดาอนันต์ยศ ประสานงานการพิมพ์ เสกสรร เรืองมนัสสุทธิ, เอกชัย ศิลาอาสน์ สำ�นักพิมพ์หมอช วบ้ น ๓๖/๖ ซอยประดิพัทธ์ ๑๐ ถนนประดิพัทธ์ แขวงพญาไท เขตพญาไท กรุงเทพฯ ๑๐๔๐๐ โทรศัพท์ ๐-๒๒๗๘-๕๕๓๓ โทรสาร ๐-๒๒๗๑-๑๘๐๖, ๐-๒๒๗๘-๐๑๗๐ www.thaihealthbook.com e-mail : info@thaihealthbook.com 2 แยกสี/พิมพ์ที่ : พิมพ์ดี, สมุทรสาคร ประเวศ วะสี � �� Edit ��62 .indd 2 4/30/2564 BE 10:29 AM า า ค� น� ประเทศไทยมีทรัพยากรต่าง ๆ มากมาย เกินพอที่จะสร้างสังคม แห่งการอยู่ร่วมกันอย่างเป็นธรรมหรือเป็นประเทศที่น่าอยู่ที่สุด แต่ เ รากลั บ มี วิ ก ฤตการณ์ ทุ ก ๆ ทาง ทั้ ง ทางเศรษฐกิ จ สั ง คม การเมือง สิ่งแวดล้อม และศีลธรรม โดยไม่สามารถหลุดออกจากสภาวะ วิกฤตได้ วิกฤตใหญ่ของประเทศไทยคงจะไม่หายไปด้วยความคิดเล็ก และ การกระท� เล็ก ๆ น้อย ๆ วิกฤตนี้เป็นวิกฤตเชิงโครงสร้ ง ทั้งโครงสร้าง ทางความคิดและโครงสร้างทางสังคม สังคมไทยแต่โบราณ อย่างน้อยตั้งแต่ครั้งกรุงศรีอยุธยาลงมา มี คว มคิดเชิงอ น จและสัมพันธภ พท งดิ่ง ภพภูมิเก่าแห่งการคิดเชิง อ� นาจและสัมพันธภาพทางดิ่งนั้นคับแคบและบีบคั้น ไม่สามารถรองรับ สั ง คมไทยสมั ย ใหม่ ซึ่ ง เติ บ โตหลากหลาย เชื่ อ มโยง ซั บ ซ้ อ น และ เปลี่ยนแปลงรวดเร็ว ท� นองเดียวกับเมื่อเด็กในครรภ์มารดา เมื่อเติบโตถึงขนาด ก็ไม่ สามารถอยู่ในภพภูมิเดิม คือภายในครรภ์มารดาอีกต่อไปได้ ต้องคลอด ออกไปสู่ภพภูมิใหม่อันกว้างขวางนอกครรภ์มารดา จึงจะเติบโตต่อไปได้ การมองสภาวะวิกฤตของประเทศไทยแบบหนึ่ง คือเป็น สภ วะ วิกฤตแห่งก รเปลี่ยนภพภูมิ คือสังคมไทยจะต้องคลอดจากภพภูมิเก่าอัน คับแคบไปสู่ภพภูมิใหม่แห่งการพัฒนา ภพภูมิเก่า = การคิดเชิงอ� นาจ และสัมพันธภาพทางดิ่ง ภพภูมิใหม่ = การคิ ด เคารพศั ก ดิ์ ศ รี ค วามเป็ น มนุ ษ ย์ ข องคน ทุกคน และเปลี่ยนสัมพันธภาพเป็นทางราบ 3 ฟื้นพลังชุมชน สู่ การอภิวัฒน์ ำ ำ ประเทศไทย ำ า า �ำ า า า ำ ำ �� Edit ��62 .indd 3 4/30/2564 BE 10:29 AM า า ำ อาจเรียกกว่า ก รปฏิวัติสัมพันธภ พ (Associational Revolu- tion) หนังสือเล่มนี้เป็นการรวบรวมบทความและปาฐกถาย้อนหลังไป นาน ที่โดยรวมแสดงแนวคิดและแนวทางก รปฏิวัติสัมพันธภ พ ที่เบื้อง ลึกคือ การเปลี่ยนโลกทัศน์ - วิธีคิด - จิตส� นึก จากการคิดเชิงอ� นาจมา เป็นการคิดเชิงเคารพศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ อันเป็นพื้นฐานทางศีลธรรม ที่ลึก วิธีคิดก� หนดสัมพันธภาพ วิธีคิดเชิงอ� นาจเกิดสัมพันธภาพทาง ดิ่ง วิธีคิดเชิงเคารพเพื่อนมนุษย์เกิดสัมพันธภาพทางราบ การเปลี่ ย นวิ ธี คิ ด เปลี่ ย นคุ ณ ค่ า และเปลี่ ย นโครงสร้ า ง คื อ การปฏิวัติที่แท้จริงจึงเรียกว่า ก รปฏิวัติสัมพันธภ พ (Associational Association) ชุมชนท้องถิ่นเข้มแข็ง สังคมเข็มแข็ง เป็นรูปธรรมของก รปฏิวัติ สัมพันธภ พ ชุมชนท้องถิ่นเข้มแข็ง สังคมเข้มแข็ง จึงเป็นปัจจัยชี้ข ด อน คตของประเทศหรือก รอภิวัฒน์ประเทศไทย ๑๕ กุมภาพันธ์ ๒๕๕๘ 4 ประเวศ วะสี า า า า ำ ำ ำ ำ า า า า า �� Edit ��62 .indd 4 4/30/2564 BE 10:29 AM า า สารบัญ ๑. คว มเป็นมนุษย์กับก รเข้ ถึงสิ่งสูงสุด ๖ ๒. การยึดมั่นในระดับต�่ ที่ไม่สิ่งสูงสุด ๑๐ ๓. ก รพัฒน มนุษย์โดยสมบูรณ์ ๑๓ ๔. ชีวติ วัฒนธรรม ๑๕ ๕. คุกท งสังคม ๑๘ ๖. วิธีที่ไม่ได้ผล ๒๔ ๗. ก รเค รพศักดิ์ศรีและคุณค่ คว มเป็นคนของคนทุกคน ๒๖ ๘. กุญแจอยู่ที่การเคารพความรู้ในตัวคนทุกคน ๓๓ ๙. สังคมคร่อม ๓ สมัย ๓๘ ๑๐. แนวคิดเกี่ยวกับปัญญาแห่งชาติ ๔๒ ๑๑. คว มรู้กบั ปัญญ ๔๗ ๑๒. อนาคตของประเทศไทยอยู่ท่กี ารเติบโตทางปัญญา ไม่ใช่เติบโตทางเศรษฐกิจ ๕๒ ๑๓. คว มชอบธรรมและพลังแห่งคว มไม่เป็นท งก ร ๕๙ ๑๔. ความส� คัญของการมีสถาบัน ๖๖ ๑๕. คว มถูกต้องต้องก่อตัวขึ้นม จ กหน่วยย่อยข้ งล่ ง ๗๔ ๑๖. ปฎิจจสมุปปบาทแห่งวิกฤตชาติ ๘๐ ๑๗. พลังพลเมือง/พลังสังคมเข้มแข็งคือปัจจัยชี้ข ด ๘๙ ๑๘. กระบวนการชุมชน ชุมชนจัดการตนเอง ประชาธิปไตยชุมชน ๙๓ ๑๙. ท้องถิ่นจัดก รตนเอง จังหวัดจัดก รตนเอง ๑๐๐ 5 ฟื้นพลังชุมชน สู่ การอภิวัฒน์ ประเทศไทย า า า ำ า า า า า า า า า า า า า �� Edit ��62 .indd 5 4/30/2564 BE 10:29 AM ำ า า า า า า า า ๑ ความเป็นมนุษย์ กับ การเข้าถึงสิ่งสูงสุด ในทางชีววิทยามนุษย์เป็นสัตว์ชนิดหนึ่ง ดีเอ็นเอของคนต่างจากของลิงชิมแปนซีไม่ถึง ๕ เปอร์เซ็นต์ แต่ มนุษย์ก็ต่างจากสัตว์อ่ืนชนิดคนละภพภูมิทีเดียว เริ่มต้นจากสมองของมนุษย์ต่างจากสัตว์อ่ืน ๆ ถ้าผ่าสมองของมนุษย์เป็นสองซีกจะเห็นด้วยตาเปล่าว่าประกอบด้วย สามชั้น ชั้นในสุด สืบเนื่องมาจากสมองสัตว์เลื้อยคลาน (Reptilian brain) มีหน้าที่เกี่ยวกับความอยู่รอด เช่น การหายใจ การเต้นของหัวใจ การกิน ชั้นที่สอง สืบเนื่องมาจากสมองสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม (Mammalian brain) มีหน้าที่เกี่ยวกับอามรณ์ คัดจากส่วนหนึ่งของการแสดงปาฐกถา เรื่อง ความเป็นมนุษย์กับการเข้าถึงสิ่งสูงสุด ความจริง ความดี ความ งาม ในการประชุม 8th HA National Forum : Humanized Healthcare “คืนหัวใจให้ระบบสุขภาพ” ใน 6 วันที่ ๑๓-๑๖ มีนาาคม ๒๕๕๐ โดย สถาบันพัฒนาและรับรองคุณภาพโรงพยาบาล ประเวศ วะสี �� Edit ��62 .indd 6 4/30/2564 BE 10:29 AM ส่วนนอกใหม่ (Neo-cortex) สมองสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม สมองสัตว์เลื้อยคลาน รูปที่ ๑ แผนภาพแสดงหน้าตัดของมนุษย์ ซึ่งประกอบด้วยสามชั้น ชั้นนอกสุด เรียกว่าส่วนนอกใหม่ (Neo-cortex) ซึ่งหนามาก พอก เข้ามาใหม่ในคน ส่วนนี้ที่ท� ให้คนต่างจากสัตว์ สัตว์เลื้อยคลาน เช่น จระเข้ ตะกวด มันไม่มีอารมณ์ มีแต่การอยู่ รอด ส่วนสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม เช่น สุนัข แมว มีอารมณ์ชัดเจน แต่สัตว์ ทั้งหลายก็ท� ได้ตามธรรมชาติของสัตว์ที่บางคนใช้ค� ว่า กิน ขี้ ปี้ นอน ไม่มี บาปไม่มีบุญ ส่วนมนุษย์นั้น นอกจากธรรมชาติอย่างสัตว์คือ กิน ขี้ ปี้ นอน แล้ว ยังสามารถท� สิ่งที่สูง ๆ กว่านั้นอีกมาก เพราะสมองส่วนนอกใหม่อันหนา เตอะ ท� ให้สามารถคิดหาเหตุผล สร้างความรู้และเทคโนโลยีต่าง ๆ ท� ให้ 7 ฟื้นพลังชุมชน สู่ การอภิวัฒน์ ประเทศไทย ำ �� Edit ��62 .indd 7 4/30/2564 BE 10:29 AM ำ ำ ำ ำ ำ ความเป็นอยู่และสังคมของมนุษย์มีวิวัฒนาการยกระดับขึ้นอย่างรวดเร็ว ในขณะที่สัตว์ยังอยู่ในระดับเดิม ในขณะที่สัตว์อยู่ในภพภูมิทางวัตถุล้วน ๆ คือ กิน ขี้ ปี้ นอน สมอง ส่วนนอกใหม่ของมนุษย์ ซึ่งเป็นโครงสร้างที่วิจิตรที่สุดในจักรวาล ท� ให้ มนุษย์มีภพภูมิที่เป็นนามธรรมอันสูงได้มาก เกิดมีบุญมีบาปขึ้น มีสิ่งที่เรียก ว่าจิตใจสูง มีผู้แยกศัพท์ค� ว่า มนุษย์ ว่ามาจาก ... มนะ = จิต อุษยะ = สูง มนุษย์จึงแปลว่ ผู้มีจิตใจสูง คือถ้ จิตใจต่ ก็เป็นสัตว์ ถ้ จิตใจสูงก็เป็นมนุษย์ มนุษย์ไม่ว่าอยู่ที่ไหน ๆ ก็ล้วนต้องการอยู่ร่วมกันอย่างมีความสุข ท� ให้เกิดหลักการหรือกฎกติกาของการอยู่ร่วมกัน และเมื่อเกิดศาสนา ใหญ่ ๆ ขึ้น เช่น ฮินดู พุทธ เต๋า คริสต์ อิสลาม สิกข์ ก็มีทั้งทฤษฎีและ การปฏิบัติที่ยกระดับจิตใจของมนุษย์ให้สูงได้อย่างสุด ๆ อย่างไม่น่าเชื่อว่า จะเป็นไปได้ แสดงว่า ในความเป็นมนุษย์หรือมนุษย์สภาวะนั้นมีศักยภาพในการ เข้าถึงความดีได้อย่างสุด ๆ มีค� พูดกันมาแต่โบราณว่าในความเป็นมนุษย์นั้น มนุษย์สามารถเข้า ถึงสิ่งสูงสุดคือ ความจริง ความดี ความงาม และก็มีตัวอย่างของคนที่เข้า ถึงสิ่งสูงให้เห็นได้จริง ๆ ว่าเป็นคนที่... มีอิสระ เบาสบาย มีความสุข มีความรักอันไพศาลต่อเพื่อนมนุษย์ และสรรพสิ่ง มีการอยู่ร่วมกันอย่างสันติ 8 ประเวศ วะสี ำ ำ า า � ำ า ำ �� Edit ��62 .indd 8 4/30/2564 BE 10:29 AM ำ ในสมัยปัจจุบัน มนุษยชาติได้หลุดเข้าไปสู่ครรลองหรือวิถีชีวิต หรือ บางคนเรียกว่าอารยธรรมแบบใหม่ที่เป็นวัตถุนิยม บริโภคนิยม เกิดระบบ เศรษฐกิจที่ต้องกระตุ้นให้คนทั้งปวงบริโภคมาก ๆ ระบบเศรษฐกิจนี้จึงจะ ทรงตัวและเติบโตได้ มีคนจ� นวนมากมีอาชีพอยู่ได้เพราะมีคนบริโภคมาก ๆ ถ้าคนบริโภค น้อย เศรษฐกิจก็จะตกและตกงาน ชีวิตยากล� บากหรือถึงกับต้องฆ่าตัว ตาย ฉะนั้นจึงต้องท� ทุกวิถีทางที่จะกระตุ้นให้มีการบริโภคมาก ๆ ในระบบที่มีการกระตุ้นให้มีการบริโภคมาก ๆ ผู้คนก็จะต้องท� งาน มากขึ้น เหนื่อยมากขึ้น โลภมากขึ้น แย่งชิงมากขึ้น ท� ลายสิ่งแวดล้อมมาก ขึ้น ขัดแย้งและรุนแรงมากขึ้น จนโลกทั้งโลกตกอยู่ในวิกฤตการณ์แห่งการ ท� ลายตัวเองอย่างไม่มีทางออก และจะไม่มีทางออก ถ้าเรายังพัฒนาอยู่ในระนาบหรือภพภูมิเดิมคือ ภพภูมิทางวัตถุธรรม เราจะต้องยกระดับการพัฒนาไปสู่ภพภูมิใหม่ คือภพภูมิแห่งความ เป็นมนุษย์ที่สามารถเข้าถึงสิ่งสูงสุดได้ ต่อเมื่อมนุษย์เกิดจิตส� นึกใหม่เข้าใจ มนุ ษ ยภาวะของตน และพากั น เข้ า ถึ ง สิ่ ง สู ง สุ ด จึ ง จะหลุ ด พ้ น จาก วิกฤตการณ์ปัจจุบัน 9 ฟื้นพลังชุมชน สู่ การอภิวัฒน์ ประเทศไทย ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ �� Edit ��62 .indd 9 4/30/2564 BE 10:29 AM ๒ การยึดมั่นในระดับต�่ ที่ไม่ใช่สิ่งสูงสุด : รากฐานของวิกฤตการณ์ใหญ่ ของมนุษย์ชาติ ในศตวรรษที่แล้วคนตายจากสงครามต่าง ๆ ประมาณ ๒๐๐ ล้านคน แต่คนที่ตายเพราะความยากจนและความอยุติธรรม ที่เรียกว่าความรุนแรง อย่างเงียบ (Silent violence) นั้นมากกว่านั้นหลายเท่านัก ในศตวรรษนี้ความรุนแรงทั้งอย่างโจ่งแจ้งและความรุนแรงอย่างเงียบ ก็ยังด� รงอยู่ ช่องว่างระหว่างคนจนกับคนรวยและระหว่างประเทศจนกับประเทศ รวยยิ่งห่างมากขึ้น อันจะน� ไปสู่ความอยุติธรรม ความขัดแย้งและความรุนแรงมากขึ้น การท� ลายสิ่งแวดล้อมทั้งบน ดิน ในน�้ และในชั้นบรรยากาศเพิ่มมากขึ้น เพราะจ� นวนประชากรที่ล้น คัดจากส่วนหนึ่งของการแสดงปาฐกถา เรื่อง ความเป็นมนุษย์กับการเข้าถึงสิ่งสูงสุด ความจริง ความดี ความ งาม ในการประชุม 8th HA National Forum : Humanized Healthcare “คืนหัวใจให้ระบบสุขภาพ” ใน 10 วันที่ ๑๓-๑๖ มีนาาคม ๒๕๕๐ โดย สถาบันพัฒนาและรับรองคุณภาพโรงพยาบาล ประเวศ วะสี ำ ำ �� Edit ��62 .indd 10 4/30/2564 BE 10:29 AM ำ ำ ำ ำ โลก บวกด้วยการกระตุ้นการบริโภคจากระบบเศรษฐกิจ บริโภคนิยม จน กระทั้งระบบโลกจะไม่สามารถด� รงความสมดุลไว้ได้ การพังทลายของระบบโลกจะกระทบสรรพชีวิตทั้งปวง อันจะน� ไปสู่ การสูญพันธุ์ครั้งใหญ่ แม้มนุษยชาติก็เสี่ยงต่อการสูญพันธุ์ในวิกฤตใหญ่ ของโลกครั้งนี้ด้วย เราอาจจะโทษว่า วิกฤตการณ์ใหญ่แห่งยุคสมัย มีสาเหตุมาจากสิ่ง นั้นสิ่งนี้ เช่น ระบบการเมืองที่ไม่ถูกต้อง ระบบเศรษฐกิจที่ไม่ถูกต้อง หรือ ระบบการศึกษาที่ไม่ถูกต้อง ซึ่งก็มีส่วนถูก แต่รากฐานของวิกฤตการณ์ใหญ่ของมนุษย์ชาติอยู่ที่การยึดมั่นใน ระดับต�่ ที่ไม่ใช่สิ่งสูงสุด การยึดมั่นในระดับต�่ คืออะไร การยึดมั่นในระดับต�่ คือ ... (๑) การยึดมั่นในตัวตน หมู่พวก เผ่าพันธุ์ เชื้อชาติ สีผิว ศาสนา เฉพาะของตน ๆ (๒) ยึดมั่นในทิฐิ ทฤษฎี ความรู้ ความคิด เทคโนโลยี (๓) ยึดมั่นในอ� นาจและเงิน ความยึดมั่นทั้ง ๓ ประการอยู่ในระดับต�่ เกิดจากจิตส� นึกที่เล็กหรือ คับแคบ ซึ่งไม่สอดคล้องกับคว มจริงใหม่ (New reality) ความจริงเก่าคือมนุษย์มีจ� นวนน้อย อยู่ห่างไกล หรือแยกกันอยู่ เป็นกลุ่ม หรือเผ่าพันธุ์ แต่ ป ั จ จุ บั น มนุ ษ ย์ มี จ� นวนมาก มาอยู ่ ใ กล้ กั น หรื อ ร่ ว มเป็ น โลก เดียวกัน 11 ฟื้นพลังชุมชน สู่ การอภิวัฒน์ ำ ประเทศไทย ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ �� Edit ��62 .indd 11 4/30/2564 BE 10:29 AM า ำ ำ ความจริงค� ว่าโลกาภิวัตน์แปลว่า ความเป็นโลกเดียวกัน แต่เอามา ใช้ในทางคับแคบ ที่หมายถึงการสื่อสารถึงกันทั้งโลกและระบบการค้าเสรี เชื่อมต่อกันทั้งโลก ซึ่งยังอยู่ระนาบต�่ คือเอาเปรียบกันได้ทั่วโลก ความเป็ น โลกเดี ย วกั น ที่ แ ท้ จ ริ ง จะเกิ ด ขึ้ น ได้ ต ่ อ เมื่ อ มนุ ษ ย์ มี จิ ต ส� นึกใหม่ที่เป็นจิตส� นึกใหญ่ ที่เห็นความเป็นหนึ่งเดียวกันของมนุษย์ ทั้งหมดและธรรมชาติทั้งหมด เกิดความรักอันไพศาลเพื่อการอยู่ร่วมกัน อย่างสันติทั้งระหว่างมนุษย์กับมนุษย์ และระหว่างมนุษย์กับสรรพธรรมชาติ ทั้งปวง ในความเจ็บป่วยของโลกในปัจจุบัน แม้การรักษาตามอาการและ รักษาแบบประคับประคองก็คงจะต้องท� แต่จะไม่สามารถเยียวยาโลก (Heal the World) ได้ ถ้าความคิด ทฤษฎี วิธีการใด ๆ ยังอยู่บนฐานของจิตส� นึกเก่า ๆ อัน อยู่ในระนาบต�่ การจะเยียวยาโลกให้หายป่วยได้มนุษย์จะต้องกลับไปหาศักยภาพ สูงสุดของความเป็นมนุษย์ หรือความจ� เพาะของความเป็นมนุษย์เท่านั้นที่ สัตว์ไม่มี นั่นคือศักยภาพของการเข้าถึงสิ่งสูงสุด ซึ่งเป็นธรรมชาติในส่วนนอก ใหญ่ (Neo-cortex) ของสมองมนุษย์ ที่รอคอยก รใช้ให้สมศักยภ พ ม กกว่ สองแสนปีแล้ว ตั้งแต่ช ติพันธุ์มนุษย์ Homo sapiens ถือก เนิด ขึ้นบนพื้นพิภพนี้ 12 ประเวศ วะสี ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ า า �� Edit ��62 .indd 12 4/30/2564 BE 10:29 AM า า า �ำ ๓ การพัฒนามนุษย์ โดยสมบูรณ์ การพัฒนามนุษย์ที่ท� ให้รูปของการเรียนการสอนและการฝึกอบรมที่ ท� กันทั่ว ๆ ไปนั้น มักขาดความสมบูรณ์ คือท� กันในเรื่องใดเรื่องหนึ่งหรือ มิติใดมิติหนึ่งเท่านั้น เช่น การเรียนในโรงเรียนมักเน้นการท่องจ� เนื้อหา การฝึก “แรงงาน” มักเน้นทักษะในการอาชีพนั้น ๆ การพัฒนามนุษย์โดยสมบูรณ์นั้นต้องพัฒนาทุกมิติอันได้แก่ กาย สังคม จิต และปัญญา ซึ่งจะขยายความดังข้างล่างนี้ การพัฒนามนุษย์ทุกมิติ ก ย หมายถึง การพัฒนาส่วนที่เป็นวัตถุ ได้แก่ ร่างกาย และการ เกี่ยวข้องกับสิ่งแวดล้อม เอกสารประกอบการสัมมนาวิชาการประจ� ปี ๒๕๓๙ ของคณะเศรษฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ วันที่ ๑๒-๑๓ กุมภาพันธ์ ๒๕๓๔ 13 ฟื้นพลังชุมชน สู่ การอภิวัฒน์ ประเทศไทย ำ ำ ำ ำ �� Edit ��62 .indd 13 4/30/2564 BE 10:29 AM า ำ สังคม หมายถึง การพัฒนาความรู้และทักษะของการอยู่ร่วมกัน เช่น จริยธรรม พฤติกรรมองค์กร การบริหารจัดการ การติดต่อสื่อสาร การแก้ ปัญหา ความขัดแย้งด้วยสันติวิธี การเอาตัวรอดได้จากความกดดันทางลบ ของสังคม จิต หมายถึง การพัฒนาจิตใจให้มั่นคง การลดความกลัวและความ เกลียด การเพิ่มความรักเพื่อมนุษย์และสรรพสัตว์ การเห็นความงามของ ความหลากหลาย การมีสุนทรียะในศิลปะและดนตรี การใช้จินตนาการให้ เป็นประโยชน์ การเจริญสติ และเจริญสมาธิ ปัญญ หมายถึง พัฒนาฉันทะและความสามารถในการเรียนรู้ ท� ให้ เป็นผู้เรียนรู้ตลอดชีวิต เป็นผู้มีโลกทัศน์ครบตามที่เป็นจริง เป็นผู้มีปัญญา เข้าใจตนเองและเข้าใจผู้อ่ืน จากข้อความข้างบนนี้อาจถือว่าเป็นการพัฒนาพื้นฐานความเป็นมนุษย์ ที่สมบูรณ์ และอาจถือได้ว่าการพัฒนามนุษย์ในแนวทางมนุษยนิยมนั้น คือ การพัฒนาความเป็นมนุษย์ที่สมบูรณ์ หรือการสร้างพื้นฐานของความเป็น มนุษย์ ซึ่งจะช่วยให้มนุษย์อยู่ด้วยกันอย่างมีความสุข ไม่ก่อปัญหาให้กัน และกันมากเกิน และแก้ปัญหาได้ง่าย ทุกวันนี้มนุษย์มีความขัดแย้งกันสูง ก่อปัญหาให้กันและกันมากเกิน และแก้ปัญหาได้ยาก เพราะมนุษย์มีการศึกษาไม่ถูกต้อง ได้รับการเรียนเป็นส่วนเป็นเสี้ยว ไม่มีชีวทัศน์และโลกทัศน์ที่สมบูรณ์ตามความเป็นจริง และไม่มีการพัฒนา ความเป็นมนุษย์ที่สมบูรณ์ครบทุกมิติ ซึ่งนับว่าน่าเสียดาย เพราะมนุษย์เป็นสัตว์ที่มีศักยภาพในการเรียนรู้สูง การศึกษาหรือการพัฒนามนุษย์ควรจะพัฒนามนุษย์ให้ครบทุกด้าน และเป็นไปอย่างเต็มศักยภาพของมนุษย์เท่าที่จะเป็นไปได้ 14 ประเวศ วะสี า ำ �� Edit ��62 .indd 14 4/30/2564 BE 10:29 AM ๔ ชีวิตวัฒนธรรม ชีวิต คือ การอยู่รอด การอยู่ร่วม และการมีคุณภาพชีวิตที่ดี การอยู่รอด การอยู่ร่วม และการมีคุณภาพชีวิตที่ดี เป็นเรื่องที่มีความ สัมพันธ์ซึ่งกันและกัน ก รอยู่รอด หมายถึง การมีปัจจัยพื้นฐานในการด� รงชีวิต คือการท� มาหาเลี้ยงตัวได้ ป้องกันหรือขจัดสิ่งที่เป็นอันตรายต่อชีวิต เช่น อุบัติภัย อุบัติเหตุ โรคภัยไข้เจ็บ ต่อสู้กับสัตว์หรือคนที่เป็นศัตรู ปรับตัวเพื่อเผชิญ กับความเปลี่ยนแปลงได้ มนุ ษ ย์ ไ ม่ ไ ด้ อ ยู ่ โ ดด ๆ แต่ อ ยู ่ ร วมกั บ คนอื่ น และกั บ ธรรมชาติ แวดล้อม จึงต้องเรียนรู้จากก รอยู่รวมและเพื่อก รอยู่ร่วมวิถีชีวิตร่วมกัน ที่สอดคล้องกับสิ่งแวดล้อมหนึ่ง ๆ คือวัฒนธรรม สิ่งแวดล้อม ณ ที่ต่าง ๆ แตกต่างกัน วัฒนธรรมจึงมีความหลากหลาย คัดจากบทความเรื่อง ระบบการเรียนรู้ใหม่ไปให้พ้นวิกฤตแห่งยุคสมัย ในโอกาสเฉลิมอายุ ๘๔ ปี ศาสตราจารย์ระพี สาคริก วันที่ ๔ ธันวารม ๒๕๔๙ จัดพิมพ์โดย แผนงานสร้างพยาบาลของชุมชน โดย ชุมชน เพื่อชุมชน มูลนิธิสาธารณสุขแห่งชาติ 15 ฟื้นพลังชุมชน สู่ การอภิวัฒน์ ประเทศไทย า ำ ำ �� Edit ��62 .indd 15 4/30/2564 BE 10:29 AM า า ในวัฒนธรรมหรือวิถีชีวิตร่วมกัน ประกอบด้วยความเชื่อร่วมกัน คุณค่าร่วมกัน การท� มาหากินที่คุ้นเคยและถ่ายทอดกันมา การกินการอยู่ ที่อยู่อาศัย การดูแลรักษาสุขภาพ การดูแลรักษาสิ่งแวดล้อมและการจัดการ การใช้ ท รั พ ยากรอย่ า งเป็ น ธรรมและยั่ ง ยื น ขนบธรรมเนี ย มประเพณี สุนทรียกรรมต่าง ๆ ในวิถีชีวิตทางวัฒนธรรมมีการเรียนรู้ สร้างและสะสมความรู้เลือกสรร และถ่ายทอดความรู้กันต่อ ๆ มา ความรู้ดั้งเดิมหรือความรู้ทางวัฒนธรรมนี้ไม่ได้อยู่ในต� รา แต่อยู่ใน ตัวคน และถ่ายทอดจากการปฏิบัติหรือการพูด ที่เรียกว่า มุขปาฐะ ฉะนั้น ถ้าเรียนรู้แต่จากต� ราจะตัดขาดจากรากทางวัฒนธรรม ความรู ้ ท างวั ฒ นธรรมมี ค วามส� คั ญ มาก เกิ ด ก่ อ นความรู ้ ท าง วิท ยาศาสตร์ เป็ น ความรู ้ จ ากและเพื่อ วิถีชีวิต ร่ ว มกัน อัน สอดคล้ อ งกับ ธรรมชาติแวดล้อม วิถีชีวิตร่วมกันอันสอดคล้องกับธรรมชาติแวดล้อมเป็นบ่อเกิดของ ความสุขและความยั่งยืน ก รมีชีวิตร่วมกัน (Living Together) ควรจะเป็นเป้ หม ยและวิถี ชีวิต ไม่ใช่ตัวใครตัวมันทอดทิ้งกันแบบปัจจุบัน วิถีชีวิตร่วมกันท� ให้เพิ่มความอยู่รอดและความส� เร็จ ดังนั้นเราจึง เป็นปลาอยู่กันเป็นฝูงแทนที่จะอยู่เดี่ยว มนุษย์เมื่อก่อนก็อยู่กันเป็นกลุ่ม หรืออยู่กันเป็นชุมชน มนุษย์ตามปรกติเรียนรู้ในฐานวัฒนธรรม ซึ่งเป็นการเรียนรู้ที่ง่ายและ มีความสุข เพราะคนอื่น ๆ ทั้งหมดเขาปฏิบัติอยู่ เขาเข้าใจอยู่ เขาพูดจากัน อยู่ และเรียนรู้แล้วท� ให้ท� เป็น ปฏิบัติได้ อยู่ร่วมกันเป็น ทั้งระหว่างคน ด้วยกัน และระหว่างคนกับสิ่งแวดล้อมเพื่อความสมดุล 16 ประเวศ วะสี ำ ำ ำ ำ า า า ำ ำ �� Edit ��62 .indd 16 4/30/2564 BE 10:29 AM ำ ำ ในขณะที่การเรียนรู้วิชาทางวิทยาศาสตร์ เรียนรู้ได้ยาก มีผู้รู้น้อย เรียนแล้วไม่เข้าใจวิถีชีวิตร่วมกัน อยู่ร่วมกันไม่เป็น ตัวใครตัวมัน เกิด ความขัดแย้งและการท� ลายสูง ความรู้ในต� ราซึ่งมาจากฐานทางวิทยาศาสตร์ จึงไม่ควรเป็นตัวตั้ง ของการศึกษา แต่ควรเป็นเครื่องประกอบการเรียนรู้ การเรียนรู้ควรจะเรียนรู้ในฐานวัฒนธรรม หรือในวิถีชีวิตร่วมกัน และ ใช้กระบวนการทางวิทยาศาสตร์เป็นเครื่องมือ เพื่อให้เข้าใจความเป็นจริง ชัดขึ้น ดีขึ้น และมีประโยชน์มากขึ้น นอกจากการอยู่รอดและอยู่ร่วมดังกล่าวแล้ว มนุษย์ยังต้องอยู่ได้ อย่างดี หรือการมีคุณภาพชีวิตที่ดี การมีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้นอยู่กับการรู้ว่า ความจริงคืออะไร ความดีคืออะไร ฉะนั้นมนุษย์เมื่อ ๒-๓ พันปีก่อนจึงตั้งค� ถามว่า ความจริงคืออะไร ความดีคืออะไร มนุษย์ต่างจากสัตว์ที่จะมีแต่วัตถุธรรมแบบที่พูดว่า กิน ขี้ ปี้ นอน เท่านั้นหาได้ไม่ แต่มนุษย์ต้องเข้าถึงความดีด้วย ชีวิตจึงจะสมบูรณ์และ คุณภาพชีวิตที่ดี การเข้าถึงความดีนั้น ก็มีค� พูดที่ใช้ต่าง ๆ กันในวัฒนธรรมต่าง ๆ บางทีก็เรียกว่าเป็นมนุษย์ต้องเข้ ถึงสิ่งสูงสุด คว มเป็นมนุษย์อยู่ที่ก รมีคว มดี ก รศึกษ จะต้องพัฒน คว มเป็นมนุษย์ 17 ฟื้นพลังชุมชน สู่ การอภิวัฒน์ ประเทศไทย ำ ำ ำ ำ �� Edit ��62 .indd 17 4/30/2564 BE 10:29 AM า า า า า า า า ๕ คุกทางสังคม การถูกจับกุม การถูกคุมขัง การถูกบังคับ การถูกจับเป็นเชลย ย่อม ก่อให้เกิดความทุกข์อย่างยิ่ง เพราะการถูกจ� กัดพื้นที่ทางกาย ทางสังคม และทางปัญญา หรือการไร้เสรีภาพ การไร้เสรีภาพท� ให้จ� กัดศักยภาพ เป็นไปได้หรือไม่ว่าสังคมปัจจุบัน ได้เกิดมี “โครงสร้ งที่มองไม่เห็น” ที่ท� ให้คนไร้เสรีภาพและศักยภาพ ท� ให้ไม่มีความสุข เปรียบเสมือน “คุกท งสังคม” ที่กักขังผู้คนไว้ เราลองค่อย ๆ มอง ให้เห็นคุกทางสังคมที่จองจ� คนสมัยใหม่ไว้ สัตว์ เช่น แพะ แกะ หรือวัว ต้องกินหญ้าเหมือน ๆ กันทุกวัน คน สมัยแรก ๆ ก็ต้องหากินเหมือน ๆ กันทุกคน คัดจากส่วนหนึ่งของหนังสือ เรื่อง การจัดการความรู้ : กระบวนการปลดปล่อยมนุษย์สู่ศักยภาพ เสรีภาพ 18 และความสุข พิมพ์ครั้งที่หนึ่ง พฤศจิกายน ๒๕๔๘ โดย สถาบันส่งเสริมการจัดการความรู้เพื่อสังคม(สคส.) ประเวศ วะสี ำ ำ ำ า ำ �� Edit ��62 .indd 18 4/30/2564 BE 10:29 AM ำ า ำ ต่อมาคนมีความสามารถเฉพาะทางมากขึ้น จึงเกิดประกอบการงาน จ� เพาะอย่างต่างกัน ท� ให้ต้องเอาของมาแลกกัน ซึ่งวิวัฒนาการเป็นอาชีพ ค้าขาย คนบางจ� พวกถูกอุปโลกน์ขึ้นเป็นผู้ปกครอง ระบบการปกครอง วิวัฒนาการจากระบบหัวหน้ากลุ่มหรือเผ่ามาเป็นระบบกษัตริย์ ระบบการปกครองเกิดขึ้น เพราะความจ� เป็นในการบริหารการอยู่ ร่วมกันและการรวมตัวต่อสู้ศัตรู เมื่อมีการปกครองก็มีผู้ปกครองหรือผู้มีอ� นาจกับผู้ถูกปกครองหรือ ผู้ไม่มีอ� นาจ เกิดความสัมพันธ์เชิงอ� นาจขึ้น ความสัมพันธ์เชิงอ� นาจวิวัฒนาการจากง่าย ๆ เช่น ระหว่างหัวหน้า เผ่ากับสมาชิกเผ่า ไปเป็นความสันพันธ์เชิงอ� นาจที่ซับซ้อนกว้างขวางขึ้น อาจแบ่งอ� นาจเป็น ๓ อย่างคือ (๑) อ� นาจรัฐ (๒) อ� นาจเงิน (๓) อ� นาจความรู้ อ น จรัฐ คืออ� นาจของการใช้พลก� ลังบังคับให้คนอื่นท� ตามคือ มี ก� ลังต� รวจและทหารอยู่ในมือ อ น จเงิน สังคมก่อนรู้จักระบบเงินกับหลังมีระบบเงินแตกต่างกัน มาก ก่อนมีระบบเงินมนุษย์แตกต่างกันได้ไม่มาก แต่เมื่อระบบเงินพัฒนาวิจิตรขึ้น ความแตกต่างระหว่างคนก็แตกต่าง กันอย่างสุด ๆ เพราะเงินเป็นสมมติที่แปลก เพราะสามารถเพิ่มขึ้นได้อย่าง ไม่ มี ที่ สิ้ น สุ ด เช่ น จะเติ ม เลขศู น ย์ ห ลั ง ตั ว เลขไปได้ เ รื่ อ ย ๆ เช่ น ๑๐๐๐๐๐๐๐๐๐๐๐๐๐๐๐๐๐๐... เงิ น จึ ง น� มาซึ่ ง ความโลภอย่ า งไม่ มี ที่ สิ้ น สุ ด ความโลภนี้ จึ ง ดึ ง เอา อ� นาจรัฐและอ� นาจความรู้ไปรับใช้ 19 ฟื้นพลังชุมชน สู่ การอภิวัฒน์ ำ ำ ประเทศไทย ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ �ำ า ำ ำ ำ ำ ำ �ำ า �� Edit ��62 .indd 19 4/30/2564 BE 10:29 AM ำ ำ ำ คว มรู้ แต่แรกเกิดที่ท� ให้มนุษย์ต่างจากสัตว์นั้น เป็นความรู้เพื่อชีวิต และการอยู่ร่วมกัน เช่น อะไรกินได้ อะไรกินไม่ได้ จะท� มาหากินอย่างไร จะอยู่อย่างไร จะอยู่ร่วมกันอย่างไร เกิดเป็นขนบธรรมเนียมประเพณีและ ศาสนาขึ้น ความรู้เหล่านี้กับชีวิตและวิถีชีวิตบูรณาการอยู่ด้วยกัน บางทีเรียกว่า ภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม แต่อ� นาจและเงินต้องการความรู้อีกอย่างหนึ่งคือต้องการความรู้ไป เป็นอ� นาจและเงิน ตัวอย่างที่เด่นชัดก็เช่น เมื่อวิทยาศาสตร์แรกเกิดในยุโรปได้ถูกน� ไป ใช้สร้างอาวุธที่มีอ� นาจอย่างที่มนุษย์ไม่เคยมีมาก่อน เช่น เรือรบ ปืนใหญ่ ปืนกล แล้วใช้อ� นาจการยิงอันมหึมาแย่งชิงจากคนพื้นเมืองจากทุกทวีป การแย่งชิงด้วยอ� นาจ ไปก� หนดทิศทางการสร้างความรู้ คือหันมา สร้างความรู้เพื่ออ� นาจ ทอดทิ้งความรู้เพื่อการอยู่ร่วมกัน อ น จ – เงิน – ก รวิจัยสร้ งคว มรู้ใหม่ กลายเป็นจักรกลขนาด ใหญ่ที่มีอ� นาจบังคับมนุษย์ให้ต้องหมุนเร็วขึ้น ๆ หยุดไม่ได้ มีผู้เปรียบเทียบว่าเหมือนสุนัขที่หลุดไปวิ่งบนทางด่วนแล้วหาทางลง ไม่ได้ มันจะต้องถูกรถที่ว่ิงเร็วทับตาย หรือมันต้องวิ่งเหนื่อยจนตัวตาย บริษัทคอมพิวเตอร์จะคิดเครื่องที่คิดได้เร็วขึ้น ๆ คนทั้งโลกก็ต้องไป ซื้อ ถ้าไม่ซื้อก็กลัวแข่งขันสู้คนอื่นไม่ได้ จึงต้องทั้งเสียเงิน และเงินที่เสียก็ มาบีบบังคับให้ต้องท� งานเร็วขึ้น ๆ โลกที่หมุนเร็วขึ้น ๆ อย่ งนี้ ประส ทของมนุษย์ทนไม่ไหว แม้แต่ประธานธนาคารแห่งหนึ่งที่มีชื่อเสียงก็ยอมรับว่าพวกเขาทุกคน เครียดมาก ไม่มีเวลาจะคิดไปช่วยใคร เพราะถ้าพลาดจะล้มและตาย 20 ประเวศ วะสี า ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ �ำ า า า า ำ �� Edit ��62 .indd 20 4/30/2564 BE 10:29 AM ำ า า อ น จทุน อันมหึม การเมือง ราชการ การศึกษา ธุรกิจ ศาสนา รูปที่ ๒ โครงสร้างอันมหึมาที่กดทับมนุษย์ ทั้งโครงสร้างของทุนอันมหึมาและ โครงสร้างทางดิ่ง ที่ใช้อ� นาจจากบนลงล่างในทุกองค์กรทางสังคม จะเห็นได้ว่าการพัฒนาที่เอาเงินเป็นตัวตั้ง เป็นโครงสร้างใหญ่และ หนักที่กดทับและบีบคั้นคนทั้งโลก อย่างไม่มีใครหยุดยั้งได้ นอกจากนั้น องค์กรต่าง ๆ ในสังคมล้วนมีความบีบคั้นในตัวเอง เพราะมีความสัมพันธ์ทางดิ่งในทุกองค์กรทางสังคม คือ องค์กรทางการ เมือง องค์กรทางราชการ องค์กรทางการศึกษา องค์กรทางธุรกิจ และ องค์กรทางศาสนา 21 ฟื้นพลังชุมชน สู่ การอภิวัฒน์ ประเทศไทย �ำ า า ำ �� Edit ��62 .indd 21 4/30/2564 BE 10:29 AM องค์กรท งดิ่ง หมายถึง องค์กรที่สัมพันธ์กันด้วยอ� นาจระหว่างคน ข้างบนกับคนข้างล่าง เน้นการใช้กฎหมาย กฎระเบียบ และการสั่งการจาก บนลงล่าง ในองค์กรชนิดนี้ การเรียนรู้จะมีน้อยเพราะคนมีอ� นาจก็ใช้การ “สั่ง ก ร” มากกว่าการใช้ความรู้และการเรียนรู้ และต้องการให้คนไม่มีอ� นาจ “ท ต ม” มากกว่าการเรียนรู้ คิดเอง ตัดสินใจเอง โครงสร้างทางดิ่งจึงเป็นโครงสร้างที่บีบคั้น ไม่ได้ให้คุณค่ากับศักดิ์ศรี ความเป็นคนของคนทุกคน คนที่อยู่ในองค์กรเช่นนี้จึงไม่มีความสุข ไม่รักกัน ขัดแย้ง และมี พฤติกรรมไม่สร้างสรรค์ต่าง ๆ เช่น เกงาน นินทาว่าร้าย ออกใบปลิวโจมตี กัน วิ่งเต้นเส้นสายเข้าหาเจ้านาย เพื่อแสวงหาอ� นาจอิทธิพล เพื่อผล ประโยชน์ส่วนตัว มีคอร์รัปชั่นสูงได้ทุกรูปแบบ เพราะพฤติกรรมองค์กรในทางลบดังกล่าว ซึ่งรวมถึงมีการเรียนรู้ น้อยด้วย องค์กรชนิดนี้จะท� งานให้ส� เร็จได้ยาก ขาดความส� เร็จที่แท้จริงใน การท� งาน อันน� ไปสู่พฤติกรรมไม่ดีอ่ืน ๆ ต่อไปอีก เช่น ไม่กล้าเปิดเผย ความจริง ท� อะไรเป็นความลับ อยู่ในที่มืด ไม่โปร่งใส ท� การโฆษณา ประชาสัมพันธ์สร้างภาพพจน์ ในวัฒนธรรมอ น จ สถาบันต่าง ๆ จะดูถูกชาวบ้าน ชาวบ้านเป็นคน ต�่ ต้อยไม่มีเกียรติ ไม่มีอ� นาจ ไม่มีเงิน ไม่มี “ความรู้” จะท� อะไรก็ไม่ต้อง ค� นึงถึงความรู้สึกนึกคิดหรือผลประโยชน์ของชาวบ้าน เพราะเหตุนี้จึงสร้าง ความไม่เป็นธรรมต่าง ๆ นานาขึ้น แก้ความยากจนไม่ได้ ความยากจนเกิดจากความไม่เป็นธรรมทางสังคม แต่คนมีอ� นาจจะ คิดว่าเป็นเพราะความผิดของคนจน 22 ประเวศ วะสี า ำ ำ า ำ �ำ า ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ �� Edit ��62 .indd 22 4/30/2564 BE 10:29 AM �ำ า ำ ำ ำ ำ ำ ทั้งหมดเป็น “โครงสร้ ง” ทางความคิดและโครงสร้างทางสังคมที่บีบ คั้นซึ่งกันและกันทั้งสังคม ทุ ก คนเหมื อ นติ ด คุ ก ทางสั ง คม ไม่ มี เ สรี ภ าพและศั ก ยภาพที่ จ ะ สร้างสรรค์ แทนที่ทุกคนจะมีเสรีภาพ มีศักดิ์ศรี มีเกียรติ มีศักยภาพ รัก และเมตตากัน เรียนรู้ร่วมกันในการปฏิบัติ ซึ่งจะยังให้เกิดความสุขความ สร้างสรรค์ ในสังคมปัจจุบันที่มีเป็น “โครงสร้างอ� นาจ” จึงแก้ปัญหายาก ๆ ไม่ ได้ เช่น ความยากจน ความอยุติธรรมในสังคม การท� ลายสิ่งแวดล้อม การละเมิดสิทธิมนุษยชน ความขัดแย้งและความรุนแรง สังคมจึงไร้ศีล ธรรม ระส�่ ระสาย และรุนแรงมากขึ้นเรื่อย ๆ อย่างหยุดยั้งไม่ได้ คนที่ อ ยากท� ให้ ดี ขึ้ น ก็ รู ้ สึ ก ไม่ มี อ� นาจ ไม่ มี ค วามหวั ง เพราะ “โครงสร้าง” ที่บีบคั้นทุกคน มันใหญ่โตและหนักเหลือก� ลังยก จนรู้สึกว่า ไม่สามารถจะท� อะไรได้ เร ควรจะท คว มเข้ ใจคว มทุกข์เชิงโครงสร้ ง เข้ ใจส เหตุ และ เข้ ใจท งออก 23 ฟื้นพลังชุมชน สู่ การอภิวัฒน์ า ประเทศไทย ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ า �ำ า า า า า า า า �� Edit ��62 .indd 23 4/30/2564 BE 10:29 AM ๖ วิธีที่ไม่ได้ผล การที่จะหาวิธีแก้ปัญหาเชิง “โครงสร้าง” ที่ยากมากดังกล่าวให้ได้ผล ควรเรียนรู้วิธีที่ไม่ได้ผลเสียก่อน วิธีไม่ได้ผลคือก รอยู่ในวังวนของวิธีใช้อ น จ เช่น การแย่งอ� นาจ กันระหว่างพรรคการเมืองหรือการปฏิวัติรัฐประหาร แม้ตั้งใจดีแต่ “โครงสร้ ง” อ� นาจในวิธีคิดและในสังคมยังอยู่เหนียว แน่น ทั้งอยู่ในตัวผู้แย่งอ� นาจด้วย ถึงแย่งอ� นาจส� เร็จก็แก้ไขปัญหาไม่ได้ ในประเทศรัสเซีย ซึ่งมีการกดขี่ทางชนชั้นอย่างรุนแรง พวกบอล- เชวิกโค่นล้มอ� นาจพระเจ้าซาร์ และสถาปนาตนขึ้นสู่อ� นาจ รัสเซียผ่าน ความทารุณโหดร้ายต่าง ๆ และแก้ปัญหาไม่ได้ คัดจากส่วนหนึ่งของหนังสือ เรื่อง การจัดการความรู้ : กระบวนการปลดปล่อยมนุษย์สู่ศักยภาพ เสรีภาพ และความสุข พิมพ์ครั้งที่หนึ่ง พฤศจิกายน ๒๕๔๘ โดย สถาบันส่งเสริมการจัดการความรู้เพื่อสังคม(สคส.) 24 ประเวศ วะสี า �ำ า ำ า ำ �� Edit ��62 .indd 24 4/30/2564 BE 10:29 AM ำ ำ ำ ำ ำ ที่ประเทศฟิลิปปินส์ประชาชนรวมตัวกันขับไล่มาร์กอสออกไป ยก คอราซอน อาคีโน ขึ้นมาเป็นประธานาธิบดี ประชาชนต้องการปฏิวัติ และ อาคีโนก็เป็นคนดี แต่ฟิลิปปินส์ก็ยังแก้ปัญหาพื้นฐานทางสังคมไม่ได้ เช่น ความยากจน ความอยุ ติ ธ รรมทางสั ง คม คอร์ รั ป ชั่ น และการขาด ประสิทธิภาพขององค์กรทางสังคมต่าง ๆ ไม่ได้แปลว่าความพยายามของประชาขนและของอาคีโนเป็นสิ่งไม่ดี แต่ปัญหาเชิง “โครงสร้าง” ในทางความคิดและทางสังคมนั้นยากและ ใหญ่มาก การสถาปนาอ� นาจทางการเมืองใหม่ แม้ตั้งใจดีก็ไม่เป็นพลังเพียง พอที่จะเกิดการเปลี่ยนแปลงขึ้นพื้นฐาน (transformation) ในเมื่อสาเหตุของปัญหาอยู่ “โครงสร้าง” ทั้งโครงสร้างทางความคิด โครงสร้างทางองค์กร และโครงสร้างทางสังคม ต้องมีวิธีเปลี่ยนแปลงขั้น พื้นฐ น (transformation) ทางความคิด ทางองค์กร และทางสังคม โดย ไม่ใช่วิธีใช้อ� นาจหรือความรุนแรง วิธีที่ว่าหรือกระบวนการปลดปล่อยมนุษย์ออกจาก “คุกทางความคิด และคุกทางสังคม” ไปสู่ศักยภาพ เสรีภาพ ความสุข และความสร้างสรรค์ นั้นคือก รเค รพศักดิ์ศรีและคุณค่ คว มเป็นคนของคนทุกคน 25 ฟื้นพลังชุมชน สู่ การอภิวัฒน์ ประเทศไทย ำ า ำ า า า า �� Edit ��62 .indd 25 4/30/2564 BE 10:29 AM ๗ การเคารพศักดิ์ศรี และ คุณค่าความเป็นคน ของคนทุกคน สิ่งที่ร้ายแรงที่สุดที่น� มนุษย์เข้าไปสู่ความยากล� บากคือ การยึดมั่น ในความเชื่อและการปฏิบัติที่ผิด ๆ การยึ ด มั่ น ในความเชื่ อ และการปฏิ บั ติ ที่ ผิ ด ๆ ทางพระเรี ย กว่ า “สีลัพพตปรามาส” การยึดมั่นในความเชื่อและการปฏิบัติที่ผิด ๆ ที่ร้ายแรงที่สุดคือมุม มองและวิธีคิดเกี่ยวกับเพื่อนมนุษย์หรือโลกทรรศน์และวิธีคิด มนุษย์พากันไปติดสมมติเกี่ยวกับมนุษย์ เช่น สีผิว เชื้อชาติ ศาสนา ลัทธินิกาย คนมี คนจน คนชั้นต�่ คนชั้นสูง คนมีการศึกษาสูง คนมีการ ศึ ก ษาต�่ มี ป ริ ญ ญาหรื อ ไม่ มี ป ริ ญ ญา ปริ ญ ญาอะไร นั ก เรี ย นในหรื อ คัดจากบทความเรื่อง ระบบการเรียนรู้ใหม่ไปให้พ้นวิกฤตแห่งยุคสมัย ในโอกาสเฉลิมอายุ ๘๔ ปี ศาสตราจารย์ระพี สาคริก วันที่ ๔ ธันวารม ๒๕๔๙ จัดพิมพ์โดย แผนงานสร้างพยาบาลของชุมชน โดย 26 ชุมชน เพื่อชุมชน - มูลนิธิสาธารณสุขแห่งชาติ ประเวศ วะสี ำ ำ �� Edit ��62 .indd 26 4/30/2564 BE 10:29 AM ำ ำ นักเรียนนอก จบจากมหาวิทยาลัยไหน อยู่กระทรวงอะไร สังกัดอะไรเป็น พวกหรือไม่ใช่พวก ฯลฯ แล้วก็มีอคติไปตามมุมมองและวิธีคิด และเกิดปัญหาตามมาเป็นลูกโซ่ คว มจริงที่ปร ศจ กสมมติเข เป็นคน เข มีศกั ดิ์ศรีและสิทธิแห่งคว มเป็นคนมีศกั ยภ พแห่งก รสร้ งสรรค์ ยิ่งกว่ นั้นเข เป็นเพื่อนมนุษย์ผู้ร่วมทุกข์สุขกับเร ถ้ามีส� นึกและเคารพศักดิ์ศรีและคุณค่าแห่งความเป็นคนของคนทุก คนอย่างเท่าเทียมกัน คนทั้งปวงจะมีความสุข เกิดพลังสร้างสรรค์มหาศาล ประดุจพลังนิวเคลียร์ทางสังคม น� ไปสู่การอยู่ร่วมกันอย่างสันติ การเคารพศักดิ์ศรีและคุณค่าความเป็นคนของคนทุกคนอย่างเท่า เทียมกัน คือศีลธรรมพื้นฐานของสังคม เป็นรากฐานของประชาธิปไตย สิทธิ มนุษยชนและสิ่งดีงามต่าง ๆ เช่น การศึกษา และระบบบริการสุขภาพที่ เคารพความเป็นคน การพัฒนาที่ค� นึงถึงความเป็นธรรมทางสังคม ถ้าปราศจากศีลธรรม พื้นฐานอันนี้ ของปลอมหรือของไม่จริงจะเกิดขึ้นเต็มสังคม เช่น ..... l ประชาธิปไตยก็จะเป็นประชาธิปไตยปลอม l การพัฒนาก็จะเอาอ� นาจและเงินเป็นตัวตั้งไม่ใช่คน l มีการสอนศีลธรรม ศีลธรรมก็ไม่เกิด เพราะสังคมขาดศีลธรรม อยู่ในเนื้อในตัวอยู่แล้ว l การศึกษาก็จะไม่ท� ให้เกิดศีลธรรม หรือเป็นบ่อเกิดของการเสื่อม ศีลธรรมมากขึ้น สังคมไทยขาดศีลธรรมพื้นฐานที่กล่าวนี้ เพราะเป็นสังคมที่มีความ สั ม พั น ธ์ ท างดิ่ ง ระหว่ า งผู ้ มี อ� นาจ ซึ่ ง อยู ่ ข ้ า งบนกั บ ผู ้ ไ ม่ มี อ� นาจซึ่ ง อยู ่ 27 ฟื้นพลังชุมชน สู่ การอภิวัฒน์ ประเทศไทย า า า า า า า า า า า า ำ ำ ำ ำ �� Edit ��62 .indd 27 4/30/2564 BE 10:29 AM ำ ำ ำ ข้างล่าง มีคนชั้นต�่ คนชั้นสูง งานต�่ งานสูง ชาวบ้านไม่มีเกียรติ ไม่มี ศักดิ์ศรี มีอคติต่อคนจนทางความคิด ทางกฎหมาย ทางเศรษฐกิจ และ ทางสังคม เผลอ ๆ แม้พระก็อาจจะชอบคนรวยมากกว่าคนจน เพราะเหตุนี้ สังคมไทยจึงยึดติดในรูปแบบมากว่าสาระ ยึดถือใน ฐานานุรูปมากกว่าแก่นสาร ดังที่มีคนอยากได้ยศได้ต� แหน่งมากกว่าอยาก ท� หน้าที่ อยากได้ปริญญามากกว่าอยากเรียนรู้ สมรรถนะของชี วิ ต จึ ง ต�่ อย่ า งน่ า กลั ว ว่ า จะมาสามารถเผชิ ญ กั บ อนาคตที่ซับซ้อนและเคลื่อนไหวเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว ระบบการศึกษาก็เป็นส่วนหนึ่งของสังคมดังกล่าว จึงไม่ตระหนักรู้ถึง ความร้ายแรงของการขาดศีลธรรมพื้นฐานของสังคม นอกจากไม่ได้แก้ไข แล้ว ยังเป็นบ่อเกิดของการขาดศีลธรรมเสียเอง การเรียนรู้ที่เอาวิชาในต� ราเป็นตัวตั้ง ท� ให้ผู้เรียนรู้สึกตอกย�้ โดย ไม่รู้ตัวว่าสถาบันของเรามีเกียรติ ชาวบ้านไม่มีเกียรติ เพราะระบบการศึกษาไม่เคารพความรู้ที่ชาวบ้านมี เคารพแต่ความรู้ แบบในต� รา ซึ่งอย่าว่าแต่ชาวบ้านไม่มี แม้แต่ครูอาจารย์ส่วนใหญ่ก็ใช่ว่า จะคล่องแคล่วเชี่ยวชาญความรู้ในต� รา ในระบบการศึกษาแบบนี้ คนส่วนน้อยเท่านั้นที่มีเกียรติ คนส่วนใหญ่ ถูกมองว่าไม่เก่ง ไม่มีเกียรติ เป็นการท� ลายความมั่นใจของคนส่วนใหญ่ ในชาติ รวมกันเป็นการขาดความมั่นใจแห่งชาติ และความอ่อนแอของชาติ ก รศึกษ จะต้องท ให้คนทั้งหมดมีเกียรติ มีศักดิ์ศรี มีศักยภ พ มี คว มมั่นใจ เป็นพลังอันเข้มแข็งของช ติ กุญแจอยู่ที่การเคารพความรู้ในตัวคน คนทุกคนมีความรู้ในตัวที่ได้ จากการท� งานและประสบการณ์ชีวิต ถ้าเคารพความรู้ในตัวคน คนทั้งหมด จะมีเกียรติ ถ้าเคารพแต่ความรู้ในต� รา คนส่วนน้อยเท่านั้นที่จะมีเกียรติ 28 ประเวศ วะสี ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ �� Edit ��62 .indd 28 4/30/2564 BE 10:29 AM า า �ำ า า า ำ ำ คว มรู้ในตัวคนมีฐ นอยู่ในวัฒนธรรม คว มรู้ในต ร มีฐ นอยู่ใน วิทย ศ สตร์ ความรู้ในตัวคนกับความรู้ในต� รามีความส� คัญทั้งคู่ แต่มีที่มาและ ความหมายต่างกัน ต้องเข้าใจที่มาและความหมายแล้ววางต� แหน่งแห่งหน และความสัมพันธ์ของความรู้ทั้งสองประเภทให้ถูกต้อง ประเทศจึงจะมี สมรรถนะสูง ความรู้ในตัวคนได้มาจากการท� งานและประสบการณ์ชีวิต เป็นความ รู้ที่ทุกคนมี รู้จริง ปฏิบัติได้จริง มีความมั่นใจ เพราะท� มากับมือ เช่น คน ขายก๋วยเตี๋ยว หรือช่างผสมปูน มีความรู้ในการขายก๋วยเตี๋ยว หรือในการ ผสมปูนเป็นอย่างดี ท� ให้พูดได้ท� ได้ทันที เป็นความรู้ที่มีประโยชน์จริง อย่ า งเรื่ อ งหญิ ง ผู ้ มี ก ารศึ ก ษาดี ค นหนึ่ ง อุ ้ ม ลู ก ไปรอตรวจที่ โ รง พยาบาลแห่งหนึ่ง ลูกร้องไม่หยุด ป้าคนหนึ่งนั่งอยู่ใกล้ ๆ บอกว่าเด็กเป็น แค่นี้ไม่ต้องมาหาหมอหรอก แล้วป้าช่วยเอาเด็กไปอุ้มปลอบเดี๋ยวก็หยุด ร้อง ป้ามีความรู้ความช� นาญในตัวในเรื่องการเลี้ยงเด็ก ในขณะที่หญิงผู้มี การศึกษาดีอาจมีความรู้ในต� รา แต่ไม่มีความรู้ในการเลี้ยงเด็ก ท� นองเดียวกับที่แม่ของเราทุกคนเป็นครูที่ดีที่สุดของเรา โดยไม่ ค� นึงว่าท่านมีปริญญาอะไรหรือไม่ เพราะท่านมีความรู้ในตัวที่ได้มาจาก ประสบการณ์ชีวิตหรือในวิถีทางวัฒนธรรม ความรู้ในตัวคนมีหลากหลายสุดประมาณ บางคนเก่งเรื่องปลูก ต้นไม้ เลี่ยงปลา เป็นช่าง ค้าขาย ศิลปะ ธรรมะ ไกล่เกลี่ยความขัดแย้ง ฯลฯ ความรู้เหล่านี้ล้วนเป็นประโยชน์ในการด� รงชีวิตและการอยู่ร่วมกัน ถ้ เร เค รพคว มรู้ในตัวคนอย่ งที่เร เค รพแม่เร คนทั้งหมด จะมีเกียรติ มีศักดิ์ศรี มีคว มภูมิใจในตัวเอง และน� ความรู้ที่เขามีมาแลก เปลี่ยนเรียนรู้กันได้อย่างใหญ่โตเต็มประเทศ ซึ่งมีประโยชน์ต่อการด� รง ชีวิตและการอยู่ร่วมกัน 29 ฟื้นพลังชุมชน สู่ การอภิวัฒน์ า า า �ำ า า า า ประเทศไทย ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ �� Edit ��62 .indd 29 4/30/2564 BE 10:29 AM ำ า า า า า า า า า ำ ำ ระบบการศึกษาควรจะมีฐานอยู่ในวัฒนธรรม โดยส่งเสริมเชื่อมโยง กับครอบครัว ชุมชน และสังคมให้มากที่สุด เพราะครอบครัว ชุมชน และสังคม คือฐ นของชีวิตจริงและปฏิบัติจริง ทุกวันนี้เด็กนักเรียนไม่ค่อยอยากคุยกับพ่อแม่ปู่ย่าตายาย เพราะคุย แล้วไม่ได้คะแนน คะแนนไปอยู่ที่การท่องวิชา นั่นคือตัวอย่างที่ว่า การ ศึกษาปัจจุบันตัดขาดจากรากเหง้าของตัวเองหรือวัฒนธรรม ระบบการศึกษาควรต้องปรับตัวอย่างแรงมาเอาวัฒนธรรมเป็นฐาน และเอาวิชาในต� ราเป็นตัวประกอบ โดยระบบการศึกษาไปเรียนรู้ร่วมกับครอบครัวชุมชนและสังคมใน สถานการณ์จริง แล้ววิจัยและพัฒนาวิชาการบางอย่างที่เหมาะสม เข้าไป สนับสนุนผู้ปฏิบัติจริงเหล่านั้น ให้เห็นกว้างขึ้นเข้าใจมากขึ้นและปฏิบัติได้ ผลดีมากขึ้น กระบวนการทางวิทยาศาสตร์จะช่วยให้วิถีชีวิตทางวัฒนธรรมได้ผล ดียิ่งขึ้น แต่ถ้าวิทยาศาสตร์น� โดยไม่เข้าใจวัฒนธรรม จะมีผลกระทบต่อการ อยู่ร่วมกันอย่างใหญ่หลวง อย่างที่เกิดขึ้นทั่วโลกในปัจจุบัน คว มเป็นชุมชนและประช สังคม ในสังคมที่มีความสัมพันธ์ทางดิ่งระหว่างผู้มีอ� นาจข้างบนกับผู้ไม่มี อ� นาจข้างล่าง เศรษฐกิจจะไม่ดี การเมืองจะไม่ดี และศีลธรรมจะไม่ดี และ ไม่มีทางดีได้ตราบใดที่โครงสร้างทางสังคมยังเป็นเช่นนั้น ควรสังเกตว่าประเทศไทยมีพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลปัจจุบันผู้ทรงคุณ ประเสริฐมา ๖๐ ปี และมีพระพุทธศาสนาเป็นของดี แต่มีความเสื่อมเสีย ทางศีลธรรมอย่างมองไม่เห็นทางแก้ไข 30 ประเวศ วะสี า ำ ำ า า �� Edit ��62 .indd 30 4/30/2564 BE 10:29 AM ำ ำ ต้องท� ความเข้าใจว่าเศรษฐกิจจะดี การเมืองจะดี และศีลธรรมจะดี ต่อเมื่อสังคมมีความสัมพันธ์ทางราบ คือผู้คนมีเกียรติมีศักดิ์ศรีเสมอกัน และสามารถเข้ามารวมตัวร่วมคิดร่วมท� กันเต็มสังคม เมื่ อ มี ก ารรวมตั ว ร่ ว มคิ ด ร่ ว มท� เรี ย กว่ า มี ค วามเป็ น ชุ ม ชนและ สังคมที่มีการรวมตัวลักษณะต่าง ๆ เป็นอันมากเรียกว่าความเป็นประชา สังคม ฉะนั้น ศีลธรรมพื้นฐานแห่งการเคารพศักดิ์ศรีและคุณค่าความเป็น คนของคนทุกคนอย่างเท่าเทียมกันต้องน� ไปสู่การรวมตัวร่วมคิดร่วมท� ให้ เกิดชุมชนเข้มแข็งและประชาสังคม การศึกษาทุกประเภท ควรจะน� ไปสู่การสร้างชุมชนเข้มแข็งและ ประชาสังคม หน่วยงานทั้งของรัฐและเอกชน ควรส่งเสริมความเข้มแข็งของชุมชน และประชาสังคม ทิศทางนโยบายของรัฐที่ส� คัญอย่างหนึ่งคือ ส่งเสริมความเข้มแข็ง ของชุ ม ชนเข้ ม แข็ ง และประชาสั ง คม หากต้ อ งการเห็ น ประเทศไทยมี เศรษฐกิจดี การเมืองดี และศีลธรรมดี ก รจัดก รคว มรู้ (Knowledge Management) การจัดการความรู้เป็นรูปธรรมของการเคารพความรู้ในตัวคนและ เครื่องมือที่ส่งเสริมศักยภาพในตัวคนและสังคมอันทรงพลังยิ่ง การจัดการความรู้มีความหมายจ� เพาะที่ หมายถึงการส่งเสริมการ ถอดความรู้ในตัวคนทุกคนที่เกี่ยวข้องออกมาให้เห็นคุณค่า ใช้ประโยชน์ และแลกเปลี่ยนเรียนรู้กัน 31 ฟื้นพลังชุมชน สู่ การอภิวัฒน์ ำ ประเทศไทย ำ ำ ำ ำ ำ ำ า า า �� Edit ��62 .indd 31 4/30/2564 BE 10:29 AM ำ ถ้ามีการจัดการความรู้ในทุกพื้นที่ ในทุกองค์กร และในทุกเรื่อง ที่ อยากท� ให้ส� เร็จ ผู้คนจะมีเกียรติ มีศักดิ์ศรี มีความสุข มีพลังใจ มีความ สร้างสรรค์อันยิ่งใหญ่ ท� ให้ท� อะไร ๆ ได้ส� เร็จ และเกิดพลังงานทางสังคม (Social Energy) อันยิ่งใหญ่ การศึกษาทุกชนิดและทุกประเภทควรใช้กระบวนการจัดการความ รู้เข้ามาเป็นเครื่องมือของการพัฒนาสมรรถนะของมนุษย์ 32 ประเวศ วะสี ำ ำ ำ ำ ำ �� Edit ��62 .indd 32 4/30/2564 BE 10:29 AM ๘ กุญแจ อยู่ที่การเคารพความรู้ ในตัวคนทุกคน นี้อาจจะฟังดูแปลก แต่การเคารพความรู้ที่มีอยู่ในตัวคนทุกคนจะน� ไปสู่การเปลี่ยนแปลงขั้นพื้นฐาน “ความรู้ในตัวคน” กับ “ความรู้ในต� รา” มีความแตกต่างกันโดยพื้น ฐาน “คว มรู้ในต ร ” หมายถึง ความรู้ที่มีผู้บันทึกความรู้ที่ได้จากการ วิจัยสร้างความรู้ใหม่ขึ้นมา ความรู้ใหม่บางอย่างก็น่ามหัศจรรย์มาก “ความรู้ในต� รา” ก็มีประโยชน์และมีฐานะอย่างหนึ่ง ถ้าน� มาใช้ให้ ถูกที่ก็จะมีประโยชน์มาก แต่ควรจะรู้ข้อจ� กัดและผลร้ายจากการใช้ไม่ถูก ที่ด้วย “คว มรู้ในตัวคน” หมายถึง ความรู้ความช� นาญที่มีอยู่ในตัวคน แต่ละคนที่ได้มาจากประสบการณ์ชีวิตและการท� งาน คัดจากส่วนหนึ่งของหนังสือ เรื่อง การจัดการความรู้ : กระบวนการปลดปล่อยมนุษย์สู่ศักยภาพ เสรีภาพ และความสุข พิมพ์ครั้งที่หนึ่ง พฤศจิกายน ๒๕๔๘ โดย สถาบันส่งเสริมการจัดการความรู้เพื่อสังคม(สคส.) 33 ฟื้นพลังชุมชน สู่ การอภิวัฒน์ ประเทศไทย ำ ำ า �ำ า �� Edit ��62 .indd 33 4/30/2564 BE 10:29 AM ำ ำ ำ า ำ ำ คนทุกคนมีความรู้อยู่ในตัว บางอย่างก็แจ้งชัด บางอย่างก็ซ่อนเร้น จนแม้เจ้าตัวเองก็ไม่รู้ว่าตัวมีความรู้นี้ อาจจะเป็นเรื่องอะไรก็ได้ เช่น ท� ไร่ ท� นา ท� สวน ศิลปะ ธรรมะ ท� กับข้าว ท� ขนม ท� ก๋วยเตี๋ยว ช่างผสมปูน ช่างปลูกบ้าน ไกล่เกลี่ยความขัดแย้ง แก้ปัญหาทางจิตใจ หมอท� ขวัญ ฯลฯ คว มรู้ในตัวคนได้ม จ กวิถีชีวิต จึงสอดคล้องและมีประโยชน์ต่อชีวิตและวิถีชีวิตร่วมกัน เป็น “ความ รู้เชิงวัฒนธรรม” ถ้ เค รพคว มรู้ในตัวคน คนทุกคนกลายเป็นคนมีเกียรติ มีศักดิ์ศรี มีศักยภาพ และมีความ สุข ตรงนี้คือจุดเปลี่ยน คือถ้าทุกคนมีเกียรติ มีศักดิ์ศรี มีศักยภาพ ก็ จะมีความสุขและความสร้างสรรค์อย่างยิ่ง ทุกวันนี้คนส่วนใหญ่ที่เรียกกันว่าชาวบ้านเป็นคนไม่มีเกียรติ ไม่มี ศักดิ์ศรี ไม่มีศักยภาพ เพราะการเคารพความรู้ในต� ราแต่ไม่เคารพความ รู้ในตัวคน ความรู้ในต� ราเป็นความรู้ที่ได้มาจากกระบวนการทางวิทยาศาสตร์ มีคนส่วนน้อยเท่านั้นที่รู้และเชี่ยวชาญความรู้ในต� รา เหมือนพราหมณ์ จ� นวนน้อยเท่านั้นที่ท่องคัมภีร์พระเวทย์ได้ ความรู้ในต� รามีประโยชน์ในการไปต่อยอดความรู้เชิงวัฒนธรรม แต่ ไม่ใช่ตัวตั้ง ถ้าไม่ระวังความรู้ในต� ราจะถูกใช้ให้เป็นประโยชน์ต่อผู้มีอ� นาจใน สังคมที่อยู่เหนือชาวบ้าน 34 ประเวศ วะสี ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ า า า า า า ำ ำ ำ �� Edit ��62 .indd 34 4/30/2564 BE 10:29 AM ำ ำ ำ ำ ผู้มีความรู้ในต� ราคิดว่าชาวบ้านไม่มีความรู้ จึงดูถูกชาวบ้านและ จัดการศึกษาชนิดที่ทิ้งชาวบ้าน เป็นการศึกษาที่ไม่ได้เอาชีวิตและวิถีชีวิตเป็นตัวตั้ง แต่เป็นการศึกษา แบบแยกส่วนไปเอา “วิช ” เป็นตัวตั้ง แปลกแยกจากชีวิตความเป็นจริง และธรรมชาติแวดล้อม ไม่เข้าใจชีวิตและวิถีชีวิตร่วมกันขาดปัญญาในการ อยู่ร่วมกัน น� ไปสู่วิกฤตการณ์ทางสังคม จากตัวอย่างในท้ายของตอนที่แล้ว แสดงว่าในตัวคนขายก๋วยเตี๋ยว คนขายของช� ช่างผสมปูน มีความรู้ เป็นความรู้ในตัวคน ไม่ใช่ความรู้ใน ต� รา และเอามาสอนถ่ายทอดกันได้ เมื่อถ่ายทอดแล้วก็ท� ได้จริง ไปท� งาน ได้ ในขณะที่ความรู้ในต� ราถ่ายทอดกันแล้ว ก็ไม่แน่ว่าจะเข้าใจหรือไป ท� อะไรได้หรือไม่ ความรู้ในตัวคนได้มาจากประสบการณ์และการท� งาน คนทุกคนที่มีประสบการณ์และมีการท� งาน คนทุกคนจึงมีความรู้อยู่ ในตัว โดยไม่ค� นึงถึงระดับการศึกษา (ที่เป็นทางการ) ตรงนี้จะช่วยบอกเราได้ว่าท� ไม แม่จึงเป็นครูที่ดีที่สุดของลูก โดยไม่ค� นึงถึงว่า แม่จะเคยเข้าโรงเรียน หรือได้รับปริญญาระดับใด ๆ หรือไม่ เราไปดูประวัติของบุคคลต่าง ๆ ที่มีความส� เร็จ เช่น แม่ของอาจารย์ป๋วย อึ้งภากรณ์ ไม่เคยเข้าโรงเรียนเลย แม่ของ อาจารย์เสม พริ้งพวงแก้ว ก็เช่นเดียวกัน ดร.เจิมศักดิ์ ปิ่นทอง พิมพ์ หนังสืองานศพมารดา ชื่อ “สิ่งที่แม่สอนไว้” ว่า แม่ของท่านเป็นชาวบ้านที่ อ่างทอง ไม่เคยเข้าโรงเรียนเลย แต่สอนสิ่งดี ๆ เป็นอันมาก 35 ฟื้นพลังชุมชน สู่ การอภิวัฒน์ ำ ประเทศไทย า ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ �� Edit ��62 .indd 35 4/30/2564 BE 10:29 AM ำ แม่ไม่เคยเข้าโรงเรียน แต่แม่มีความรู้ในตัวที่ได้มาจากประสบการณ์ ชีวิตและการท� งาน แม่จึงสอนลูกได้และเป็นครูที่ดีที่สุดของลูก ตรงนี้อย กให้หยุด แล้วลองคิดถึงแม่ของตัวท่ นเองนิ่ง ๆ สักพัก จะปรากฏว่าจิตขึ้นมาก เพราะแม่เป็นจิตวิญญาณของลูก เป็นความดีสูงสุดของลูก เป็นกัลยาณมิตรที่สอนให้กินเป็นเดินเป็น และท� อะไรดี ๆ อย่างที่ มนุษย์ควรท� แม่มีความรู้ในตัวท่านที่ได้มาจากประสบการณ์ชีวิตและการท� งาน แม้ท่านจะไม่มีปริญญาอะไรก็ตาม ถ้ เร ดูตัวอย่ งจ กแม่ ท คว มเข้ ใจและเห็นคุณค่ คว มรู้ในตัวคน เร อ จจะพบกุญแจประตูกล ไขออกไปจ กสิ่งที่คุมขังเร อยู่ ถ้าว่าแม่คือครูที่ดีที่สุด และทุกคนก็มีแม่ ไฉนปัญหาที่ก่อความทุกข์ยากแก่คนทั้งแผ่นดิน คือการหาโรงเรียน ดี ๆ ให้ลูกเข้าไม่ได้ การสอบเข้ามหาวิทยาลัยเปรียบประดุจประตูที่กั้นระหว่างนรกกับ สวรรค์ นักเรียนและพ่อแม่ทั้งประเทศเครียดและวิตกกังวลกันไปหมดว่าลูก จะสอบเอ็นท์ได้หรือไม่ ส่วนน้อยเข้าได้ก็ประดุจขึ้นสวรรค์ ส่วนใหญ่เข้าไม่ได้ก็เหมือนลงนรก บางคนไปฆ่าตัวตาย ที่ใกล้บ้านผมมีเด็กผู้ชายคนหนึ่งเป็นคนดีมาก ขยันช่วยพ่อแม่ท� งาน แต่วันหนึ่งเขาฆ่าตัวตายเสียแล้วเพราะสอบเอ็นท์ไม่ได้ 36 ประเวศ วะสี ำ า า ำ ำ ำ า า า า �ำ า า า า า า า า �� Edit ��62 .indd 36 4/30/2564 BE 10:29 AM ำ การที่เขาเป็นคนดีขยันและช่วยพ่อแม่ท� งาน เป็นความดีอย่างยิ่งและ การช่วยพ่อแม่ท� งานเป็นการเรียนรู้อย่างดี แต่สังคมไปให้คุณค่าแก่การ สอบเอ็นท์มากกว่าการเป็นคนดีและเรียนรู้จากการท� งานของพ่อแม่ แปลว่าท งแห่งเกียรติยศของเร คับแคบ ก่อคว มทุกข์ย กให้คน ส่วนใหญ่ การเรียนอย่างเป็นทางการของเราเน้นการเรียนจากต� ราหรือการท่อง “วิชา” เนื้อหาความรู้ในโลกเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว ประมาณว่าเพิ่มขึ้นเท่าตัว ในชั่วเวลาเพียง ๓-๔ ปีเท่านั้น แต่เวลามีเท่าเดิมวันละ ๒๔ ชั่วโมง สัปดาห์ ละ ๗ วัน การพยายามยั ด เนื้ อ หาความรู ้ อั น มหึ ม าเข้ า ไปในเวลาเท่ า เดิ ม จึ ง เปรียบเหมือนยัดช้างเข้ารูเข็ม จะล� บากและบอบช�้ อย่างยิ่ง ครูก็ล� บากเพราะไม่สามารถจดจ� เนื้อหาวิชาต่าง ๆ ได้ ครูจึงขาด ความมั่นใจ แต่ครูก็มีทางออกโดยแบ่งกันสอนเป็นวิชา ๆ แต่นักเรียนไม่มี ทางออกต้องเรียนรู้ทุกวิชาแบบแยกส่วน ก รเรียนโดยเอ วิช เป็นตัวตั้ง โดยไม่เอ ชีวิตและวิถีชีวิตเป็นตัวตั้ง ท ให้เกิดปัญห ต่ ง ๆ ต มม 37 ฟื้นพลังชุมชน สู่ การอภิวัฒน์ ำ ำ ประเทศไทย ำ า า า า ำ ำ ำ ำ ำ า า า า �ำ า า า า �� Edit ��62 .indd 37 4/30/2564 BE 10:29 AM ๙ สังคมคร่อม ๓ สมัย (โบราณ-สมัยใหม่-หลังสมัยใหม่) เนื่องจากความเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นอย่างรวดเร็ว ประเทศไทยกลาย เป็นสังคมที่คร่อม ๓ สมัย คือ ... โบร ณ - สมัยใหม่ - หลังสมัยใหม่ พร้อมกันในขณะเดียว ที่กล่าวนี้ไม่ได้กล่าวเชิงคุณค่า ว่าอะไรดีหรือไม่ดี แต่กล่าวตาม ปรากฏการณ์ตามที่เป็นจริง คว มเป็นโบร ณ มีช่วงยาวนานที่สุด คือตั้งแต่มีสังคมไทยมาใน ประวัติศาสตร์ เป็นช่วงที่มีการเปลี่ยนแปลงช้า ผู้คนถูกหล่อหลอมเชิง วัฒนธรรมด้วยสภาพของสิ่งแวดล้อมและสังคม จิตลักษณ์ (mentality) เป็นสิ่งที่ถูกหล่อหลอมในสภาพอันยาวนาน ดังกล่าว จึงเหนียวแน่น เปลี่ยนแปลงยาก คัดจากส่วนหนึ่งของหนังสือ เรื่อง ยุทธศาสตร์ทางปัญญาของชาติ - ยุทธศาสตร์ที่ส� คัญที่สุดของสังคม 38 ทั้งหมดร่วมกัน พิมพ์ครั้งที่หนึ่ง ธันวาคม ๒๕๓๗ โดยมูลนิธิภูมิปัญญา กับสมาคมนักข่าวแห่งประเทศไทย ประเวศ วะสี า �� Edit ��62 .indd 38 4/30/2564 BE 10:29 AM า า ำ คว มเป็นสมัยใหม่ (Modernity) เพิ่งเริ่มในประเทศไทยเมื่อ ๑๐๐ ปีมานี่เอง ซึ่งเป็นช่วงที่สั้นมากในประวัติศาสตร์อันยาวนาน แต่ก็น� มาซึ่ง การเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว เช่น การใช้เทคโนโลยีตะวันตก มีความเป็น เมืองมากขึ้น เกิดการเปลี่ยนแปลงในวิถีชีวิตดั้งเดิมแบบชนบท ชีวิตของผู้คนเปลี่ยนแปลงจากสังคมเล็กมาเป็นสังคมใหญ่ในเวลาอัน สั้น คว มเป็นหลังสมัยใหม่ (Post-modernity) ในยุคของข้อมูลข่าวสาร ซึ่งเพิ่งเริ่มเมื่อไม่กี่ทศวรรษนี้เอง ได้ท� ให้สังคมเปลี่ยนแปลงไปอีก ซึ่งมี การเรียกว่าเป็นสังคมหลังอุตสาหกรรม (Post-industrialized) บ้าง สังคม หลังธุรกิจ (Post-business) บ้าง สังคมหลังสมัยใหม่ (Post-modernity) บ้าง ระบบข้อมูลข่าวสารโยงคนทั้งโลกให้เข้ามาเชื่อมโยงกัน เกิดความเป็น โลกเดียวกัน (Globalization) ที่ใช้ค� ไทยต่าง ๆ กัน เช่น โลกานุวัตรบ้าง โลกสันนิวาสบ้าง โลกาวิวัฒน์บ้างและโลกาภิวัฒน์บ้าง ซึ่งควรจะถือเป็นการ เสนอศัพท์เพื่อเลือกใช้ ความเป็นโลกเดียวกันท� ให้กระแสโลกเชื่อมโยงกัน เช่น ข้อมูล ข่าวสาร ความคิด วัฒนธรรม ธุรกิจ เงิน ประชาธิปไตย สิทธิมนุษยชน ส� นึกสิ่งแวดล้อม กระบวนการทางสังคมอื่น ๆ ในสังคมที่เชื่อมเป็นโลกเดียวกันนี้ มนุษยชาติจะประสบกับการ เปลี่ยนแปลงอย่างยิ่งใหญ่ทุก ๆ ทาง เพราะมิติที่มนุษย์เกี่ยวข้องด้วย เปลี่ยนอย่างสิ้นเชิง มีการพยากรณ์ว่า มนุษย์จะประสบภาวะวิกฤติอย่างยิ่ง (ธีรยุทธ บุญมี วิกฤติมนุษย์ยุคโลกานุวัตร, สยามโพสต์ ๒๖-๓๑ ตุลาคม ๒๕๓๗) หรือว่าจะเกิดกลียุค และการปฏิวัติมนุษยชาติ (ยุค ศรีอาริยะ : โลกาวิวัฒน์ ๒๐๐๐, ตีพิมพ์ในหนังสือพิมพ์ ผู้จัดการรายวัน และรวมเล่ม ๒๕๓๗) 39 ฟื้นพลังชุมชน สู่ การอภิวัฒน์ า ำ ประเทศไทย า ำ ำ ำ ำ �� Edit ��62 .indd 39 4/30/2564 BE 10:29 AM ลักษณะของสังคมสมัยใหม่และหลังสมัยใหม่ คือ คว มเร็ว เมื่อมีความเร็วมากก็มีปัญหาเรื่องการปรับตัวไม่ทัน เมื่อปรับไม่ทันก็ เกิดความเครียด เช่น ความเครียดของบุคคล ความเครียดของสังคม และ ความเครียดของสิ่งแวดล้อม ฯลฯ เนื่องจากการเปลี่ยนแปลงของสมัยใหม่และหลังสมัยใหม่เข้ามาสู่ สังคมไทยในเวลาสั้นมาก ท� ให้สังคมไทยเปลี่ยนจากสังคมเล็กที่เคลื่อนที่ อย่างช้า ๆ มาเป็นสังคมใหญ่ที่มีความเร็วสูง คนไทยและสังคมยังไม่มีเวลาปรับขนาดของจิตจากจิตเล็กไปจิตใหญ่ และการจัดระบบการอยู่ร่วมกันในสังคมใหญ่ ไม่ว่าจะเป็นระบบสังคม ระบบการเมืองการปกครอง ระบบความยุติธรรม ระบบเศรษฐกิจ ระบบ ศาสนา และจริยธรรมของการอยู่ร่วมกันในสังคมใหญ่ เราจึงเห็นภ พผสมระหว่ งคว มทันสมัยของวัตถุ แต่คว มล้ หลังหรือ คว มเสื่อมสล ยของสถ บันต่ ง ๆ ท งสังคมและของศีลธรรมอย่ งรุนแรง อย่างไรก็ตาม ไม่ว่าเราจะชอบหรือไม่ชอบ เราก็ไม่อาจหลีกเลี่ยงจาก กระแสโลกได้ เราจึงไม่มีทางเลือกอื่นนอกจากใช้ยุทธศาสตร์เชิงรุก รุกกับ การท้าทายใหม่ ๆ พร้อม ๆ กับการแก้ปัญหาเก่า ๆ ควบคู่กันไป ในการนี้ ไม่มีทางอื่นใดเลย นอกจากเร่งระดมสร้างความเข้มแข็งทาง สติปัญญาของชาติ ชาติก็เหมือนบุคคล ถ้าปัญญาอ่อนก็เกิดปัญหาต่าง ๆ และเอาตัวรอด ได้ยาก ต่อเมื่อมีความเข้มแข็งทางปัญญาจึงจะเอาตัวรอดและอยู่เป็นสุขได้ ยุทธศาสตร์ทางปัญญาจึงเป็นยุทธศาสตร์ที่ส� คัญที่สุดของชาติ ทั้ง โดยเร่งด่วนและตลอดไป สังคมไทยเสมือนสังคมที่เครื่องหลุดออกจากกันเป็นส่วน ๆ อันที่จริง 40 สังคมไทยมีทรัพยากรแห่งความดีมาก แต่ความดีเหล่านั้นอยู่แยกกันเป็น ประเวศ วะสี า ำ า า า า า า า า า า า �� Edit ��62 .indd 40 4/30/2564 BE 10:29 AM ำ ส่วน ๆ ในขณะที่ปัจจัยแห่งความชั่วนั้นเชื่อมโยงกันเป็นโครงสร้างหรือ เครื่องจักรแห่งความเลวร้าย คนดี ๆ จึงต้องเห็นบ้านเมืองเสื่อมโทรมทางศีลธรรมลงอย่างไม่รู้จะ ท� อะไรได้ สังคมไทยจะต้องประกอบชิ้นส่วนแห่งคว มดีเข้ ม ด้วยกันให้เป็น โครงสร้ งที่มีพลัง เพื่อสร้ งสังคมศีลธรรมที่ก้ วหน้ เข้มแข็งและยั่งยืน สังคม ดังกล่ วจะเกิดขึ้นได้ก็ต่อเมื่อเป็นสังคมที่ใช้ปัญญ เป็นอ น จ 41 ฟื้นพลังชุมชน สู่ การอภิวัฒน์ ประเทศไทย ำ า า า า า า า า า �ำ า �� Edit ��62 .indd 41 4/30/2564 BE 10:29 AM ๑๐ แนวคิดเกี่ยวกับ ปัญญาแห่งชาติ ควรท� ความเข้าใจก่อนว่าคว มรู้และปัญญ คืออะไร และความเข้ม แข็งทางปัญญาเกิดขึ้นได้อย่างไร ในส่วนแรกที่ว่าความรู้คืออะไร และปัญญาคืออะไรนั้นได้เลือนราง ไปจากการศึกษาไทย คนที่เกี่ยวข้องกับการศึกษาส่วนใหญ่ไม่รู้ว่าความรู้คืออะไร เกิดขึ้น ได้อย่างไร บ่อย ๆ ครั้งสิ่งที่เรียกว่ คว มรู้ไม่ได้มีฐ นอยู่ในคว มจริง การศึกษาของเราส่วนใหญ่ไม่ได้ศึกษาจากฐานของความจริง คนไทย ที่มีการศึกษา จึงเป็นคนที่ไม่รู้ความจริง สังคมไทยกลายเป็นสังคมที่ใช้ความจริงน้อย เพราะเราจัดการศึกษา ก็จัดไปเรื่อย ๆ โดยไม่พยายามท� ความเข้าใจเกี่ยวกับความรู้ที่ว่าด้วยความ คัดจากส่วนหนึ่งของหนังสือ เรื่อง ยุทธศาสตร์ทางปัญญาของชาติ - ยุทธศาสตร์ที่ส� คัญที่สุดของสังคม 42 ทั้งหมดร่วมกัน พิมพ์ครั้งที่หนึ่ง ธันวาคม ๒๕๓๗ โดยมูลนิธิภูมิปัญญา กับสมาคมนักข่าวแห่งประเทศไทย ประเวศ วะสี ำ า า �� Edit ��62 .indd 42 4/30/2564 BE 10:29 AM า า า า ำ ำ รู้หรือญาณวิทยา (Epistemiology) เสียก่อน ยิ่งเรื่องปัญญาด้วยแล้ว เรา ยิ่งไม่สนใจ ก รศึกษ เป็นเพียงก รสอนเทคนิคเพื่อน ไปใช้ แต่ไม่ใช่ให้เกิด ปัญญ เพื่อคว มเป็นมนุษย์ เราจึงลดคนให้เหลือเป็นเครื่องยนต์กลไก บ้านเมืองจึงอยู่เป็นสุขได้ ยาก เพราะขาดความเข้มแข็งทางสติปัญญา ในการศึกษาทั้งหมดต้องกลับไปตั้งค� ถามทางญาณวิทยาว่า ความรู้ คืออะไร ปัญญาคืออะไร ความเข้มแข็งทางปัญญาแห่งชาติเกิดจากลักษณะ ๕ ประการดังนี้ (๑) สติปัญญาของคนทั้งหมด (๒) โครงสร้างของสมอง (๓) กระบวนการเรียนรู้ที่สร้างความเข้มแข็งทางปัญญา (๔) การเรียนรู้อย่างต่อเนื่องตลอดชีวิต (๕) ความสามารถในการสร้างความรู้ใหม่ ซึ่งจะขยายความพอเป็นสังเขปดังต่อไปนี้ (๑) สติปัญญ ของคนทั้งหมด กุญแจอยู่ที่ค� ว่าทั้งหมดหรือทุกคน สติปัญญาของชาติเป็น ส่วนรวมขึ้นกับสติปัญญาของคนทั้งหมด การศึกษาต้องครอบคลุมถึงคนทั้งหมด (Education For All) ทั่วทุกคนจริง ๆ ไม่ว่าจะเป็นเกษตรกร กรรมกร นักการ เมือง พระ ทหาร ฯลฯ (๒) โครงสร้ งของสมอง ถ้าโครงสร้างของสมองไม่ดี ก็จะโง่เพราะเรียนรู้ได้ยาก 43 ฟื้นพลังชุมชน สู่ การอภิวัฒน์ ประเทศไทย า า า �ำ า า ำ า ำ �� Edit ��62 .indd 43 4/30/2564 BE 10:29 AM า ถ้าเข้าใจถึงปัจจัยที่มีผลกระทบต่อโครงสร้างของสมองของ คนไทยแล้วจะตกใจมาก โครงสร้างของสมอง นอกเหนือไปจากเรื่องกรรมพันธุ์แล้ว ขึ้นกับปัจจัย ๒ ประเภท คือ (ก) ปัจจัยทางชีววิทยา และ (ข) ปัจจัยทางสังคม (ก) ปัจจัยทางชีววิทยา การขาดโปรตีน การขาดธาตุเหล็ก การขาดธาตุ ไอโอดีน การเป็นโรคติดเชื้อที่สมอง เช่น เป็นโรคหัดที่ มีอาการแทรกซ้อนทางสมอง การเป็นไข้สมองอักเสบ การชักซ�้ ๆ เช่น เป็นลมบ้าหมู การได้รับสารพิษบาง อย่าง เช่น ตะกั่ว จะท� ลายโครงสร้างทางสมองอย่าง ถาวร ท� ให้โง่ตลอดไป ประชาชนที่ ย ากจนของเราที่ มี อ าหารการกิ น ไม่ สมบูรณ์ขาดโปรตีนยังมีอยู่มาก การขาดเหล็กพบด้วย อัตราสูง โดยเฉลี่ยประชากรไทยที่เป็นโรคโลหิตจาง เพราะการขาดเหล็ก มีร้อยละ ๒๗ ในภาคใต้สูงที่สุด คือกว่าร้อยละ ๓๐* คนที่ขาดไอโอดีนจะมีปัญญาอ่อน ที่ชาวบ้านเรียก ว่าเป็นโรคเอ๋อ ในภาคเหนือบางหมู่บ้าน มีการขาดธาตุ ไอโอดีนเกือบครึ่งหนึ่งของประชากร การชักจากลมบ้าหมูแต่ละครั้งจะท� ให้เซลล์สมอง ตาย มีประชาชนประมาณ ๑ ล้านคนที่เป็นโรคลมชัก โดยไม่ได้รับการรักษา (*จากการตรวจสุขภาพ ของสถาบันวิจัยสาธารสุขไทย มูลนิธิสาธารณสุขแห่งชาติ) 44 ประเวศ วะสี ำ ำ ำ �� Edit ��62 .indd 44 4/30/2564 BE 10:29 AM ำ พิษจากตะกั่วในอากาศหรือในน�้ มีผลกระทบต่อ โครงสร้างของสมอง แม่น�้ บางสายมีสารตะกั่วปนเปื้อน สูง ซึ่งจะเข้าไปในกุ้ง หอย ปู ปลา ที่ประชาชนบริโภค กระทบต่อโครงสร้างทางสมอง เหล่ า นี้ คื อ ปั จ จั ย ทางชี ว วิ ท ยาที่ มี ผ ลกระทบต่ อ โครงสร้างของสมอง (ข) ปัจจัยทางสังคม สิ่งแวดล้อมและการเลี้ยงดูในวัย ๐-๖ ขวบ มีผล ต่อโครงสร้างของสมอง ถ้าเด็กได้รับความเอาใจใส่และได้รับการสัมผัสทาง ประสาทสัมผัสต่าง ๆ การสัมผัสจะส่งกระแสไปกระตุ้น เซลล์สมองให้มีฝอยใยเซลล์สมอง (dendrites) ออก มามาก ท� ให้ไปเชื่อมโยง (synaps) เป็นวงจรสมอง จ� นวนมากท� ให้ฉลาด ถ้ามีการกระตุ้นน้อยจะมีฝอยใยเซลล์สมองน้อย ท� ให้ โ ง่ สิ่ ง แวดล้ อ มและการเลี้ ย งดู ใ นวั ย เด็ ก จึ ง ไป ก� หนดโครงสร้างและโปรแกรมในสมองที่จะก� หนดว่า ใครจะฉลาด เป็นคนดี และมีความสุขหรือไม่ ครอบครัวไทยที่ยากจน และมีความไม่รู้ ไม่อยู่ใน ฐานะที่จะเลี้ยงดูลูกให้ฉลาด เป็นคนดี และมีความสุข มีจ� นวนมาก ครอบครัวจึงเป็นฐานของโครงสร้างทาง สมองของคนทั้ง หมด ยุทธศาสตร์ครอบครัวจึงเป็น ยุทธศาสตร์ที่ส� คัญในการพัฒนาสมองของชาติ 45 ฟื้นพลังชุมชน สู่ การอภิวัฒน์ ำ ำ ประเทศไทย ำ ำ ำ ำ ำ ำ �� Edit ��62 .indd 45 4/30/2564 BE 10:29 AM ำ ำ (๓) กระบวนเรียนรู้ที่สร้ งคว มเข้มแข็งท งสติปัญญ ถ้าสมองดี แต่กระบวนการเรียนรู้ไม่ดีก็ไม่ฉลาด การเรียน รู ้ ใ นสถาบั น การศึ ก ษาของเราทุ ก ระดั บ ตั้ ง แต่ อ นุ บ าลจนถึ ง มหาวิทยาลัยไม่ท� ให้เกิดความเข้มแข็งทางสติปัญญา จ� เป็นต้องมีการปฏิรูปการเรียนโดยเร่งด่วน (๔) ก รเรียนรู้ต่อเนื่องตลอดชีวิต ในสมั ย ที่ มี ก ารเปลี่ ย นแปลงอย่ า งรวดเร็ ว การมี ค วามรู ้ ส� เร็จรูปที่เคยเรียนมาครั้งหนึ่งแล้วจะใช้ตลอดไป เป็นไปไม่ได้ อีกต่อไป ฉะนั้นคนทุกคนต้องมีฉันทะ มีความสามารถ และมีโอกาส ที่จะเรียนรู้อย่างต่อเนื่องตลอดชีวิต (๕) คว มส ม รถในก รสร้ งคว มรู้ใหม่ ในความเป็นไปของชีวิตและสังคมจะมีความต้องการความ รู้ใหม่ เพราะไม่มีความรู้ชนิดนี้อยู่ หรือมีแต่ไม่เหมาะแก่การใช้ จ� เป็นต้องสร้างความรู้ใหม่ นี้คือ ความเข้มแข็งในการวิจัย หรือความสามารถในการ วิจัยแห่งชาตินั่นเอง 46 ประเวศ วะสี า า า า ำ ำ า ำ า า า า า า ำ �� Edit ��62 .indd 46 4/30/2564 BE 10:29 AM ๑๑ ความรูก้ ับปัญญา คว มรู้ = รู้เป็นเรื่อง ๆ ปัญญ = รู้ทั้งหมด ความรู้อย่างเดียวแก้ปัญหาไม่ได้ ต้องการปัญญาอีกด้วย ประเทศไทยขาดทั้งความรู้และขาดทั้งปัญญา เร ข ดคว มรู้ในก รใช้ง นเกือบทุกเรื่อง เราเข้าใจผิดระหว่าง “วิชา” กับ “ความรู้” ระบบการศึกษาของเราตั้งแต่อนุบาลถึงมหาวิทยาลัย เอาแต่ท่องวิชา แต่เรียกว่าไม่สร้างความรู้เลย ประเทศไทยจึงเป็นโรคพร่องความรู้อย่าง รุนแรง (Severe Knowledge Deficiency Disease) คัดจากส่วนหนึ่งของการแสดงปาฐกถา ในการสัมมนาเชิงปฏิบัติการนักวิชาการเพื่อการพัฒนาประเทศ ครั้งที่ ๑ ณ โรงแรมมิราเคิลแกรนด์ กรุงเทพมหานคร วันที่ ๒๘ กุมภาพันธ์ ๒๕๔๗ 47 ฟื้นพลังชุมชน สู่ การอภิวัฒน์ ประเทศไทย า า า า า า า �� Edit ��62 .indd 47 4/30/2564 BE 10:29 AM มีความจ� เป็นที่จะต้องสังเคราะห์ความรู้เพื่อการเรียนรู้และการใช้งาน อย่างเร่งด่วนทุกด้าน นอกจากความรู้แล้ว ต้องการปัญญาที่เห็นทั้งหมด เหมือนเห็นช้าง ทั้งตัว ถ้ารู้เป็นส่วน ๆ ก็เหมือนตาบอดคล� ช้าง ไม่รู้ว่าช้างทั้งตัวเป็นอย่างไร ก� ลังเดินไปทางไหน การเดินไปทางไหนอาจเรียกว่านโยบ ย นโยบายเป็นเรื่องส� คัญ เพราะกระทบทุกองคาพยพของสังคม แต่ การศึกษาแบบท่องวิชาเป็นส่วน ๆ ไม่รู้สภาพความเป็นจริงทั้งหมด ท� ให้ มหาวิทยาลัยไทยขาดปัญญาที่จะช่วยประเทศในเรื่องทิศทางหรือนโยบาย อาจเรียกว่าขาดปัญญาเชิงนโยบาย เราต้องการทั้งการสังเคราะห์ความรู้เพื่อการใช้งาน และปัญญาที่เห็น ทั้งหมด ประเทศไทยเป็นประเทศเครื่องหลุด ถ้ามีปัญญาเห็นทั้งหมด จะเห็นว่าประเทศไทยเป็นประเทศเครื่องหลุด คือ ส่วนต่าง ๆ หลุดแยกจากกันเป็นส่วน ๆ รถยนต์ว่ิงได้เพราะเครื่องทั้งหมดประกอบกันเป็นระบบ ถ้าชิ้นส่วน ต่าง ๆ หลุดออกจากกัน (ดูรูปที่ ๓) จึงท� อะไรให้ส� เร็จได้ยาก เช่น (๑) กระทรวงทบวงกรมต่าง ๆ ก็แยก ๆ กัน ไม่มีวัตถุประสงค์ร่วม กันและเชื่อมโยงกัน ไม่สามารถท� ยุทธศาสตร์ข้ามกระทรวงได้ (๒) เรื่องต่าง ๆ ก็แยก ๆ กัน เช่น เศรษฐกิจ จิตใจ ครอบครัว ชุมชน สิ่งแวดล้อม วัฒนธรรม สุขภาพ ทั้ง ๆ เรื่องเหล่านี้เชื่อมโยงกัน เมื่อแยกจากกันเป็นส่วน ๆ นอกจากไม่ได้ผลแล้ว เมื่อท� เฉพาะส่วน ที่แยกก็จะกระทบส่วนอื่น เช่น พัฒนาการท่องเที่ยวก็กระทบวัฒนธรรม 48 ประเวศ วะสี ำ ำ ำ า ำ ำ ำ ำ �� Edit ��62 .indd 48 4/30/2564 BE 10:29 AM ำ ำ การสื่อสาร วัฒนธรรม มหาวิทยาลัย ศาสนา การศึกษา ครอบครัว เศรษฐกิจ จ สิ่งแวดล้อม ต� รว อุตสาหกรรม การท่องเที่ยว กรม ธุรกิจ กระทรวง สังคม ชุมชน จิตใจ วิทยาศาสตร์-เทคโนโลยี สุขภาพ คน กรม รูปที่ ๓ ประเทศไทยเป็นประเทศที่เครื่องหลุดออกจากกันเป็นส่วน ๆ ไม่ ประสานสัมพันธ์กัน และสิ่งแวดล้อม ถ้าพัฒนาเศรษฐกิจมหภาคก็กระทบชุมชน สิ่งแวดล้อม วัฒนธรรม เป็นต้น ถ้าส่วนต่าง ๆ เชื่อมโยงเป็นระบบเดียวกันก็จะพัฒนาไปด้วยกัน เช่น พัฒนาการท่องเที่ยววัฒนธรรม และสิ่งแวดล้อมก็ดีขึ้น หรือถ้าเศรษฐกิจ ฐานรากกับ เศรษฐกิจ มหภาคเชื่อ มโยงกัน ก็จ ะได้ ป ระโยชน์ ไ ปด้ ว ยกัน เป็นต้น (๓) งานต่าง ๆ วัตถุประสงค์ก็ไม่เชื่อมกัน เช่น การศึกษาก็เอาแต่ ท่องหนังสือ แต่ไม่เกี่ยวกับที่จะท� ให้เศรษฐกิจ จิตใจ ครอบครัว ชุมชน สิ่งแวดล้อม วัฒนธรรม และสุขภาพดีขึ้นอย่างพร้อมกัน หรือวิทยาศาสตร์ และเทคโนโลยี ไ ม่ เ กี่ ย วกั บ เศรษฐกิ จ ฐานราก หรื อ ศาสนาไม่ เ กี่ ย วกั บ สัมมาชีพอันเป็นรากฐานของการพัฒนาจิตใจ เหล่านี้เป็นต้น 49 ฟื้นพลังชุมชน สู่ การอภิวัฒน์ ประเทศไทย ำ �� Edit ��62 .indd 49 4/30/2564 BE 10:29 AM ำ จิตใจ วิทย ศ เศรษฐกิจมหภ ค สต ร์แล ปัญญ ก รวิจัย สุขภ พ ะ เ ท ค โ น โ ล ยี ก รศึกษ เศ รษ ฐ กิ จ ฐ น ร ก รูปที่ ๔ การประกอบเครื่องทางปัญญาและการพัฒนา ระเบียบวาระของชาติ คือการประกอบเครื่องประเทศไทย ให้ ส ่ ว นต่ า ง ๆ เข้ า มาเชื่ อ มโยงสั ม พั น ธ์ กั น ถ้ า ประกอบเครื่ อ งได้ วิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีจะแล่นไปเป็นประโยชน์ทั้งระบบ การประกอบเครื่องทางปัญญาและการพัฒนา รูปที่ ๔ เป็นตัวอย่างของการประกอบเครื่องทางปัญญา และการ พัฒนาวงในเป็นระบบปัญญ วงนอกเป็นระบบก รพัฒน วงในกับวงนอก ต้องสัมพันธ์ ไม่ใช่แยกหรือลอยตัวออกจากกัน เช่น การศึกษาแยกตัวจากการวิจัย 50 และวิทยาศาสตร์เทคโนโลยี และแยกตัวจากการพัฒนา ประเวศ วะสี า า า า า า า า า า �� Edit ��62 .indd 50 4/30/2564 BE 10:29 AM า า า ในวงการพัฒนา แต่ละเรื่องก็แยกกัน ไม่เกี่ยวข้องสัมพันธ์กัน เช่น เรื่ อ งจิ ต ใจก็ ไ ม่ เ กี่ ย วกั บ เศรษฐกิ จ เรื่ อ งเศรษฐกิ จ มหภาคก็ ไ ม่ เ กี่ ย วกั บ เศรษฐกิจฐานราก วิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีอาจจะพยายามช่วยเศรษฐกิจมหภาคอยู่ บ้าง แต่เกือบไม่มีเลยที่จะสนใจเศรษฐกิจฐานราก นั้นคือการหลุดจากกันเป็นส่วน ๆ จึงอ่อนแอ ต่อไปต้องคิดและมีการจัดการอย่างบูรณาการให้... l องค์ประกอบของระบบปัญญ เชื่อมโยงกัน l องค์ประกอบของก รพัฒน เชื่อมโยงกัน l ระบบปัญญ และระบบก รพัฒน เชื่อมโยงกัน นี่คือการผนึกระบบปัญญาและระบบพัฒนาเข้ามาด้วยกัน 51 ฟื้นพลังชุมชน สู่ การอภิวัฒน์ ประเทศไทย า า า า า า �� Edit ��62 .indd 51 4/30/2564 BE 10:29 AM ๑๒ อนาคตของประเทศไทย อยู่ที่ การเติบโตทางปัญญา ไม่ใช่ เติบโตทางเศรษฐกิจ นี่เป็นปัญญ เบื้องต้นที่สุด คือความเห็นชอบหรือสัมมาทิฎฐิ สัมมาทิฎฐิย่อมน� ไปสู่สัมมาปฏิบัติ แต่หากเริ่มต้นเป็นมิจฉาทิฎฐิเสียแล้ว สิ่งที่ตามมาทั้งหมดจะเป็น มิจฉาปฏิบัติและผลร้ายจาการปฏิบัติผิด ที่ผ่านมาโลกทั้งโลกระงมไปด้วยค� ว่า การเติบโตทางเศรษฐกิจ แล้วก็วัดความเจริญด้วยอัตราความเจริญเติบโตทางเศรษฐกิจหรือ รายได้ประชาชาติ คือจีดีพี( Gross Domestic Product) คัดจากส่วนหนึ่งของการแสดงปาฐกถา เรื่อง ยุทธศาสตร์ทางปัญญาเพื่ออนาคตของประเทศไทย - อนาคตอยู่ ที่การเติบโตทางปัญญาไม่ใช่การเติบโตทางเศรษฐกิจ ใน โครงการเฉลิมฉลอง ๔๘ พรรษา สมเด็จพระเทพ- รัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี, ๔๘ ปาฐกถาภูมิปัญญานักคิดไทย เมื่อวันที่ ๒๙ เมษายน ๒๕๔๖ จัดโดย สถาบันวิจัยศิลปวัฒนธรรม ณ ห้องประชุม ชั้น ๒ อาคารวิจัยพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี 52 มหาวิทยาลัยศรีนครินทร์วิโรฒ ประเวศ วะสี า ำ ำ �� Edit ��62 .indd 52 4/30/2564 BE 10:29 AM จิตใจทุ่มไปกับจีดีพี วิตกกังวลกับเรื่องจีดีพี พยายามกันเรื่องจีดีพี หรือหายใจกันเป็นจีดีพี เรียกว่าจีดีพีเข้าสู่จิตส� นึกของมนุษย์ทั้งโลก โลกทั้งหมดจึงตกอยู่ในโมหภูมิ เพราะเศรษฐกิจที่เอาเงินเป็นตัวตั้ง เป็นสื่อของโลภจริตและความรุนแรง เงินสามารถเพิ่มจ� นวนอย่างไม่มีที่สิ้นสุด โลภจริตของมนุษย์จึงเพิ่มขึ้นอย่างไม่มีที่สิ้นสุดเช่นเดียวกัน อันน� ไปสู่การท� ลายและเกิดความสัมพันธ์อันไม่เท่าเทียมกัน เช่น การท� ลายสิ่ ง แวดล้ อ มและทรัพ ยากรธรรมชาติ ท� ลายสัง คม ท� ลาย วัฒนธรรมท� ลายศาสนธรรม ท� ให้เกิดความอยุติธรรมในสังคม การแย่ง ชิง และสงคราม ในศตวรรษที่แล้ว คนตายเพราะสงครามไม่น้อยกว่า 200 ล้านคน และที่ตายเพราะความยากจนและความอยุติธรรมในสังคมมีจ� นวนมากกว่า นั้นมาก เพื่อเศรษฐกิจ มนุษย์สามารถท� การรุนแรงใด ๆ ก็ได้ เช่น ก่อ สงครามเพื่อแก้ปัญหาเศรษฐกิจ หรือพยายามรุกรานเข้าไปแย่งชิงทรัพยากร เช่นน�้ มันในประเทศอื่น ความเติบโตทางเศรษฐกิจจึงมีข้อจ� กัด และน� ไปสู่ปัญหาทางสังคม และสิ่งแวดล้อมอย่างรุนแรงได้ ตรงกันข้ามกับความเติบโตทางปัญญาซึ่งไม่มีข้อจ� กัด ยิ่งเติบโตยิ่ง ดี และน� ไปสู่ความเจริญโดยรอบด้านอย่างสมดุล เช่น แก้ความยากจน และปัญหาอื่น ๆ ได้ แม้ท� ให้ถึงที่สุดแห่งทุกข์ ทุกข์แก้ได้ด้วยปัญญา แต่แก้ไม่ได้ด้วยการกระตุ้นให้ร่านอยากมากขึ้น ด้วยการคิดแต่การ เติบโตทางเศรษฐกิจนอกบริบทของปัญญา 53 ฟื้นพลังชุมชน สู่ การอภิวัฒน์ ำ ประเทศไทย ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ �� Edit ��62 .indd 53 4/30/2564 BE 10:29 AM ำ ำ ำ ในความเติบโตทางปัญญา ไม่ใช่ไม่มีการพัฒนาเศรษฐกิจแต่เป็น เศรษฐกิจที่มีปัญญาเป็นตัวตั้ง ถ้าประเทศยังใช้การเติบโตทางเศรษฐกิจเป็นตัวตั้งอีกต่อไปแล้วไซร้ จะไม่พ้นจากความเดือดร้อนและความเสื่อมทางศีลธรรมอีกนานาประการ อนาคตของประเทศอยู ่ ที่ ก ารเติ บ โตทางปั ญ ญาไม่ ไ ด้ เ ติ บ โตทาง เศรษฐกิจนี้เป็นปัญญาประการที่ ๑ ยุทธศ สตร์ของพระพุทธเจ้ VS ยุทธศ สตร์ของฝรั่ง พระพุทธจ้าเลือกยุทธศาสตร์ขจัดทุกข์ ฝรั่งเลือกยุทธศาสตร์สร้างสุข ก รเลือกยุทธศ สตร์ก รพัฒน ที่ถูกต้อง เป็นปัญญารวบยอด เพราะ เป็นจุดชี้ขาดว่าแพ้หรือชนะ ประเทศจะต้องมีปัญญาเลือกยุทธศาสตร์ที่ถูก ต้อง พระพุทธเจ้ากับฝรั่งเลือกยุทธศาสตร์ต่างกัน ดังจะได้อธิบายดังต่อ ไปนี้ ความทุกข์กับความสุขมีความสัมพันธ์ตรงข้ามกันเหมือนความร้อน กับความเย็น ร้อนน้อยก็เย็นมาก ถ้าทุกข์มากก็สุขน้อย ถ้าทุกข์น้อยก็สุข มาก ถ้าความทุกข์สิ้นไปก็สุขอย่างยิ่ง แต่ยุทธศาสตร์แก้ทุกข์กับยุทธศาสตร์สร้างสุข น� ไปสู่การกระท� และ ผลของการกระท� ต่างกันโดยสิ้นเชิง พระพุทธเจ้ เลือกยุทธศ สตร์ขจัดทุกข์ ฝรั่งเลือกยุทธศ สตร์สร้ งสุข การสร้างสุขน� ไปสู่กิเลสตัณหา การแย่งชิง การท� ลาย และความ 54 รุนแรง ดังระบาดไปทั่วโลกอย่างทุกวันนี้ ประเวศ วะสี า า า า า า า �� Edit ��62 .indd 54 4/30/2564 BE 10:29 AM ำ ำ ำ า า า า ำ ำ ส่วนการขจัดทุกข์นั้น น� ไปสู่ปัญญาและการอยู่ร่วมกันอย่างสันติ ยุทธศาสตร์สร้างความร�่ รวยกับยุทธศาสตร์แก้ความยากจนจึงไม่ เหมือนกันเลย เดิมเราเข้าใจผิดคิดว่ายุทธศาสตร์สร้างความร�่ รวยจะช่วยแก้ความ ยากจน แต่ปรากฏว่าไม่เป็นความจริง เมื่อใช้ยุทธศาสตร์นี้ ปรากฏว่าช่องว่างระหว่างคนจนกับคนรวย และ ระหว่างประเทศจนกับประเทศรวย ยิ่งถ่างกว้างมากขึ้นอย่างลิบลับ เพราะ ความร�่ รวยกระจุกตัว อย่างที่พูดกันว่า “รวยกระจุก จนกระจาย” เช่น คนอเมริกันที่รวย ที่สุด 300 คน มีทรัพย์สินมากกว่าของคนในโลก 2,000 ล้านคนรวมกัน ช่องว่างระหว่างคนจนกับคนรวย และระหว่างประเทศจนกับประเทศรวย น� ไปสู่ปัญหาทางการเมืองและสังคมตามมาอย่างไม่มีทางแก้ไข เช่น ความ รุนแรงและสงคราม ไอน์สไตน์ จึงกล่าวว่า เร ต้องก รวิถีคิดใหม่โดยสิ้นเชิง ถ้ มนุษย- ช ติจะอยู่รอดได้ (We shall need a radically new manner of thinking if mankind is to survive) Larslo Grof และ Russell กล่าวว่า อารยธรรมตะวันตกจะน� โลกทั้งโลกเข้าสู่สภาวะวิกฤติอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ อารยธรรมวัตถุนิยมไม่สามารถเคลื่อนต่อไปโดยไม่เกิดการท� ลาย ล้างขนานใหญ่ อารยธรรมวัตถุนิยมบริโภคนิยม เกิดจากการเลือกยุทธศาสตร์สร้าง สุข ซึ่งน� ไปสู่การเสพสุขเกินเลยที่เรียกว่า ก มสุขัลลิก นุโยค อันเป็น สภาวะสุดโต่ง ซึ่งน� ไปสู่ความขัดแย้งและท� ลาย 55 ฟื้นพลังชุมชน สู่ การอภิวัฒน์ ำ ำ ประเทศไทย ำ ำ ำ า า า า ำ �� Edit ��62 .indd 55 4/30/2564 BE 10:29 AM ำ ำ า า ำ ำ อนาคตของประเทศจึงขึ้นอยู่กับว่าประเทศไทยจะเลือกยุทธศาสตร์ ใด จะเอาแบบฝรั่งหรือเอาแบบพระพุทธเจ้า ฝรั่ง สรณัง คัจฉ มิ หรือ พุทธัง สรนัง คัจฉ มิ กันแน่ ถ้าเลือก ฝรั่ง สรณัง คัจฉามิ ก็ท� ไปตามเดิม คือใช้ยุทธศาสตร์สร้าง สุข เดินเข้าไปสู่การเป็นสังคมบริโภคนิยม หรือกามสุขัลลิกานุโยค แต่ถ้าเลือกแนวทางของพระพุทธเจ้าก็ใช้ยุทธศาสตร์ขจัดทุกข์บนเส้น ทางแห่งปัญญา นั่นคือ สังคมมีปัญญ เข้ ใจทุกข์ สังคมมีปัญญ มุ่งขจัดทุกข์ สังคมมีปัญญ ขจัดทุกข์ได้ เมื่อขจัดทุกข์ได้ก็ย่อมเกิดความสุขเหลือหลาย ปัญญ เพื่อคว มเป็นไทและคว มมั่นใจแห่งช ติ ในกว่ ๑๐๐ ปีที่ผ่ นม เราถูกครอบง� ด้วยอารยธรรมของฝรั่ง ซึ่ง เป็นอารยธรรมแห่งการแย่งชิง ต้องเข้าใจข้อผิดพลาดอย่างฉกรรจ์ของฝรั่ง และสลัดตัวไปสู่ความเป็นไททางปัญญา ในกว่า ๑๐๐ ปีที่ผ่านมา คนไทยตกอยู่ในความครอบง� ทางปัญญา และถูกสะกดให้ดูถูกตัวเอง ว่าเราไม่มีฐานแห่งความดีของตัวเอง อะไรที่เก่ง อะไรที่ดี อะไรที่เจริญ ต้องเป็นจากฝรั่งและมาจากฝรั่ง ฝรั่งเป็นที่มาของความดีและความถูกต้องทั้งปวง เราต้องพัฒนาจากฐานของความไม่มี แต่ฝรั่งมี การพัฒนาจากฐานแห่งความไม่มีหรือเราไม่คุ้นเคย ท� ได้ยากและท� 56 ด้วยการข ดคว มมั่นใจ ประเวศ วะสี า า ำ า า า า า า า า า า า ำ �� Edit ��62 .indd 56 4/30/2564 BE 10:29 AM ำ ำ ำ า า ถ้าเราท� อะไรจากสิ่งที่เราเคยท� และเราคุ้นเคย เราจะมีความมั่นใจ ถ้าเราท� จากสิ่งที่เราไม่มี เราก็มีความกลัวและขาดความมั่นใจ เมื่อพัฒนาด้วยฐานความคิดอย่างนี้ จึงเกิดการขาดความมั่นใจแห่ง ชาติ การขาดความมั่นใจท� ให้เป็นทุกข์ คลอนแคลนและอ่อนแอ อนันตริยกรรมของฝรั่งคือ การท� ลายความมั่นใจของคนที่ไม่ใช่ฝรั่ง หมดทั้งโลก ท� ให้คนทั้งหลายอ่อนแอและหมดภูมิคุ้มกันลง และยิ่งถ้าวิถี ฝรั่งหรืออารยธรรมตะวันตกไม่ดีจริง การตกอยู่ในความครอบง� ของวิถี ฝรั่งย่อมน� ไปสู่ความทุกข์ยากและวิกฤตการณ์เพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ สังคมไทยต้องสามารถสลัดออกจากความครอบง� และการถูกสะกด ดังกล่าวไปสู่ความเป็นไท และไปสู่ฐานแห่งความมั่นใจ เราต้องมีปัญญาส ร้างความมั่นใจแห่งชาติ ที่ท� ให้เราไม่กลัว มีความสบายใจ แข็งแรง และ มีภูมิคุ้มกัน ฝรั่งนั้นครอบง� เรามานาน ทั้งทางเศรษฐกิจ ทางการศึกษา วิชาการ วัฒนธรรม และการสื่อสาร เรียกว่าเป็นก รครอบง เบ็ดเสร็จ การที่จะหลุดจากการครอบง� นี้ได้ต้องเข้าใจความเป็นมาของฝรั่งและ เห็นข้อผิดพลาดฉกรรจ์ของฝรั่ง ภายใต้การครอบง� ของกระแสโลกาภิวัฒน์แบบตะวันตก แม้เรายัง ท� อะไรไม่ได้ แต่การมีปัญญารู้เท่าทันจะท� ให้เป็นไท เมื่อเป็นไทแล้ว ปัญญาย่อมงอกงามน� ไปสู่การค้นพบทางออกได้ ต้นไม้มีร กฉันใด สังคมก็มีร กฉันนั้น รากของสั ง คมคื อ วั ฒ นธรรม หรื อ วิ ถี ชี วิ ต ร่ ว มกั น ของกลุ ่ ม ชนอั น สอดคล้องกับสิ่งแวดล้อมที่แตกต่างกัน กลุ่มชนในสิ่งแวดล้อมหนึ่ง ๆ ก็จะเรียนรู้ให้รอดชีวิตและอยู่ได้อย่าง สุขสบายพอสมควร 57 ฟื้นพลังชุมชน สู่ การอภิวัฒน์ ำ ำ ำ ประเทศไทย ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ า �ำ ำ ำ �� Edit ��62 .indd 57 4/30/2564 BE 10:29 AM ำ ำ ำ า า ในวิถีชีวิตจึงมีการสะสมภูมิปัญญาจากการปฏิบัติไว้เป็นอันมาก ภูมิปัญญาในวัฒนธรรม คือร กฐ นของสังคม ก รพัฒน ก รเรียนรู้ต้องมีวัฒนธรรมเป็นฐ น ฐานทางวัฒนธรรมเป็นฐานที่เรามี เป็นฐานที่เราคุ้นเคยเราจึงมีความ มั่นใจ ถ้าการพัฒนาอยู่ในฐานทางวัฒนธรรมของเรา เราจะเกิดความมั่นใจ แห่ ง ชาติ ไม่ ใ ช่ เ ราจะไม่ เ รี ย นรู ้ จ ากวั ฒ นธรรมฝรั่ ง แต่ ค วรเอาเป็ น ตัวประกอบไม่ใช่เอาฝรั่งเป็นฐาน กุญแจของเรื่องนี้อยู่ที่การเปลี่ยนฐานความรู้ จากการถือว่าฐานความ รู้มาจากต� ราไปสู่การถือว่าฐานความรู้มาจากการปฏิบัติและผู้ปฏิบัติ 58 ประเวศ วะสี า า า า า า ำ �� Edit ��62 .indd 58 4/30/2564 BE 10:29 AM ๑๓ ความชอบธรรม และ พลังแห่ง ความไม่เป็นทางการ ในสังคมมีทั้งคว มเป็นท งก รและคว มไม่เป็นท งก ร ซึ่งมีความ ส� คัญทั้งคู่ เช่น เศรษฐกิจมีทั้งส่วนที่เป็นทางการ (Formal sector) กับส่วนที่ ไม่เป็นทางการ (Informal sector) โดยส่วนที่ไม่เป็นทางการมีขนาดใหญ่ กว่าส่วนที่เป็นทางการ การบริหารจัดการมีทั้งส่วนที่เป็นทางการ เช่น การสั่งการโดยหัวหน้า การประชุมคณะกรรมการ กับส่วนที่ไม่เป็นทางการ เช่น การที่คนในองค์กร คุยกันที่โต๊ะกาแฟ ที่หน้าห้องน�้ ตามหัวบันได ดีไม่ดีส่วนที่ไม่เป็นทางการ ได้สาระและเกิดประโยชน์มากกว่าส่วนที่ เป็นทางการ คัดจากส่วนหนึ่งของการแสดงปาฐกถา เรื่อง ความเป็นมนุษย์กับการเข้าถึงสิ่งสูงสุด ความจริง ความดี ความ งาม ในการประชุม 8th HA National Forum : Humanized Healthcare “คืนหัวใจให้ระบบสุขภาพ” ใน วันที่ ๑๓-๑๖ มีนาาคม ๒๕๕๐ โดย สถาบันพัฒนาและรับรองคุณภาพโรงพยาบาล 59 ฟื้นพลังชุมชน สู่ การอภิวัฒน์ ประเทศไทย า า า า า า ำ �� Edit ��62 .indd 59 4/30/2564 BE 10:29 AM ำ แน่นอนว่างานของกระทรวง ทบวง กรม และการปกครอง คือ ความ เป็นทางการ ซึ่งเน้นการใช้กฎหมาย กฎ ระเบียบต่าง ๆ แต่ในครอบครัวและในชุมชนใช้ความไม่เป็นทางการ ใช้ความรู้จัก สนิทสนม และความเชื่อถือไว้วางใจกัน ในครั้งโบราณ ชีวิตของผู้คนส่วนใหญ่ก็ท� มาหากินกันไปเองตาม ธรรมชาติอย่างไม่เป็นทางการ แปลว่าคว มไม่เป็นท งก รเป็นธรรมช ติ และมีม ก่อนคว มเป็นท งก ร รัฐบาลที่จัดตั้งขึ้นเป็นทางการนั้น ก็เพื่อจัดเก็บภาษีและเกณฑ์คนไป ท� สงคราม เพื่อป้องกันตัวหรือเพื่อรุกรานก็ตาม โดยไม่ได้ไปยุ่งเกี่ยวกับ การพัฒนาชีวิต เศรษฐกิจ สังคมของชาวบ้านสักเท่าใด เรียกว่าความไม่ เป็นทางการใหญ่โตกว่าความเป็นทางการมาก ต่อมาทางการได้ขยายใหญ่โตมากขึ้น มีกระทรวง ทบวง กรม และ ส่วนราชการ ครอบคลุมไปทั่วประเทศ มีอ น จจัดการทุกสิ่งทุกอย่าง ทั้ง ทรัพยากรธรรมชาติ เช่น ที่ดิน แหล่งน�้ ป่าไม้ จัดระบบการศึกษาที่บังคับ ใช้ กั บ ทุ ก คน ระบบเศรษฐกิ จ ที่ บ อกว่ า ชาวบ้ า นควรท� อาชี พ ตามแผน เศรษฐกิจอย่างไร ระบบความยุติธรรม (อย่างเป็นทางการ) เป็นต้น เมื่ อ ท� อย่ า งนี้ เ ป็ น ระยะเวลานานพอสมควร ความเป็ น ทางการก็ ครอบง� วิธีคิดและระบบคุณค่าของสังคม จนลืมและเชื่อว่ามีแต่ความเป็น ทางการเท่านั้นที่มีความถูกต้อง ความไม่เป็นทางการไม่มีหรือไม่ถูกต้อง ขณะนี้ สังคมมีความเชื่อมโยงทั้งภายในและภายนอกประเทศ เป็น ระบบที่ซับซ้อนสุดประมาณ ระบบที่เป็นทางการแก้ปัญหาต่าง ๆ ไม่ได้และ ประสบความตีบตันมากขึ้นเรื่อย ๆ เช่น lแก้ความยากจนไม่ได้ lสร้างความยุติธรรมทางสังคมไม่ได้ 60 ประเวศ วะสี ำ า า า า า า า า ำ �ำ า ำ ำ ำ ำ �� Edit ��62 .indd 60 4/30/2564 BE 10:29 AM l อนุรักษ์สิ่งแวดล้อมและทรัพยากรธรรมชาติและจัดให้มีการใช้ อย่างเป็นธรรมและยั่งยืนไม่ได้ l ระบบการศึกษาและการสื่อสารไม่สามารถยกระดับสติปัญญาของ ชาติได้อย่างรวดเร็วทันการ l สร้างประชาธิปไตยที่มีคุณภาพไม่ได้ l ขจัดความฉ้อฉลคอร์รัปชั่นนานาประการไม่ได้ l แก้ความขัดแย้งรุนแรงนองเลือดไม่ได้ ฯลฯ เหล่านี้บ่งบอกถึงความล้มเหลวของระบบที่เป็นทางการ และน่ากลัว จะน� ไปสู่วิกฤตใหญ่ถึงขั้นมิคสัญญีและความล่มสลายทางอารยธรรม เราควรท� ความเข้าใจถึงปัญหาและหาทางบูรณะพลังของชาติเพื่อ รักษาดุลยภาพของชาติให้ได้ ในคว มเป็นท งก ร เน้นการใช้กฎหมาย กฎ ระเบียบ การสั่งการ รูปแบบ (form) มากกว่าสาระ ฐานานุรูปมากกว่าแก่นสาร การแสวง ประโยชน์ตนมากกว่าการเสียสละ การแสวงหาอิทธิพลเส้นสายมากกว่าการ เรียนรู้ จึงมีประสิทธิผลและประสิทธิภาพน้อย ฯลฯ ยกตัวอย่างเช่น รัฐบาลตั้ง ศอ.บต. (ศูนย์อ� นวยการบริหารจัดการ จังหวัดชายแดนภาคใต้) เพื่อแก้ปัญหาการก่อการร้ายในจังหวัดชายแดน ภาคใต้ ใช้เวลา ๔ เดือนเพื่อจะจัดองค์กร เช่น กพ. จะอนุมัติอัตราหรือไม่ กฤษฎี ก าตี ค วามว่ า มี ก ฎหมายรองรั บ หรื อ ไม่ ส� นั ก งบประมาณจะจั ด งบประมาณสนับสนุนได้หรือไม่โดยอาศัยข้อกฎหมายใด มะงุมมะงาหรา เชื่องช้า ในขณะที่ผู้ก่อการร้าย ไม่ใช้ความเป็นทางการเคลื่อนไหวก่อเหตุ ร้ายอยู่ทุกวัน ความชั่วมีพลังมากกว่าความดี 61 ฟื้นพลังชุมชน สู่ การอภิวัฒน์ ประเทศไทย ำ ำ า า า ำ �� Edit ��62 .indd 61 4/30/2564 BE 10:29 AM ำ เพราะการท� ความชั่วทุกชนิดไม่ใช้ความเป็นทางการ ในขณะที่การ ท� ความดีใช้ความเป็นทางการ การที่ติดในรูปแบบและฐานานุรูป ข้าราชการต้องตั้งแถวรับส่งเจ้านาย ผู้บังคับบัญชาระดับสูงก็หมดเวลาท� งานแล้ว ในขณะที่ผู้ก่อการร้ายไม่ต้อง ตั้งแถวรับส่งใคร รัฐมนตรีและข้าราชการระดับสูงต้องไปเปิดไปปิดการ ประชุม ไปเป็นประธานในงานและพิธีการต่าง ๆ ก็ไม่มีเวลาที่จะท� อะไรที่ เป็นแก่นสารสาระแล้ว การติดในฐานานุรูป ใครได้รับแต่งตั้งให้เป็นอะไรก็พิมพ์นามบัตรแจก และรับเลี้ยงแสดงความยินดี มากกว่าจะตั้งใจหรือมีความสามารถท� หน้าที่ แม้แต่ใน วปอ. หรือสถาบันพระปกเกล้าสร้างหลักสูตรขึ้นมาด้วยเจตนาดี แต่คนที่ไปเข้าเรียนก็คิดเรื่องความมีหน้ามีตา การพิมพ์นามบัตรแจกและ การต่อเส้นต่อสาย มากกว่าความตั้งใจเรียนรู้ให้มีความรู้จริง ๆ หนักเข้าใน การศึกษา คนก็อยากได้ปริญญามากกว่าอยากเรียนรู้ การติดในรูปแบบและฐานานุรูป ท� ให้เราขาดคนที่มีความรู้จริงในทุก วงการ ในการประชุมคณะกรรมการต่าง ๆ กรรมการโดยมากมีความรู้น้อย ก็จะอ้างกฎระเบียบขึ้นมาเป็นสรณะ มากกว่าแก่นสารสาระ ความเป็นทางการยังเป็นปราการไม่ให้เข้าถึงความจริง เมื่อผู้มีอ� นาจไปตรวจเยี่ยมอะไร ก็จะถูกแวดล้อมด้วยผู้คนที่ไม่ได้ ให้ความจริง แบบที่เขาเรียกว่าผักชีโรยหน้า พระพุทธเจ้าหลวงถึงกับต้อง ปลอมพระองค์เป็นคนสามัญเสด็จประพาสต้นเพื่อ “สัมผัสความจริง” แต่ ก็ไม่ทรงสามารถท� ได้มากนัก ร ยง นที่เป็นท งก ร ผู้รู้จะไม่ให้ความเชื่อ ถือมากนัก เพราะอาจไม่ตรงต่อความเป็นจริง ท่ มกล งคว มตีบตันของคว มเป็นท งก ร เร ควรท คว มเข้ ใจถึง คว มชอบธรรมและพลังของคว มไม่เป็นท งก ร 62 ประเวศ วะสี ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ �� Edit ��62 .indd 62 4/30/2564 BE 10:29 AM ำ า า า า า า า า า า า �ำ า า า า า า การเมือง ราชการ การศึกษา ธุรกิจ ศาสนา c c c c c รูปที่ ๕ ความสัมพันธ์ทางดิ่งหรือเชิงอ� นาจที่เน้นการสั่งการจากบนลงล่าง ความไม่เป็นทางการเป็นธรรมชาติที่มีมาก่อนและกว้างขวางใหญ่โต กว่าความเป็นทางการ ถ้าเราเข้าใจ ระลึกรู้ เห็นคุณค่าและน� เอาความไม่ เป็ น ทางการเข้ า มาใช้ เ ชื่ อ มโยงกั บ ความเป็ น ทางการ ประเทศจะมี พ ลั ง สร้างสรรค์มากขึ้นเหลือหลาย ในโครงสร้างที่เป็นทางการนั้นจะเน้นที่การควบคุมบังคับบัญชาเป็น แท่ง ๆ จะเรียกว่า กรม กอง แผนก ภาควิชา สาขาวิชา หรืออะไรก็ตาม แต่มันคือแท่งอ� นาจ ที่เน้นการควบคุมมากกว่าการพัฒนา ในองค์กรแบบนี้ผู้คนจะรู้สึกอึดอัดขัดข้อง มีการเรียนรู้น้อย มีการ ใช้อ� นาจมาก ใช้ความจริงน้อย มีการซ่อนข้อมูลไว้ท� ร้ายกัน เฉื่อยงาน นินทาว่าร้าย ออกใบปลิว ฯลฯ การติดอยู่ในโครงสร้างอย่างนี้จะเข้าถึงความจริง ความดี ความงาม ได้ยาก เพราะเต็มไปด้วยมายาคติ นอกจากจะรู้ตัว ถ้าเรารู้ตัว สามารถสร้างโครงสร้างใหม่ที่ให้อิสรภาพ ศักยภาพและ ความสร้างสรรค์ได้ โครงสร้างใหม่นี้เรียกว่า บกค. หรือ INN ปัจเจกบุคคลแต่ละคน ส� นึกถึงศักดิ์ศรี คุณค่า และศักยภาพของ ตน แล้วพากันท� อะไรดี ๆ 63 ฟื้นพลังชุมชน สู่ การอภิวัฒน์ ประเทศไทย ำ ำ ำ ำ ำ �� Edit ��62 .indd 63 4/30/2564 BE 10:29 AM ำ ำ กลุ่ม มีการรวมตัวกันเป็นกลุ่ม ๕-๖ หรือ ๗-๘ คน หรือจ� นวนอื่น ตามความเหมาะสม กลุ่มเหล่านี้เกิดจากความสมัครใจ (ไม่เป็นทางการ) มีจริตเสมอกัน มีความชอบเรื่องนั้น ๆ ร่วมกัน มีการรวมตัวร่วมคิดร่วมท� ด้วยความเสมอ ภาค ไม่ใช้อ� นาจ ใช้การเรียนรู้ร่วมกันในการปฏิบัติ (Interactive learn- ing through action) การท� งานในกลุ่มจึงเป็นความสุข ความสร้างสรรค์อย่างใหญ่หลวง กลุ่มอย่างนี้บางคนเรียกว่า “ชุมชนผู้ปฏิบัติ” (Community of practice) ควรมีกลุ่มท� งานในเรื่องต่าง ๆ เต็มพื้นที่ เต็มองค์กร และตามเรื่องต่าง ๆ เต็มไปหมดทั้งสังคม เครือข่ ย มีการเชื่อมโยงกันเป็นเครือข่ายตามความสมัครใจ (ไม่เป็น ทางการ) ทั้งระหว่างบุคคลและระหว่างกลุ่ม แต่ละคนแต่ละกลุ่มเป็นสมาชิก ได้หลายกลุ่มหลายเครือข่าย บกค. หรือ INN จะเป็นโครงสร้างใหม่ที่ไม่เป็นทางการ อันเข้ามา ปลดปล่อยผู้คนออกไปสู่ความจริง ความดี ความงาม และความสร้างสรรค์ INN กับความเป็นทางการไม่ควรเป็นปฏิปักษ์ต่อกัน แต่ท� งานเชื่อมโยงและเสริมก� ลังซึ่งกันและกัน บ = ปัจเจกบุคคล Individual ก = กลุ่ม Nodes ค = เครือข่าย Networks 64 ประเวศ วะสี ำ ำ ำ ำ ำ า ำ ำ �� Edit ��62 .indd 64 4/30/2564 BE 10:29 AM แท้ ที่ จ ริ ง เรื่ อ ง บกค. หรื อ INN นี้ เ ป็ น เรื่ อ งเดี ย วกั บ เรื่ อ งก ร เปลี่ยนแปลงขั้นพื้นฐ น (Transformation) นั่นเอง แต่น� มากล่าวในแง่ มุมของความไม่เป็นทางการ เพื่อให้เราหลุดออกจากความครอบง� แห่งมายา คติของความเป็นทางการ เห็นความชอบธรรมและพลังของความไม่เป็น ทางการ เพื่อมาแก้ความตีบตันที่ความเป็นทางการได้พาเราเข้าไปติดอยู่ ที่กล่าวมาทั้งหมดนี้เพื่อแสดงให้เห็นว่า การพัฒนาในภพภูมิเดิมได้ น� มนุษยชาติเข้าไปสู่วิกฤตการณ์ใหญ่ที่ไม่มีทางออกด้วยทรรศนะและวิถี คิดแบบเดิม ๆ มนุษย์ต้องหันกลับไปใช้ศักยภ พแห่งคว มเป็นมนุษย์ที่สัตว์ไม่มี มีแต่มนุษยสภ วะเท่ นั้นที่มีศักยภ พนี้ นั่นคือการเข้าถึงสิ่งสูงสุด หรือความจริง ความดี ความงาม อันจะ ท� ให้เกิดจิตส� นึกใหม่ เกิดการเปลี่ยนแปลงขั้นพื้นฐานในตน เกิดอิสรภาพ และความสุขอย่างที่ไม่เคยพบมาก่อน อีกทั้งความรักอันไพศาลต่อเพื่อน มนุษย์และธรรมชาติทั้งหมด อันจะน� ไปสู่อาริยสัมพันธ์ในองค์กรและในสังคม ยังศานติสุขให้ บังเกิดขึ้นบนพื้นพิภพนี้ 65 ฟื้นพลังชุมชน สู่ การอภิวัฒน์ า า ำ ประเทศไทย ำ ำ า า า า า ำ ำ ำ �� Edit ��62 .indd 65 4/30/2564 BE 10:29 AM ๑๔ ความส คัญ ของ การมีสถาบัน สถาบันคือองค์กรทางสังคม ที่เกิดจากมีการรวมตัวกัน มีสติปัญญา มีระบบคุณค่า มีการบริหารจัดการ ได้รับศรัทธา หรือการยอมรับของสังคม ก รมีสถ บันจึงช่วยให้มีพลังในก รด เนินก ร ก รแก้ไขปัญห และ ก รสร้ งสรรค์ ทุก ๆ ภาคในสังคมจะมีสถาบันหมด ยกเว้นเกษตรกรและคนจนใน สลัม ระบบราชการทั้งทหารและพลเรือนเป็นสถาบัน พระสงฆ์มีสถาบัน เช่น ส� นักสงฆ์ วัด มหาเถรสมาคม ในทางธุรกิจอุตสาหกรรมมีสถาบันเพียบเลย เช่น ห้างหุ้นส่วน บริษัท ธนาคาร หอการค้ า สมาคมอุ ต สาหกรรม สมาคม ธนาคาร สมาคม หอการค้า คัดจากส่วนหนึ่งของเอกสารประกอบการสัมมนาเรื่อง การพัฒนาสถาบันเกษตรกร ในวันที่ ๓-๔ พฤษภาคม 66 ๒๕๓๖ โดยกรมส่งเสริมการเกษตร ประเวศ วะสี ำ� า า า �ำ า า า า า �� Edit ��62 .indd 66 4/30/2564 BE 10:29 AM ำ เกษตรกรซึ่งเป็นคนส่วนใหญ่ของประเทศ เผชิญความยากล� บาก และความเสี่ยงมากที่สุดกลับไม่มีสถาบันของตัวเอง เมื่อไม่มีสถาบันของ ตัวเอง ก็ต่อสู้กับปัญหาไม่ได้ โดยเฉพาะเมื่อถูกแรงกระแทกของการพัฒนา สมัยใหม่ สังคมเกษตรกรจึงล่มสลายลง ความล่มสลายของสังคมเกษตรกรน� ไปสู่ปัญหาอื่น ๆ ในสังคม เช่น การเกิดความแออัดยัดเยียดในเมือง การเกิดสลัมในเมือง อาชญากรรม โสเภณี ก รรม การละเมิ ด สิ ท ธิ เ ด็ ก การท� ลายสิ่ ง แวดล้ อ ม อั น เป็ น วิกฤตการณ์หรือความไม่ยั่งยืนของสังคมทั้งหมด การแก้ไขด้วยวิธีอ่ืน ๆ เช่น โดยการสร้างโครงสร้างทางกายภาพ หรือ แม้อะไรทั้งหมด ถ้าปราศจากการส่งเสริมสนับสนุนเกษตรกรให้มีสถาบัน ของตนเอง จะไม่สามารถแก้ปัญหาได้ องค์กรชุมชน-สถ บันที่ส คัญที่สุดของช วบ้ น สถาบันที่ส� คัญที่สุดของชาวบ้าน ไม่ว่าจะเป็นเกษตรกรหรือคนจน ในสลัม คือ องค์กรชุมชน หรือองค์กรช วบ้ น องค์กรชุมชนหรือองค์กรชาวบ้าน คือองค์กรเพื่อด� เนินกิจการของ ชาวบ้าน เกิดจากการรวมตัวของชาวบ้านในการกระท� กิจกรรมอย่างใด อย่างหนึ่งหรืออเนกประสงค์ มีขนาดต่าง ๆ อาจมีขนาดระดับหมู่บ้าน หรือ เล็กกว่าหมู่บ้านก็ได้ สุดแต่ความสามารถในการจัดการขององค์กร องค์กรชุมชนที่จะท ง นได้ผล ไม่ใช่องค์กรที่แต่งตั้งโดยท งร ชก ร หรือสถ บันภ ยนอกอื่นใด แต่เป็นองค์กรของชุมชนจริง ๆ โดยชุมชนและ เพื่อชุมชน ทางราชการ บุคคลภายนอก หรือสถาบันอื่นใดมีบทบาทส่งเสริมและ สนับสนุน 67 ฟื้นพลังชุมชน สู่ การอภิวัฒน์ ำ ประเทศไทย ำ ำ า �ำ า า ำ า า ำ ำ �� Edit ��62 .indd 67 4/30/2564 BE 10:29 AM �ำ า า า า า า การเกิดองค์กรชุมชนเริ่มต้นโดยการใช้ธรรมะ ๒ ข้อแรกของอปริหา นิยธรรม ๗ อปริห นิยธรรม คือ ธรรมอันไม่เป็นที่ตั้งของความเสื่อม เป็นไปเพื่อ ความเจริญถ่ายเดียวส� หรับหมู่ชน หรือผู้บริหารบ้านเมือง สองข้อแรกของอปริหานิยธรรม ๗ คือ ๑. หมั่นประชุมกันเนืองนิตย์ ๒. พร้อมเพรียงกันประชุม พร้อมเพรียงกันเลิกประชุม พร้อมเพียง กันท กิจที่พึงกระท การประชุมของชาวบ้านเป็นจุดเริ่มต้นของการมีองค์กร การประชุม ไม่ใช่ประชุมครั้งเดียวแล้วเลือกตั้งกรรมการ ต้องประชุมปรึกษาหารือกัน บ่อย ๆ อาจใช้เวลา ๓-๔ เดือน จะปรากฏผู้น� ตามธรรมชาติขึ้นมาเอง ผู้น ต มธรรมช ติคือ คนฉลาด จิตใจดี เป็นที่ยอมรับของชาวบ้าน ผู้น� ตามธรรมชาติจะปรากฏตัวขึ้นเองจากกระบวนการการท� งานร่วม กันของชาวบ้าน ถ้าปราศจากการท� งานร่วมกันของชาวบ้าน แล้วใช้วิธีแต่ง ตั้งหรือวิธีเลือกตั้งก็จะไม่ได้ผู้น� ตามธรรมชาติ องค์ ก รชาวบ้ า นประกอบด้ ว ยผู ้ น� ตามธรรมชาติ ที่ เ กิ ด ขึ้ น ใน กระบวนการท� งานร่วมกัน เป็นผู้บริหารจัดการองค์กรชาวบ้าน คือ องค์กร การจัดการของชุมชน จัดการกระบวนการเรียนรู้ และกิจการอื่น ๆ ของ ชุมชน องค์กรชุมชนและกระบวนก รเรียนรู้ของช วบ้ น องค์กรชุมชนและกระบวนการเรียนรู้ของชาวบ้านคือ หัวใจของก ร พัฒน หรือคือการพัฒนา 68 ประเวศ วะสี า ำ �ำ �ำ ำ �ำ า า ำ ำ ำ ำ ำ ำ �� Edit ��62 .indd 68 4/30/2564 BE 10:29 AM า า า า า การเรียนรู้กับการสอนไม่เหมือนกัน ก รเรียนรู้ส คัญกว่ ก รสอน ในขณะที่มีการสอนอาจไม่มีการเรียนรู้ เมื่อไม่มีการเรียนรู้ก็ไม่เกิดปัญญา เมื่อไม่เกิดปัญญาก็ไม่พัฒนา ฉะนั้นการพัฒนาจึงไม่ใช่การไปสอนชาวบ้านให้ท� นั่นท� นี่ แต่เป็นกระบวนการเรียนรู้ของชาวบ้านชนิดที่ท� ให้เกิดปัญญาของ ชาวบ้านเอง กระบวนก รเรียนรู้ของช วบ้ นที่ทรงพลังที่สุดคือ ก รวิเคร ะห์ปัญห วินิจฉัยปัญห วิเคร ะห์ท งเลือก และตัดสินใจเลือกท งเลือกที่ถูกต้อง เช่น วิเคราะห์ว่าท� ไมจึงจน ดังนี้ ชาวบ้านปลูกปอ ปลูกมันส� ปะหลัง วิเคราะห์ว่าปีหนึ่งได้ผลิตผลกี่ กิโลกรัม ราคาในตลาดกิโลกรัมละเท่าใด รวมแล้วทั้งปีมีร ยได้เท่าใด ร ย จ่ ยมีอะไรบ้างคิดหมด เช่น ค่าข้าว และอาหารอื่น ๆ ปุ๋ย สารพิษฆ่าแมลง ฯลฯ ถ้ารายจ่ายมากกว่ารายได้ ก็วินิจฉัยปัญหาได้ว่า นั่นแหละคือต้นตอ ของความยากจน เสร็จแล้วตั้งค� ถามว่า ถ้าเราขืนท� อย่างเดิมจะหนีความยากจนและ ความเป็นหนี้สินไปไม่พ้น เร มีท งเลือกอะไรอย่ งอื่นบ้ ง ทางเลือกในภูมิประเทศที่แตกต่างจะแตกต่างกัน อย่าไปเอาอย่างกัน แต่ละแห่งต้องคิดเอาเอง และท� การวิเคราะห์ทางเลือกแต่ละทาง ว่าถ้า เลือกไปแล้ว จะมีรายรับ และรายจ่ายเท่าไร จะก� ไรหรือขาดทุน เมื่อวิเคราะห์อย่างนี้ชาวบ้านจะทราบล่วงหน้าว่า ถ้าเลือกทางเลือกใด อะไรจะเกิดขึ้น ก� ไรหรือขาดทุนเท่าไร ท� ให้ตัดสินใจทางเลือกที่ท� ให้ชีวิต เขาดีขึ้นได้ถูกต้อง 69 ฟื้นพลังชุมชน สู่ การอภิวัฒน์ า �ำ า า ประเทศไทย ำ ำ ำ า า า า า า า า า า ำ ำ า า า ำ ำ า า า า �� Edit ��62 .indd 69 4/30/2564 BE 10:29 AM ำ ำ ำ ำ ำ โดยวิธีนี้ ได้พิสูจน์มาแล้ว ทั้งในเมืองและชนบท ทั้งในละตินอเมริกา แอฟริกา และเอเชีย ตรงกันหมด ว่าช่วยให้ชาวบ้านดีขึ้นจริง ๆ อาจแก้ไข ความยากจนได้ภายใน ๑-๒ ปี การมีองค์กรชุมชนและกระบวนการเรียนรู้ของชาวบ้าน โดยการ วิเคราะห์ปัญหา วินิจฉัยปัญหา วิเคราะห์ทางเลือก และตัดสินใจทางเลือก ที่ถูกต้อง จะช่วยให้ชาวบ้านปรับตัวได้อย่างต่อเนื่อง สรรพสิ่งทุกอย่างเป็นอนิจจัง คือ เปลี่ยนแปลงไปเรื่อย ๆ แต่ไม่ว่า อะไรจะเปลี่ยนแปลงไปอย่างไร ก็จะเป็นตัวที่ถูกวิเคราะห์ในกระบวนการ วิเคราะห์ เพราะฉะนั้นถึงมีการเปลี่ยนแปลงอย่างไร ถ้าชาวบ้านวิเคราะห์ เป็นก็จะปรับตัวได้เรื่อยไป ฉะนั้นจึงกล่าวว่า การมีองค์กรชุมชนกับกระบวนการเรียนรู้ของชาว บ้าน คือ หัวใจของการพัฒนาหรือคือตัวการพัฒนานั่นเอง องค์กรชุมชนกับก รจัดก รทรัพย กร คนที่จนที่สุด คนไม่มีที่ดินที่สุด ไม่สามารถกู้เงินได้ เพราะไม่มีอะไร เป็นประกัน นั่นมองมาจากมิติทางวัตถุเท่านั้น องค์กรชุมชนเป็นทรัพย์สมบัติหรือทุนท งสังคม (Social asset หรือ capital) องค์กรชุมชนควรเป็นนิติบุคคล และสามารถท� นิติกรรมได้ นี้ไม่ใช่เรื่องแปลกอะไร เพราะวัดทุกวัดก็เป็นนิติบุคคล ห้างหุ้นส่วน ก็เป็นนิติบุคคล บริษัทก็เป็นนิติบุคคล รัฐบาลควรออกกฎหมายที่จะเอื้อ อ� นวยให้องค์กรชุมชนจดทะเบียนเป็นนิติบุคคลได้โดยสะดวก รั ฐ บาลให้ บ ริ ษั ท เช่ า ที่ ดิ น ปลู ก ป่ า ได้ ฉั น ใด ก็ ค วรให้ อ งค์ ก รชุ ม ชน จัดการเรื่องทรัพยากรได้เช่นเดียวกัน 70 ประเวศ วะสี า า า า �� Edit ��62 .indd 70 4/30/2564 BE 10:29 AM ำ ำ ถ้ากระจายอ� นาจให้องค์กรชุมชนจัดการเรื่องทรัพยากรได้ จะเกิด การลงตัวอย่างใหญ่หลวงในสังคม ย้อนหลังกลับไปเนิ่นนาน ชาวบ้านที่เกิดมาทุกคนมีที่ดิน ป่าไม้ แหล่ง น�้ เป็นที่อยู่อาศัย และท� มาหากินเป็นธรรมชาติหรือธรรมดา อาจเรียกว่า เป็นสิทธิตามธรรมชาติของความเป็นมนุษย์ ต่อมารัฐได้ถือว่าทรัพยากรเหล่านี้เป็นของรัฐจะจัดให้ผู้ใดใช้หรือไม่ ให้ใช้ก็ได้ เรียกว่ามีการรวมศูนย์อ� นาจในการจัดการทรัพยากร ในการรวมศูนย์อ� นาจนี้ ต่อให้มีเจตนาดีเท่าไร ก็ไม่สามารถจัดการ ได้อย่างทั่วถึงเป็นธรรม เป็นผลให้มีการท� ลายทรัพยากรไปเป็นอันมาก และชาวบ้านเดือดร้อนแสนสาหัส เพราะขาดที่ท� กิน ขาดป่าไม้ ขาดแหล่ง น�้ เป็ น ที่ ท ราบกั น ในระดั บ โลกว่ า การที่ จ ะอนุ รั ก ษ์ สิ่ ง แวดล้ อ มและ ทรัพยากรไว้ได้ต้องกระจายอ� นาจการจัดการทรัพยากร หรือคืนสิทธิให้ ชุมชน ถ้าองค์กรชุมชนสามารถจัดการเรื่องที่ดิน ป่าไม้ แหล่งน�้ ชาวบ้าน ทุกครอบครัวจะมีที่อยู่อาศัยและที่ท� กินถาวร ประชาชนจะปลูกป่าขึ้นเอง เต็มประเทศ เพราะได้รับประโยชน์จากป่า และจะเป็นผู้ดูแลป่า ต้นน�้ ล� ธารจะกลับคืนมา แก้ความแห้งแล้ง และการขาดแคลนน�้ จืด พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หวั ทรงมีพระราชกระแสรับสั่ง ณ ส� นักงาน เกษตรภาคเหนือที่จังหวัดเชียงใหม่ เมื่อวันที่ ๒๖ กุมภาพันธ์ ๒๕๒๔ มี ใจความว่า “กรมป่าไม้ไม่มีทางรักษาป่าไว้ได้ เพราะไม่สามารถไปไล่จับคนทั้ง ประเทศ แต่ต้องให้ประช ชนเป็นผู้ปลูกป่ ได้รับประโยชน์จ กป่ และ เป็นผู้รักษ ป่ ” 71 ฟื้นพลังชุมชน สู่ การอภิวัฒน์ ำ ประเทศไทย ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ �� Edit ��62 .indd 71 4/30/2564 BE 10:29 AM ำ า า า า า า ที่รับสั่งอย่างนี้คือแนวคิดเรื่องป่ ชุมชน (community forestry) หรือป่าสังคม (social forestry) ชุมชนสามารถดูแลรักษาป่าได้ ถ้าเขาได้ประโยชน์จากป่าไปพร้อมกัน ด้วย ซึ่งที่แท้ก็เป็นเรื่องของการกลับไปหาธรรมชาติหรือธรรมะนั่นเอง ถ้ า สั ง คมไทยเข้ า ใจเรื่ อ งนี้ และส่ ง เสริ ม ให้ ชุ ม ชนเป็ น ผู ้ จั ด การ ทรัพยากรคือที่ดิน ป่าไม้ และแหล่งน�้ ขนาดเล็ก ศานติสุขจักกลับคืนมาสู่ แผ่นดิน ก รส่งเสริมสนับสนุนองค์กรชุมชน ชาวบ้านบางแห่งอาจจะรวมตัวกันเองเพื่อสร้างองค์กรชุมชน แต่ส่วน ใหญ่ต้องการตัวกระตุ้น หรือที่เรียกว่า facilitator หรือ catalyst บางคน เรียกว่า change agent บางที่ก็เรียกว่านักพัฒน จ� เป็นต้องมีนักพัฒนาหนึ่งคนต่อหนึ่งหมู่บ้านหรือสองหมู่บ้าน นักพัฒนาอาจเป็นพัฒนากร เกษตรต� บล ครูที่อยู่ในพื้นที่ หรือเป็น นักพัฒนาเอกชน (NGO) บางครั้งเป็นนักสาธารณสุข หรือพระ นักพัฒนามีหน้าที่ส่งเสริมให้ชาวบ้านมารวมตัวประชุมกัน ตรงนี้ต้อง ใช้ความอดทน และความเพียรพยายามมาก เพราะชาวบ้านจะไม่อยากมา ประชุม อาจต้องใช้เวลาหลายเดือน เมื่อชาวบ้านท� การวิเคราะห์ปัญหา นักพัฒนาก็ร่วมด้วย และคอย เอื้ออ� นวย แต่ไม่ยัดเยียด เมื่อชาวบ้านต้องการข้อมูลข่าวสารความรู้ใน การวิเคราะห์ นักพัฒนาก็ช่วยชี้ช่องแนะน� นักพัฒนาไม่ใช่ผู้สอนชาวบ้าน แต่ร่วมในกระบวนการเรียนรู้กับชาว บ้าน 72 ประเวศ วะสี า ำ า า ำ ำ �� Edit ��62 .indd 72 4/30/2564 BE 10:29 AM ำ ำ ำ ที่ต้องการความเข้าใจร่วมกันก็คือ นักพัฒนาที่เป็นข้าราชการไม่ใช่ ตัวแทนที่จะเอางานของกรมไปลง ถ้าท� อย่างนี้จะไม่ได้ผล เป็นเพียงผล งานของกรมเท่านั้น ไม่ใช่ผลงานพัฒนาของชาวบ้าน ถ้ากรมสามารถปรับเปลี่ยนวิธีท� งาน วิธีการงบประมาณ และวิธี ประเมินผล ให้เป็นการส่งเสริมและสนับสนุนการพัฒนาของชาวบ้านได้ จะ เกิดอานิสงส์ยิ่งใหญ่ในแผ่นดิน ตรงนี้ต้องการความเข้าใจร่วมกันของกรม กระทรวง จังหวัด ก.พ. ส� นักงบประมาณ และรัฐบาล ซึ่งเกือบเป็นไปไม่ได้ การพัฒนาจึงเป็น ไปได้ยาก เพราะเป็นเรื่องที่ละเอียดอ่อน รัฐบาลจะเข้าใจเรื่องใหญ่ ๆ หยาบ ๆ การพัฒนาชนบทก็เป็นเรื่องใหญ่ แต่ละเอียดอ่อน ถ้ารัฐบาลใดเข้าใจ จึงจะเอื้ออ� นวยให้เกิดความร่มเย็นเป็นสุขขึ้นได้ อย่างไรก็ตามไม่ควรต้องรอรัฐบาลสั่ง คนไทยที่เข้าใจก็ควรจะช่วย กันท� ไปเลย เพราะบ้านเมืองนี้เป็นของเราทั้งหมดร่วมกัน 73 ฟื้นพลังชุมชน สู่ การอภิวัฒน์ ำ ประเทศไทย ำ ำ ำ ำ �� Edit ��62 .indd 73 4/30/2564 BE 10:29 AM ๑๕ ความถูกต้อง ต้องก่อตัวขึ้นมาจาก หน่วยย่อยข้างล่าง ระบบร่ งก ยของเร ทุกคนเป็นระบบที่ซับซ้อนสุดประม ณ แต่เรา ทุกคนเติบโตขึ้นมาจากเซลล์เซลล์เดียว ซึ่งเกิดจากไข่ของแม่ผสมกับสเปิร์ม ของพ่อ เซลล์เซลล์เดียวนี้ต้องมีความถูกต้องทุกอย่าง จึงจะให้ก� เนิดแก่คน ที่มีความสมบูรณ์ ถ้ามีอะไรผิดปกติไปแม้นิดเดียว อาจท� ให้ชีวิตใหม่นี้ตายหรือมีความ พิการ เช่น ในเซลล์เซลล์เดียวที่ว่านี้ มีดีเอ็นเอซึ่งเป็นรหัสชีวิตที่มีความยาว ถึงสามพันล้านตัวอักษร บางครั้งมีความผิดปกติไปที่อักษรตัวเดียว ระบบ ทั้งหมดก็รวนไปได้ คัดจากส่วนหนึ่งของหนังสือชื่อ พลังขับเคลื่อนการจัดการตนเองบนแผ่นดินไทย - ความเหลื่อมล�้ กับ 74 วิกฤติการณ์ทางสังคม พิมพ์ครั้งที่หนึ่ง พฤศจิกายน ๒๕๕๗ โดย ส� นักพิมพ์หมอชาวบ้าน ประเวศ วะสี า า า า ำ �� Edit ��62 .indd 74 4/30/2564 BE 10:29 AM ำ ำ ำ รูปที่ ๖ ชีวิตเริ่มจากเซลล์เซลล์เดียว เซลล์หรือหน่วยย่อยพื้นฐานต้องมีความ ถูกต้อง จึงให้ก� เนิดแก่ชวี ิตที่มีความเป็นปกติ เซลล์เซลล์เดียวที่มีความถูกต้องทุกอย่างจะแบ่งตัวเป็น ๒ เป็น ๔ เป็น ๘ เป็น ๑๖ ... เรื่อย ๆ ไป และเจริญแตกตัวไปเป็นสมอง เป็นหัวใจ ตับ ปอด ไต ล� ไส้ ... แต่ละอวัยวะมีความซับซ้อนสุดประมาณ แต่ทั้งหมด ต้องมีความถูกต้องเราจึงมีสุขภาพดีและอายุยืน ความถูกต้องของระบบร่างกายทั้งหมดมาจากความถูกต้องของหน่วย ย่อย คือเซลล์ เซลล์เป็นหน่วยย่อยพื้นฐานของทุกอวัยวะ เซลล์มีความถูกต้องท� ให้อวัยวะมีความถูกต้อง อวัยวะมีความถูกต้องท� ให้ชีวิตมีความถูกต้อง หน่วยย่อยพื้นฐ นของสังคม คือ ชุมชน สรรพชีวิตเกิดขึ้นมาจากธรรมชาติ และเป็นไปตามธรรมชาติหรือตาม หลักของธรรมชาติ 75 ฟื้นพลังชุมชน สู่ การอภิวัฒน์ ประเทศไทย ำ ำ �� Edit ��62 .indd 75 4/30/2564 BE 10:29 AM ำ ำ า สัตว์ก็จะเรียนรู้โดยธรรมชาติว่า ถ้าอยู่กันเป็นฝูงจะช่วยให้รอดชีวิต มากกว่าอยู่เดี่ยว ๆ ฝูงสัตว์ก็คือชุมชน มนุษย์ตั้งแต่ดึกด� บรรพ์ด� รงชีพด้วยการล่าสัตว์และเก็บของป่ากิน ก็อยู่กันเป็นกลุ่ม ๆ หรือชุมชน เพราะพบว่าอยู่เป็นกลุ่มดีกว่าอยู่เดี่ยว ๆ เช่น ปลอดภัยกว่า ช่วยกันจับสัตว์ได้ดีกว่า ครั้นเมื่อประมาณ ๑๐,๐๐๐ ปีที่แล้ว เมื่อค้นพบเทคโนโลยีการเกษตร ก็ตั้งบ้านเรือนอยู่เป็นชุมชนเกษตรกรรม ชุมชนเกษตรกรรมมีความยั่งยืน มาประมาณ ๑๐,๐๐๐ ปี เพราะเป็ น ระบบการอยู ่ ร ่ ว มกั น อย่ า งสมดุ ล ระหว่างคนกับคน และระหว่างคนกับสิ่งแวดล้อม ตรงนี้เป็นเรื่องที่จะต้องตราไว้ให้ดีว่า เมื่อมนุษย์คิดตามธรรมชาติ เช่น ในครอบครัวและในชุมชนถือก รอยู่ร่วมกัน (Living together) เป็น ส คัญ ไม่ได้คิดเชิงกฎหม ยสูงสุด เสรีภ พสูงสุด หรือก ไรสูงสุดเป็น ส คัญ การอยู่ร่วมกันในชุมชนท� ให้ต้องช่วยเหลือเกื้อกูลกันประนีประนอม จัดระบบการใช้ทรัพยากรอย่างเป็นธรรมและยั่งยืน เคารพและอนุรักษ์ ธรรมชาติ ดังที่เรียก แผ่นดินว่าพระแม่ธรณี แม่น�้ ว่าพระแม่คงคา และมี รุกขเทวดาสิงสถิตย์อยู่ในต้นไม้ เหล่านี้เป็นคติเชิงคุณค่า เมื่อเห็นคุณค่าก็ ไม่ท� ลาย เมื่อไม่ท� ลายก็สมดุลและยั่งยืน ลองคิดดูให้ดี ๆ ระบบการอยู่ร่วมกันอย่างสมดุลระหว่างคนกับคน และระหว่างคนกับสิ่งแวดล้อมคือศีลธรรม จึงกล่าวว่า ชุมชน คือที่อยู่ของศีลธรรม ในขณะที่สังคมข้างบนจะไม่มีที่อยู่ของศีลธรรมเลย แม้มีการสอนวิชา ศีลธรรมก็ไม่มีศีลธรรม เพราะศีลธรรมไม่ใช่วิชาแต่คือระบบการอยู่ร่วมกัน 76 ประเวศ วะสี ำ ำ า �ำ า า �ำ �ำ ำ ำ �� Edit ��62 .indd 76 4/30/2564 BE 10:29 AM ำ ำ เมื่อชุมชนคือศีลธรรมหรือความถูกต้อง หรือการอยู่ร่วมกันอย่าง สมดุล จึงยั่งยืนมาช้านานประมาณ ๑๐,๐๐๐ ปี สังคมเมืองซึ่งเป็นสังคมขนาดใหญ่ เพิ่งเป็นเรื่องไม่กี่ร้อยปีมานี่เอง เกิดจากการค้าและอุตสาหกรรมที่เติบโตขึ้น สังคมใหญ่ข้างบนเป็นสังคมแบบตัวใครตัวมัน ขาดความเป็นชุมชน ไม่ได้คิดเชิงการอยู่ร่วมกันอีกต่อไป แต่คิดเชิงแสวงหาก� ไรสูงสุด คิดเชิง อ� นาจ คิดเชิงการค้าเสรี กลายเป็นระบบทุนนิยมขนาดใหญ่ที่เชื่อมโยงและ ซับซ้อน เต็มไปด้วยมายาคติต่าง ๆ ในขณะที่ระบบเศรษฐกิจชุมชน เป็นเศรษฐกิจจริง และบูรณาการกับ การอยู่ร่วมกันอย่างสมดุลระหว่างคนกับคนและระหว่างคนกับสิ่งแวดล้อม ระบบเศรษฐกิจมหภาคทุนขนาดใหญ่มีอ� นาจมาก ทุนใหญ่กินทุนเล็ก มีความซับซ้อน เกิดวิกฤติในระบบได้ง่าย ไม่ มั่นคง น� ไปสู่ความเหลื่อมล�้ ทางรายได้และการท� ลายสิ่งแวดล้อมสูง ดัง ที่ท� ให้เกิดสภาวะโลกร้อนและภัยพิบัติต่าง ๆ แม้ ป ระเทศต้ น แบบเสรี ภ าพและประชาธิ ป ไตยอย่ า งอั ง กฤษและ สหรัฐอเมริกาก็ไม่สามารถต้านพลังของทุนขนาดใหญ่ที่ท� ให้เกิดความ เหลื่อมล�้ เศรษฐกิจขนาดหนักและเกิดวิกฤตการณ์อ่ืน ๆ ต่อไปอย่างไม่มี ทางแก้ไข และคงแก้ไม่ได้ในระบบเศรษฐกิจมายาคติแบบเดิม เพราะระบบเศรษฐกิจข้างบนซับซ้อนและมีมายาคติมากเกินกว่าที่จะ ท� ให้ถูกต้องได้ คว มถูกต้องต้องก่อตัว (self-organized) ขึ้นม จ กหน่วยย่อยข้ ง ล่ ง ประดุจร่ งก ยของเร ที่ซับซ้อนเกิดม จ กคว มถูกต้องของเซลล์เซลล์ เดียว เซลล์ของสังคม คือชุมชน 77 ฟื้นพลังชุมชน สู่ การอภิวัฒน์ ประเทศไทย ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ �� Edit ��62 .indd 77 4/30/2564 BE 10:29 AM ำ า า า า า า า า า า า ความเป็นธรรม ระบบต่างๆ - เศรษฐกิจ การศึกษา - การเมืองการปกครอง - ความยุติธรรม ท้องถิ่น ชุมชน รูปที่ ๗ พระเจดีย์แห่งการพัฒนา ชุมชนท้องถิ่นที่เข้มแข็งจัดการตนเองได้เป็น ฐานของพระเจดีย์ องค์พระเจดีย์คอื ระบบต่างๆ ที่ต้องเชือ่ มระหว่างฐาน กับยอด ระบบและฐานต้องเกือ้ กกูลซึง่ กันและกัน ยอดคือความเป็นธรรม ชุมชนมีขนาดเล็กและผู้คนอยู่ใกล้ชิดกัน ค� นึงถึงการอยู่ร่วมกัน ชุมชนจึงรวมตัวกันจัดการตนเองให้มีความถูกต้องได้ง่าย ชุมชนที่มีความถูกต้อง หล ย ๆ ชุมชนรวมกันเป็นท้องถิ่นจัดก ร ตนเองให้มีคว มถูกต้อง ท้องถิ่นหลาย ๆ ท้องถิ่น รวมกันเป็นท้องถิ่นขนาดใหญ่ เช่น จังหวัด และกลุ่มจังหวัดตามรูปที่ ๗ หรือพระเจดีย์แห่งการพัฒนา ชุมชนท้องถิ่นที่เข้มแข็งจัดก รตนเองได้ มีคว มถูกต้อง จะเป็นฐ น 78 ที่มีคว มถูกต้องของประเทศ ประเวศ วะสี ำ �� Edit ��62 .indd 78 4/30/2564 BE 10:29 AM า า า า า า า องค์พระเจดีย์คือระบบต่าง ๆ เช่น ระบบเศรษฐกิจ ระบบการศึกษา ระบบสุขภาพ ระบบการเมืองการปกครอง ระบบความยุติธรรม ไม่ใช่เป็น ไปแบบแยกส่วน แต่เชื่อมโยงประสานระหว่างฐานกับยอดของพระเจดีย์ ต้องเกื้อกูลให้ฐานแข็งแรง ไม่ใช่ทิ้งฐานหรือทุบฐาน ฐานที่แข็งแรงก็จะเกื้อกูลให้ระบบนั้น ๆ มีความถูกต้องและมั่นคง ทั้งหมดต้องมุ่งสู่ความเป็นธรรม คือยอดพระเจดีย์ที่เปล่งรัศมีของความถูก ต้อง ระบบที่ไม่เชื่อมโยงกับฐานจะสร้างความเป็นธรรม ไม่ได้ ไม่มีพระเจดีย์องค์ใด สร้ งส เร็จจ กยอด พระเจดีย์ต้องสร้างจากฐาน ระบบเศรษฐกิ จ มหภาคที่ เ ชื่ อ มโยงกั บ ระบบเศรษฐกิ จ ชุ ม ชนอย่ า ง เกื้อกูลกัน จะมีความมั่นคง ไม่วูบวาบวิกฤติบ่อย ๆ แบบปัจจุบันทั้งโลก เพราะไม่เชื่อมกับฐาน ถ้าเราเข้าใจเรื่องความถูกต้องต้องก่อตัวขึ้นมาจากหน่วยย่อยข้างล่าง คือชุมชนจัดการตนเอง ท้องถิ่นจัดการตนเอง และรูปพระเจดีย์แห่งการ พัฒนา บ้านเมืองของเราก็ไม่ยากเลยที่จะมีการพัฒนาอย่างสมดุลและยั่งยืน ภายใน ๕ - ๑๐ ปี ก็เห็นหน้าเห็นหลัง 79 ฟื้นพลังชุมชน สู่ การอภิวัฒน์ ประเทศไทย า �ำ า �� Edit ��62 .indd 79 4/30/2564 BE 10:29 AM ๑๖ ปฏิจจสมุปปบาท แห่ง วิกฤติชาติ การปฏิรูปประเทศไทยก� ลังเป็นระเบียบวาระแห่งชาติ ทุกภาคส่วนควรร่วมปฏิรูป เพราะถ้ามีการรวมตัวร่วมคิดร่วมท� ใน เรื่องของส่วนรวมทั่วทุกพื้นที่ของสังคม ก็จะเป็นการปฏิรูปไปในตัว คือ ปฏิรูปจากสังคมทางดิ่งเป็นสังคมทางราบ ฉะนั้นกระบวนการที่ทุกภาคส่วนมีส่วนร่วมในการปฏิรูปควรจะต่อ เนื่องยาวนาน เลยอายุของสภาปฏิรูปแห่งชาติ (สปช.) เพราะกระบวนการ ปฏิรูปโดยประชาชน คือการปฏิรูป ขอให้ช่วยกันตราข้อนี้กันไว้ให้ดี ๆ ค� ถามต่อไปก็คือปฏิรูปอะไร สปช. ก� หนดเรื่องที่จะปฏิรูปไว้ ๑๑๑ เรื่อง ก็เป็นเรื่องที่ดี เพื่อให้เห็นภาพรวมแห่งความเชื่อมโยงของเหตุปัจจัย ๑ หัวข้อการปฏิรูปที่ก� หนดไว้ในรัฐธรรมนูญ มาตรา ๒๗ ให้มีสภาปฏิรูปแห่งชาติมีหน้าที่ศึกษาและเสนอแนะ เพื่อให้เกิดการปฏิรูปในด้านต่าง ๆ ๑๑ เรื่อง ดังต่อไปนี้ (๑) การเมือง (๒) การบริหารราชการแผ่นดิน (๓) กฎหมายและกระบวนการยุติธรรม (๔) การปกครองท้องถิ่น (๕) การศึกษา (๖) เศรษฐกิจ (๗) พลังงาน (๘) สาธารณสุขและสิ่งแวดล้อม (๙) สื่อสารมวลชน (๑๐) สังคม (๑๑) อื่นๆ คัดจากส่วนหนึ่งของหนังสือชื่อ ปฏิรูปสังคม - ชุมชนเข้มแข็ง สังคมเข้มแข็ง พลังพลเมืองเข้มแข็ง - หัวใจของ การปฏิรูปประเทศไทย พิมพ์ครั้งที่หนึ่ง ธันวาคม ๒๕๕๗ จัดพิมพ์โดย ส� นักงานคณะกรรมการสุขภาพแห่ง 80 ชาติ ประเวศ วะสี ำ ำ �� Edit ��62 .indd 80 4/30/2564 BE 10:29 AM ำ ำ ำ ำ ให้ชัดขึ้น เพื่อเป็นพลังแห่งความเข้าใจ (power of understanding) ใน ตอนนี้จะเขียนเรื่องปฏิจจสมุปปบาทแห่งวิกฤติชาติ ปฏิจจสมุปปบาท (ปะติดจะสะหมุบปะบาด) หมายถึงความเป็นเหตุ ปัจจัยที่หนุนเนื่องกันท� ให้เกิดความทุกข์ เราฟังพระสวดอยู่ แทบทุกวัน แต่เราไม่เข้าใจเอง คือตอนที่ตั้งต้นว่า อวิชชา ปัจจยา สังขารา อวิชชาหรือความไม่รู้ ความไร้ปัญญา เป็นปัจจัยให้เกิดสังขาร แล้วท่านก็ต่อ ๆ ไปอีก ๑๑ ขั้นตอนว่า อะไรท� ให้เกิดอะไร อะไร ท� ให้เกิดอะไร ฯลฯ จนเกิดเป็นความทุกข์ขึ้น หลักคิดทางพุทธเรื่องกระแสของเหตุปัจจัย หรือความเป็นเหตุเป็น ผลมีความเป็นวิทยาศาสตร์อย่างยิ่งและมีพลังอย่างยิ่ง (วันหลังผมจะ อธิบายให้ฟัง ท� ไมสิ่งที่เรียกว่า ธรรมะหรือความเป็นเหตุเป็นผลทางพุทธ นี้ มีความเป็นวิทยาศาสตร์ยิ่งกว่าวิทยาศาสตร์) ที นี้ เ ราลองมามองปฏิ จ จสมุ ป ปบาทแห่ ง วิ ก ฤติ ช าติ ดู ใ ห้ เ ห็ น ความ สัมพันธ์ระหว่างเหตุปัจจัยต่าง ๆ ๑. อวิชช และคว มประม ท อวิชชา คือความไม่รู้หรือการขาดปัญญาหรือการตกอยู่ใน โมหภูมิ ไม่เข้าใจสภาพความเป็นจริง สาเหตุ อะไรดี อะไรไม่ดี และมรรควิธีในการออกจากทุกข์หรือวิกฤติ ความประมาทคือ ความไม่ตื่นตัวที่จะเรียนรู้ ความทอดหุ่ย อันเป็นกรรมเก่า เพราะ ประเทศไทยตั้งอยู่ในภูมิประเทศที่อุดมสมบูรณ์ ไม่มีภัยพิบัติทาง ธรรมชาติ ท� ให้คนไทยไม่ตื่นตัวระแวดระวังภัย ตื่นตัวเรียนรู้ จัดการแก้ปัญหา ตกอยู่ในความประมาท 81 ฟื้นพลังชุมชน สู่ การอภิวัฒน์ ประเทศไทย ำ ำ ำ ำ า า า �� Edit ��62 .indd 81 4/30/2564 BE 10:29 AM ำ ความประมาทท� ให้มีอวิชชามากขึ้น อวิชชาก็ท� ให้ประมาท มากขึ้น อวิชชาและความประมาทจึงเป็นปัจจัยหนุนส่งซึ่งกันและ กัน ท� ให้วิกฤติและออกจากวิกฤติไม่ได้ ๒. โลกทัศน์ วิธคี ิด จิตส นึก เพราะอวิชชาและความประมาทท� ให้จิตของคนไทยมีขนาด เล็กไม่โตตามตัวของสังคม สังคมปัจจุบันเติบโตเชื่อมโยงและซับซ้อน แต่จิตของคนไทย ยังเล็ก เห็นแคบ ๆ ตื้น ๆ แยกส่วน คือเห็นแก่ตัวและพวกพ้อง เพียงกลุ่มเล็ก ๆ ไม่เห็นทั้งหมดและท� เพื่อทั้งหมด การเห็นแบบแยกส่วนและท� แบบแยกส่วนจะน� ไปสู่วิกฤติ เสมอ ๓. สัมพันธภ พเชิงอ น จ เพราะอวิชชาและจิตเล็กท� ให้สัมพันธภาพในสังคมไทยเป็น สัมพันธภาพเชิงอ� นาจ สัมพันธภาพเชิงอ� นาจท� ให้เกิด ๓.๑ สังคมท งดิ่ง (vertical society) ที่ท� ให้เศรษฐกิจไม่ดี การเมืองไม่ดี และศีลธรรมไม่ดี ๓.๒ ระบบร ชก รที่รวมศูนย์อ น จ ที่ท� ให้เกิดปัญหาเกือบ ทุกชนิดในประเทศไทย เช่น ชุมชนท้องถิ่นอ่อนแอ ความ ขั ด แย้ ง ระหว่ า งอ� นาจรวมศู น ย์ กั บ วั ฒ นธรรมท้ อ งถิ่ น เช่น ความรุนแรงที่ภาคใต้ ระบบราชการไม่มีปัญญาที่จะ แก้ปัญหายาก ๆ เพราะเป็นระบบอ� นาจมากกว่าระบบ ปัญญา คอร์รัปชั่นสูง การแย่งชิงอ� นาจทางการเมือง รุ น แรง เพราะใครชนะกิ น รวบหมดทั้ ง ประเทศ ท� 82 รัฐประหารได้ง่าย ประเวศ วะสี ำ ำ ำ �ำ ำ ำ ำ ำ า �ำ า ำ ำ ำ ำ า ำ �� Edit ��62 .indd 82 4/30/2564 BE 10:29 AM า า �ำ า ำ ำ ำ ำ ำ ๓.๓ ระบบก รเมืองที่มีคุณภ พต่ เพราะสนใจเรื่องอ� นาจ และเงินสูง ๔. ระบบก รศึกษ ผิด ๆ เพราะอวิชชาจึงจัดระบบการศึกษาผิด ๆ ที่เน้นแต่การท่องวิชา เท่านั้น ไม่ศึกษาจากความเป็นจริง จึงท� ให้ไม่รู้จักประเทศไทย เมื่อไม่รู้ความจริงของประเทศไทย ก็ท� ให้ถูกต้องไม่ได้ ไม่ใช้ การศึกษาเข้าแก้ไขปัญหาต่าง ๆ เช่น การศึกษาจะต้องสร้างวิธีคิด และจิตส� นึกใหม่ สร้างพลังพลเมืองเพื่อการสร้างสังคมทางราบ สร้างระบบเศรษฐกิจที่ถูกต้อง การศึกษาที่ผิด ๆ เป็นปัจจัยให้มีอวิชชามากขึ้น และไม่สามารถ หลุดออกจากสภาวะวิกฤติ ๕. ระบบก รสื่อส รที่ไม่ใช้สัมม ว จ ระบบการสื่อสารที่ดีจะท� ให้สังคมเกิดปัญญาพากันออกจาก วิกฤติได้ สัมมาวาจาหมายถึง (๑) จะพูดอะไรต้องเป็นความจริง มีที่มา มีที่อ้างอิง (๒) พูดเป็นปิยวาจา ไม่พูดเสียดสี ยุยงให้เกิดความแตกแยก หรือเกลียดชัง (๓) พูดถูกกาละเทศะ (๔) พูดแล้วเกิดประโยชน์ หากมีการสื่อสารด้วยสัมมาวาจา สังคมก็จะมีปัญญามากขึ้น แต่การสื่อสารในสังคมไทย ไม่ว่าระหว่างบุคคล หรือสื่อสาร มวลชน หรือโซเชียลมีเดีย ห่างไกลจากการเป็นสัมมาวาจา เช่น ใช้ความจริงน้อย อาจพูดส่อเสียด ถากถาง ยุยง เสี้ยม ใส่ความ 83 ฟื้นพลังชุมชน สู่ การอภิวัฒน์ า า � ำ ำ ประเทศไทย า า ำ ำ ำ า า า า า ำ �� Edit ��62 .indd 83 4/30/2564 BE 10:29 AM ไม่ค� นึงถึงความเป็นธรรมและประโยชน์ ทั้งนี้เพราะอวิชชา ความ มีจิตเล็ก โครงสร้างเชิงอ� นาจ การไม่สื่อสารสัมมาวาจาท� ให้มี อวิชชามากขึ้น และไม่หลุดจากภาวะวิกฤติได้ ๖. ระบบเศรษฐกิจที่ผดิ ๆ ระบบเศรษฐกิจที่ผิด ๆ ท� ให้แก้ความยากจนไม่ได้ เกิดความ เหลื่อมล�้ อย่างสุด ๆ เกิดการท� ลายสิ่งแวดล้อมและทรัพยากร ธรรมชาติอย่างมโหฬาร ระบบเศรษฐกิจที่ผิด ๆ เกิดจากอวิชชาอันเกิดจากการศึกษา แบบท่องวิชา แต่ไม่รู้จักความจริงของแผ่นดินไทย การท่องวิชาที่ถ่ายทอดมาจากตะวันตก และการไปเรียนต่อใน ประเทศตะวันตก ก็ติดเอาความคิดแบบตะวันตกเข้ามาใช้โดยไม่ เข้าใจความจริงของแผ่นดินไทย ท� ให้แก้ปัญหาทางเศรษฐกิจไม่ ได้ ภูมิประเทศของเมืองหนาวกับของประเทศไทยไม่เหมือนกัน ท� ให้ฐานทางเศรษฐกิจต่างกัน เมืองหนาวนั้นธรรมชาติขาดแคลน คนเมืองหนาวจึงต้องไป ปล้นหรือแย่งชิงจากดินแดนที่อุดมสมบูรณ์กว่า เอามากินเอามา ใช้ ดั ง ที่ ช าวยุ โ รป เมื่ อ มี อ� นาจทางอาวุ ธ ขึ้ น ก็ ไ ปยึ ด ดิ น แดน ประเทศต่าง ๆ ทั่วโลกเป็นอาณานิคม เพื่อแย่งชิงทรัพยากรของ เขา เอาไปกินไปใช้ในบ้านเมืองของตน โดยก่อให้เกิดการท� ลาย ฐานทางทรัพยากรและทางวัฒนธรรมของประเทศอาณานิคม ระบบเศรษฐกิจแบบตะวันตกจึงมีฐ นอยู่ที่ก รแย่งชิง 84 ประเวศ วะสี ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ �� Edit ��62 .indd 84 4/30/2564 BE 10:29 AM ำ ำ า า ประเทศไทยเป็นเขตร้อนชื้น ธรรมชาติอุดมสมบูรณ์ แบบ ทรัพย์ในดินสินในน�้ ระบบเศรษฐกิจของไทยเป็นระบบเศรษฐกิจ ฐ นทรัพย กร คนไทยได้วิธีคิดแบบอาณานิคม ก็เอาระบบเศรษฐกิจแบบแย่ง ชิ ง เข้ า มาใช้ กั บ คนไทยด้ ว ยกั น เอง ก็ ใ ห้ เ กิ ด การท� ลายฐาน ทรัพยากรและฐานวัฒนธรรม แบบที่ประเทศมหาอ� นาจท� กับ อาณานิคม ท� ให้คนไทยส่วนใหญ่ยากจนลงหมดเนื้อหมดตัว คนส่วนน้อยรวยขึ้นเกิดความเหลื่อมล�้ ขนาดหนัก น� ไปสู่ ปัญหาทางสังคมและทางการเมืองอย่างแก้ไม่ไหว ๗. คว มทุกข์และวิกฤติช ติ เหตุปัจจัยต่าง ๆ ดังกล่าวข้างต้น เชื่อมโยงสัมพันธ์กันเป็น ลูกโซ่แห่งความทุกข์ ส่งผลให้เกิดเป็นความทุกข์และวิกฤติชาติ เช่น แก้ไขความยากจนไม่ได้ เกิดความเหลื่อมล�้ ขนาดหนัก ไม่ สามารถอนุรักษ์และใช้ทรัพยากรธรรมชาติอย่างเป็นธรรมและ ยั่งยืน ระบบรัฐมีสมรรถนะต�่ แต่คอร์รัปชั่นสูง ไม่มีความสามารถ จะแก้ปัญหาของประเทศชาติได้ มีความขัดแย้งและความรุนแรง เพิ่มขึ้น มหาวิทยาลัยไม่สามารถเป็นหัวรถจักรทางปัญญาพาชาติออก จากวิกฤติได้ เหล่านี้ คือทุกขโทมนัสอุปายาสของชาติ เพราะมีห่วงโซ่ของเหตุปัจจัย ที่เรียกว่า ปฎิจจสมุปปบาท อันเริ่มต้นด้วยอวิชชา ในการปฎิรูปประเทศไทย บางท่านกล่าวว่าปฎิรูปการเมืองให้ดีอย่าง เดียวแล้วทุกอย่างจะดีเอง 85 ฟื้นพลังชุมชน สู่ การอภิวัฒน์ ำ ประเทศไทย า า ำ ำ ำ ำ ำ ำ า า ำ ำ �� Edit ��62 .indd 85 4/30/2564 BE 10:29 AM ๒. วิโลกทัธคี ดิ ศจิตน์สำ�นึก ๖. ระบบเศรษฐกิจผิด ๆ แก้ความยากจนไม่ได้ ความเหลื่อมล�้ ท� ลายสิ่งแวดล้อม ๑. ๕. ระบบก รสื่อส รที่ไม่ใช้สัมม ว จ 86 รูปที่ ๘ ปฏิจจสมุปปบาทแห่งวิกฤติชาติ ประเวศ วะสี ำ ำ า า า า า �� Edit ��62 .indd 86 4/30/2564 BE 10:29 AM ๓. สัมพันธภ พเชิง๓.๑อำ�นสัจงคมทางดิ่ง . อวิชช และ คว มประม ท ๓.๒ ระบบรัฐรวม ศูนย์อ นาจ ๓.๓ การเมืองเรื่องอ นาจ และผลประโยชน์ ๔. ระบบก รศึกษ ผิด ๆ ๗. ควเศรษฐกิมทุกจข์ไม่และวิดี กกฤติรเมืชองไม่ติ ดี ศิลธรรมไม่ดี คว มเหลื่อมล้ ข ดคว มเป็นธรรม คว มรุนแรง 87 ฟื้นพลังชุมชน สู่ การอภิวัฒน์ ประเทศไทย า า ำ� า ำ� า า า า �� Edit ��62 .indd 87 4/30/2564 BE 10:29 AM า า า า � ำ า า า ลองหันไปดูรูปที่ ๘ ให้เหตุปัจจัยต่าง ๆ ที่เชื่อมโยงกันเป็นลูกโซ่ก่อให้ เกิดวิกฤติชาติแล้วจะเข้าใจว่า ท� ไมปฎิรูปการเมืองอย่างเดียวจึงไม่ได้ผล จริงอยู่การเมืองไม่ดีส่งผลร้ายแรงต่อประเทศชาติ แต่การเมืองไม่ดี ก็เป็นปลายเหตุอย่างหนึ่ง คือหัวข้อ ๓.๓ ในรูป ๘ ซึ่งต้องแก้ไขเหตุปัจจัย อื่น ๆ ด้วย การเมืองจึงจะดี ถ้าพิจารณาความสลับซับซ้อนของเหตุปัจจัยที่โยงใยกัน ก่อให้เกิด วิกฤติชาติ แล้วจะเข้าใจว่าท� ไมประเทศไทยจึงไม่สามารถหลุดจากสภาวะ วิกฤติได้และจะเข้าใจว่าไม่มีใครคนใดคนหนึ่ง หรือรัฐบาลชนิดใดชนิดหนึ่ง ที่จะแก้ปัญหาได้ คนไทยไม่ควรตกเป็นเหยื่อของคว มขัดแย้งและคว มรุนแรง เพร ะ ไม่ท ให้ออกจ กส เหตุที่โยงใยซับซ้อนได้ แต่ควรจะช่วยกันแสวงห ว่ อะไร เป็นจุดค นงัดที่จะท ให้ประเทศออกจ กวิกฤติได้ 88 ประเวศ วะสี ำ ำ า า า �ำ า า า า า �ำ า �� Edit ��62 .indd 88 4/30/2564 BE 10:29 AM ๑๗ พลังพลเมือง พลังสังคมเข้มแข็ง คือ ปัจจัยชี้ขาด ท่ามกลางเหตุปัจจัยที่หนุนเนื่องกันอย่างสลับซับซ้อน ที่เรียกว่าปฎิจจ- สมุปปบาท แห่งวิกฤติชาติ แม้ต้องปฎิรูปหลายเรื่องเข้ามาบรรจบกัน ต้องหา ให้พบว่าจุดคานงัด ของความซับซ้อนนั้นอยู่ที่ไหน จุดคานงัด คือพลังพลเมือง/พลังสังคมเข้มแข็ง พลั ง พลเมื อ ง/พลั ง สั ง คมเข้ ม แข็ ง จะท� ให้ เ ศรษฐกิ จ ดี การเมื อ งดี ศีลธรรมดี การต่อต้านคอร์รัปชั่นได้ผล คุ้มครองให้การสื่อสารความจริง เป็นไปได้ อนุรักษ์และจัดการการใช้ทรัพยากรอย่างเป็นธรรมและความยุติธรรม เป็นไปได้ คัดจากส่วนหนึ่งของหนังสือชื่อ ปฏิรูปสังคม - ชุมชนเข้มแข็ง สังคมเข้มแข็ง พลังพลเมืองเข้มแข็ง - หัวใจ ของการปฏิรูปประเทศไทย พิมพ์ครั้งที่หนึ่ง ธันวาคม ๒๕๕๗ จัดพิมพ์โดย ส� นักงานคณะกรรมการสุขภาพ แห่งชาติ 89 ฟื้นพลังชุมชน สู่ การอภิวัฒน์ ประเทศไทย ำ �� Edit ��62 .indd 89 4/30/2564 BE 10:29 AM ำ พลังพลเมืองเกิดจ ก ๑. ประชาชนมีจิตส นึกพลเมือง คือจิตส� นึกเพื่อส่วนรวม นั่นคือ ออกจากสภาพจิตเล็กและคับแคบที่เห็นแก่ตัวและพวกตัวแบบ เล็ก ๆ และแยกส่วน อันไม่เป็นคุณต่อการอยู่ร่วมกันในสังคม ใหญ่ ๒. เป็นพลเมืองที่มีคว มรู้ข้อมูลข่ วส ร (Informed citizen) มี ปัญญารู้เท่าทันในกิจการบ้านเมือง ๓. เป็นพลเมืองกัมมันตะ (Active citizen) มีความตื่นตัว กระตือ รือล้นรวมตัวร่วมคิดร่วมท� ในกิจการบ้านเมืองในเรื่องต่าง ๆ เมื่อมีการรวมตัวร่วมคิดร่วมท� ก็เกิดคว มเป็นสังคม ถ้าต่างคนต่างอยู่ ตัวใครตัวมัน ก็ไม่มีความเป็นสังคมหรือสังคม อ่อนแอ ไม่มีภูมิคุ้มกัน ถูกกระท� โดยอ� นาจต่าง ๆ ได้ง่าย แต่ถ้าเป็นสังคมเข้มแข็งก็จะมีภูมิคุ้มกัน สามารถต้านทานความไม่ ถูกต้องต่าง ๆ ได้ และเป็นพลังแห่งความส� เร็จในด้านต่าง ๆ พลังท งสังคมเป็นธรรมช ติ ที่ทั้งสัตว์และคนจะค้นพบขึ้นเอง สัตว์จะค้นพบว่าการอยู่ร่วมกันเป็นฝูง (สังคม) มีโอกาสรอดชีวิต มากกว่า ปลาจึงอยู่เป็นฝูง ช้างจึงอยู่เป็นโขลง หมาไนค้นพบว่าถ้ามันร่วม กันล่าสัตว์มันได้ผลมากกว่าล่าเดี่ยว ๆ ฝูงหมาไนสามารถล้มสัตว์ที่ใหญ่ กว่าตัวมันได้ คนก็ค้นพบเช่นเดียวกันว่า ถ้ารวมกลุ่มกันล่าสัตว์จะได้ผลดีกว่า ท� การเป็นปัจเจกชน เมื่อค้นพบเทคโนโลยีการเกษตรก็ตั้งบ้านเรือนอยู่ร่วม กันเป็นชุมชน ชุมชนคือวิถีชีวิตร่วมกันที่สมดุล ทั้งระหว่างคนกับคนและระหว่างคน 90 กับสิ่งแวดล้อม เมื่อสมดุลก็ยั่งยืน ประเวศ วะสี า �ำ ำ า า า ำ ำ า ำ ำ ำ า า �� Edit ��62 .indd 90 4/30/2564 BE 10:29 AM ำ สังคมชุมชนยั่งยืนมาประมาณ ๑๐,๐๐๐ ปี มาแตกสลายไปเพราะ อ� นาจรัฐ อ� นาจเงิน และอ� นาจของความไม่รู้ เมื่อความเป็นชุมชนล่มสลาย มนุษย์ก็ต้องไปเผชิญกับอ� นาจต่าง ๆ ตามล� พังหรือตามยถากรรม ขาดพลังสังคมที่จะถ่วงดุลอ� นาจอื่น ๆ ให้ เกิดความเป็นธรรม เมื่อสังคมอ่อนแอ และขาดความเป็นธรรม ก็ปราศจากภูมิคุ้มกัน เกิด อันตรายจากเชื้อโรคต่าง ๆ เหมือนคนเป็นโรคเอดส์ สังคมก็เป็นโรคเอดส์ ได้ สังคมเข้มแข็ง ท� ให้ภูมิคุ้มกันกลับคืนมา หายจากความเป็นสังคม โรคเอดส์ สังคมเข้มแข็ง หมายถึงมีการรวมตัวร่วมคิดร่วมท� ๑. ในทุกพื้นที่ หมายถึงชุมชนท้องถิ่นเข้มแข็ง ท� ให้ฐานของ ประเทศเข้มแข็ง ๒. ในทุกองค์กร ท� ให้องค์กรเกิดพลังสร้างสรรค์และความสุข ๓. ในทุกเรื่องที่เป็นกิจการบ้านเมือง เช่น การเมืองการปกครอง การต่อต้านคอร์รัปชั่น การศึกษา การอนุรักษ์สิ่งแวดล้อม สันติภาพฯลฯ ขณะนี้ที่ดีที่สุดก็คือ พลังพลเมืองเข้าร่วมปฏิรูปประเทศไทย เพราะ การปฏิรูปประเทศไทยครอบคลุมประเด็นนโยบายที่ส� คัญทั้งหมดหรือ เกือบทั้งหมด การรวมตัวร่วมคิดร่วมท� ขนาดเล็กเรียกว่ามีความเป็นชุมชน ถ้ามีขนาดใหญ่เรียกว่าประช คม ภาษาอังกฤษเรียกว่า community ทั้งคู่คือทั้งชุมชนหรือประชาคมก็ใช้ค� ว่า Community เหมือนกัน 91 ฟื้นพลังชุมชน สู่ การอภิวัฒน์ ำ ำ ำ ประเทศไทย ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ �� Edit ��62 .indd 91 4/30/2564 BE 10:29 AM ำ ำ า ำ ถ้าสังคมทั้งสังคมมีการรวมตัวร่วมคิดร่วมท� ในลักษณะต่าง ๆ เต็ม สังคมเรียกเป็นประช สังคม (civil society) หรือสังคมเข็มแข็ง สังคมเข้มแข็งเป็นสังคมท งร บ (Horizontal society) เพราะมี ความเสมอภาค ภราดรภาพ เข้ามารวมตัวร่วมคิดร่วมท� สมาชิ ก มี ค วามสุ ข มาก เพราะความเสมอภาค ภราดรภาพ และ สามัคคีธรรม ความเห็นแก่ตัวก็ลดลง จิตส� นึกก็ใหญ่ขึ้น ปัญญาร่วมก็มาก ขึ้น เพราะร่วมคิดร่วมท� หรือเรียนรู้ร่วมกันในการปฏิบัติ (Interactive learning through action) ซึ่งเป็นการเรียนรู้ที่ส� คัญที่สุด เพราะท� ให้ ฝ่าความยากไปได้ และท� ให้เกิดความไว้เนื้อเชื่อใจกัน (Trust) ท� ให้เกิด ความสุขและความส� เร็จสูง ในขณะที่สังคมท งดิ่ง (Vertical society) อันเป็นความสัมพันธ์เชิง อ� นาจที่ไม่เท่าเทียมกัน คือระหว่างผู้มีอ� นาจข้างบนกับผู้ไม่มีอ� นาจข้าง ล่าง มีความขัดแย้งและพฤติกรรมเบี่ยงเบนสูง มีการเรียนรู้น้อยเพราะนิยม ใช้อ� นาจมากกว่าใช้การเรียนรู้ สังคมแบบนี้จึงมีสติปัญญาต�่ ไม่มีสมรรถนะที่จะเผชิญปัญหาต่าง ๆ วิกฤติได้ง่ายและไม่หลุดจากสภาพวิกฤติ ตราบใดที่เป็นสังคมทางดิ่ง ประเทศไทยเป็นสังคมท งดิ่ง การปฏิรูปที่ส� คัญที่สุด คือการปฏิรูปสังคมทางดิ่งให้เป็นสังคมทาง ราบ หรือสังคมที่มีความเป็นพลเมืองและความเป็นสังคมเข้มแข็ง ในการปฏิรูป ถ้าเชื่อมโยงกับเครือข่ายพลเมืองปฏิรูปประเทศไทย กระบวนการปฏิรูปจะเป็นกระบวนการที่เปลี่ยนแปลงสังคมทางดิ่งให้เป็น สังคมทางราบไปด้วยในตัว จึงเป็นโอกาสที่ส� คัญยิ่งของประเทศไทย 92 ประเวศ วะสี ำ า า า ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ า ำ ำ ำ ำ ำ า ำ �� Edit ��62 .indd 92 4/30/2564 BE 10:29 AM ำ ๑๘ กระบวนการชุมชน ชุมชนจัดการตนเอง ประชาธิปไตยชุมชน กระบวนการชุ ม ชนหรื อ ชุ ม ชนจั ด การตนเอง หรื อ กระบวนการ ประชาธิปไตยชุมชนมีความส� คัญยิ่ง ถ้าเข้าใจ ปฏิบัติ และสนับสนุนการ ปฏิบัติ ฐานของประเทศจะเข้มแข็งทุกด้าน กระบวนการนี้ประกอบด้วย ๑. สภ ผู้น ชุมชน สภาผู้น� ชุมชน เป็นการก่อตัวขึ้นมาเอง (self-organized) ของผู้น� ในชุมชน โดยไม่มีใครแต่งตั้ง ผู้น� ชุมชนในระดับหมู่บ้าน มีทั้งที่เป็น ทางการและไม่เป็นทางการ ผู้น� ที่เป็นทางการมี ๓ คน เท่านั้นคือ ผู้ใหญ่บ้าน ๑ กับสมาชิกสภา ท้องถิ่น ๒ คน คัดจากส่วนหนึ่งของหนังสือชื่อ พลังขับเคลื่อนการจัดการตนเองบนแผ่นดินไทย - ความเหลื่อมล�้ กับวิกฤติการณ์ ทางสังคม พิมพ์ครั้งที่หนึ่ง พฤศจิกายน ๒๕๕๗ โดย ส� นักพิมพ์หมอชาวบ้าน 93 ฟื้นพลังชุมชน สู่ การอภิวัฒน์ ประเทศไทย ำ า �ำ �� Edit ��62 .indd 93 4/30/2564 BE 10:29 AM ำ ำ ำ ำ ำ ำ ส่วนผู้น� ไม่เป็นทางการมีจ� นวนมาก เช่น ผู้น� กลุ่มอาชีพต่าง ๆ ผู้น� กลุ่มสตรี ผู้น� กลุ่มเยาวชน ผู้น� กลุ่มผู้สูงอายุ ครู ศิลปิน พระ ปราชญ์- ชาวบ้าน อาจมีรวมกัน ๔๐-๕๐ คน ผู้น� ตามธรรมชาติเหล่านี้ โผล่ปรากฏขึ้นมาเองจากการท� งานร่วมกัน โดยจะมีคุณสมบัติ ๕ ประการดังนี้ ๑. เป็นคนเห็นแก่ส่วนรวม ถ้าเป็นคนเห็นแก่ตัว ชาวบ้านก็ไม่ยอมรับ ๒. เป็นคนสุจริต ๓. เป็นคนฉลาด ๔. เป็นคนติดต่อสื่อสารเก่ง ท� ให้เกิดความร่วมมือ ๕. เป็นที่ยอมรับของคนทั่วไป ผู้น� ตามธรรมชาติเหล่านี้ โดยรวมจะมีคุณสมบัติสูงกว่าผู้น� โดยการ แต่งตั้งหรือเลือกตั้ง ซึ่งไม่แน่เลยว่าจะมีคุณสมบัติครบทั้ง ๕ ข้อดังกล่าว ฉะนั้น ผู้น� ตามธรรมชาติเหล่านี้ ต้องถือว่าเป็นคนดีคนเก่ง และมี จ� นวนมาก ในโครงสร้างอ� นาจที่เป็นทางการ ผู้น� ตามธรรมชาติที่เป็นคนดี คน เก่ง และมีจ� นวนมากเหล่านี้จะไม่สามารถเข้าไปมีบทบาท เพราะโครงสร้าง อ� นาจเป็นโครงสร้างที่ปิดและแคบ แต่สภาผู้น� ชุมชนซึ่งประกอบด้วยผู้น� ที่เป็นทางการ ๓ คน กับผู้น� ที่ ไ ม่ เ ป็ น ทางการหรื อ ผู ้ น� ตามธรรมชาติ ป ระมาณ ๔๐-๕๐ คน เป็ น โครงสร้างที่เปิดพื้นที่ทางสังคมและพื้นที่ทางปัญญาอย่างกว้างขวาง ที่ท� ให้ คนเก่งคนดีจ� นวนมาก เข้ามามีบทบาทในการพัฒนา 94 ประเวศ วะสี ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ �� Edit ��62 .indd 94 4/30/2564 BE 10:29 AM ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ เรามีหมู่บ้านทั้งหมดประมาณ ๘๐,๐๐๐ ถ้าแต่ละหมู่บ้านมีผู้น� ตาม ธรรมชาติเข้ามาก่อตัวเป็นสภาผู้น� ชุมชนอันหลากหลาย ประมาณ ๘๐,๐๐๐ X ๕๐ = ๔,๐๐๐,๐๐๐ คน เข้ามามีบทบาทในการพัฒนาประเทศ สภาผู้น� ชุมชน คือองค์กรการจัดการของชุมชน ชุมชนต้องมีเครื่อง มือในการจัดการ ชื่อกลาง ๆ คือองค์กรชุมชน ส่วนจะเรียกชื่ออะไรอื่นก็ สุดแล้วแต่แต่ละชุมชน สภาผู้น� ชุมชนเป็นชื่อหนึ่งขององค์กรชุมชน สถาบันพัฒนาองค์กร ชุมชน (พอช.) ใช้เป็นเครื่องมืออย่างหนึ่งในการส่งเสริมให้เกิดองค์กรชุมชน ๒. ส รวจข้อมูลชุมชน สภาผู้น� ชุมชนจัดให้มีการส� รวจข้อมูลชุมชนทุก ๆ ด้าน ทั้งเรื่องที่ดิน แหล่งน�้ ป่าไม้ ข้อมูลทางเศรษฐกิจ สังคม รวมทั้งประวัติศาสตร์ชุมชน การส� รวจข้อมูลของประชาชนจะขาดเสียมิได้ เพราะท� ให้เข้าใจ ตนเอง และเป็นฐานให้คิด ให้พัฒนาต่อไป หลายชุมชนส� รวจที่ดินและการใช้ที่ดินของตนเอง มีการใช้เครื่องมือ สมัยใหม่ เช่น จีไอเอส*ในการส� รวจด้วย ท� ให้จัดการการใช้ที่ดินได้ดีขึ้น เขาเรียกว่าการปฏิรูปที่ดินโดยชุมชน ๓. ท แผนชุมชน น� ข้อมูลชุมชนมาท� แผนชุมชน แผนชุมชนนี้จะเป็นแผนพัฒนาอย่าง บูรณาการทุกด้านพร้อมกันไป ทั้งเศรษฐกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อม โดย อาจเน้นบางเรื่องที่เป็นปัญหาเฉพาะหน้าก็ได้ เช่น การแก้ปัญหาอุทกภัย แก้ปัญหายาเสพติด ฯลฯ *จีไอเอส (GIS : Geographic Infomation System คือ กระบวนการท� งานเกี่ยวกับข้อมูลเชิงพื้นที่ด้วยระบบ คอมพิวเตอร์ รวบรวม ปรับปรุงสืบหาข้อมูลเชิงต� แหน่ง บ้าน แม่น�้ ถนน เป็นต้น 95 ฟื้นพลังชุมชน สู่ การอภิวัฒน์ ำ ำ ประเทศไทย ำ ำ �ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ ำ �ำ �� Edit ��62 .indd 95 4/30/2564 BE 10:29 AM ำ ำ ำ ำ ำ เป้าหมายทางเศรษฐกิจนั้นทุกชุมชนควรตั้งเป้าหมาย สร้างสัมมาชีพ เต็มพื้นที่ เพราะการมีสัมมาชีพเต็มพื้นที่ เป็นปัจจัยของความร่มเย็นเป็นสุข ที่ส� คัญที่สุด เป้าหมายทางสังคม ทุกชุมชนควรตั้งเป้าหมายว่าจะเป็นสังคมที่คน ไทยไม่ทอดทิ้งกัน โดยส� รวจคนที่อาจถูกทอดทิ้ง เช่น ผู้สูงอายุ เด็กก� พร้า คนพิการ และจัดให้มีอาสาสมัครดูแลหมดทุกคน เป้ า หมายทางสิ่ ง แวดล้ อ มก็ ค วรตั้ ง เป้ า ที่ จ ะจั ด การขยะได้ ๑๐๐ เปอร์เซ็นต์ ฟื้นฟูป่าไม้ ต้นน�้ ล� ธาร เป็นต้น ๔. เสนอแผนชุมชนต่อสภ ประช ชน สภาประชาชนหรือสภาชุมชน คือที่ประชุมของคนทั้งชุมชน เนื่องจากชุมชนหมู่บ้านมีประชากรไม่มาก ประมาณ ๕๐๐-๑,๐๐๐ คน ประชาธิปไตยทางตรง (direct democracy) ที่ทุกคนมีส่วนร่วม โดยตรงจึงเป็นไปได้ ต่างจากประชาธิปไตยระดับท้องถิ่น และประชาธิปไตยระดับชาติที่ ต้องอาศัยการเลือกตั้ง เป็นประชาธิปไตยทางอ้อม (indirect democracy) หรือประชาธิปไตยตัวแทน (represented democracy) ถึงขณะนี้ เราควรจะเข้าใจว่ามีประชาธิปไตย ๓ ระดับ คือ ประชาธิปไตยชุมชน อาศัยการมีส่วนร่วมโดยตรง ประชาธิปไตยท้องถิ่น อาศัยการเลือกตั้ง ประชาธิปไตยระดับชาติ อาศัยการเลือกตั้ง สภาผู้น� ชุมชน เสนอแผนชุมชนให้สภาประชาชนพิจารณา ที่ประชุม จะเพิ่มเติม ตัดออก ดัดแปลง หรืออย่างไรก็สุดแต่จะพิจารณา 96 ประเวศ วะสี ำ ำ ำ ำ ำ า า �� Edit ��62 .indd 96 4/30/2564 BE 10:29 AM ำ ในที่สุดสภาประชาชนรับรองแผนชุมชน แผนชุมชนก็กลายเป็นแผนที่ คนทั้งชุมชนร่วมกันท� มา ๕. คนทั้งชุมชนร่วมขับเคลื่อนแผนชุมชน เมื่อคนทั้งชุมชนร่วมท� แผนชุมชน จึงเข้าใจและร่วมขับเคลื่อนได้ ต่างจากแผนที่ทางราชการท� ลงไปแต่ชาวบ้านไม่เข้าใจ แบบ “ทางการ เขาสั่งมาว่า ให้ชาวนา...” ไม่สามารถคิดอ่านด้วยตนเอง จึงไม่เกิดการพัฒนา อย่างแท้จริง เมื่ อ คนทั้ ง ชุ ม ชนช่ ว ยกั น ขั บ เคลื่ อ นแผนชุ ม ชน การพั ฒ นาอย่ า ง บูรณาการก็เกิดขึ้นเป็นล� ดับ ๆ ๖. เกิดก รพัฒน อย่ งบูรณ ก ร โดยที่แผนชุมชนเป็นแผนพัฒนาอย่างบูรณาการ เมื่อขับเคลื่อนตาม แผนก็จะเกิดการพัฒนาอย่างบูรณาการ ๘ เรื่อง อย่างเชื่อมโยงกัน คือ “เศรษฐกิจ - จิตใจ – สังคม – วัฒนธรรม – สิ่งแวดล้อม – สุขภ พ – ก ร ศึกษ - ประช ธิปไตย” ควรพยายามท� ความเข้ า ใจความส� คั ญ ของ “ก รพั ฒ น อย่ ง บูรณ ก ร” ตรงนี้ให้ดี องค์ประกอบทั้ง ๘ เชื่อมโยงอยู่ในกันและกัน ไม่ได้แยกเป็นส่วน ๆ แบบการพัฒนาที่เอาหน่วยงานเป็นตัวตั้ง กระบวนการทั้งหมดเป็นประชาธิปไตยอยู่ในตัว แต่เป็น “ประช ธิปไตยที่กินได้” คือที่ท� ให้ เศรษฐกิจ - จิตใจ – สังคม...ทั้งหมดดีขึ้นด้วย ไม่เหมือนประชาธิปไตยระดับบนที่มีแต่การเลือกตั้ง หลังจากนั้นไม่ แน่นอน หรือหวังไม่ได้ว่าอะไร ๆ จะดีขึ้น 97 ฟื้นพลังชุมชน สู่ การอภิวัฒน์ ำ ประเทศไทย ำ ำ ำ า า า า า า า า า ำ ำ า า า า า �� Edit ��62 .indd 97 4/30/2564 BE 10:29 AM า ำ เรื่องคุณภาพเด็กและเยาวชนจะดีขึ้นได้อย่างไร ถ้าพัฒนาเฉพาะเรื่องเด็กและเยาวชนเท่านั้น แต่พ่อแม่ยากจนเกิน ต้องออกจากบ้านไปท� มาหากินที่อ่ืนยังไม่พอกิน แต่ต้องบูรณาการกับการ พัฒนาเศรษฐกิจซึ่งมีเป้าหมายสร้างสัมมาชีพเต็มพื้นที่ เช่นเดียวกันปัญหา สังคมและสิ่งแวดล้อมก็จะแก้ไขไม่ได้ ถ้าประชาชนยากจนเกิน การสร้างสัมมาชีพเต็มพื้นที่จึงเชื่อมโยงกับการพัฒนาคน สังคม และ สิ่งแวดล้อม การพัฒนาอย่างบูรณาการท� ให้เกิดความสมดุล ความสมดุลท� ให้ เกิดความเป็นปกติสุขและความยั่งยืน การพัฒนาโดยเอากรมหรือส่วนราชการเป็นตัวตั้ง เป็นการพัฒนาแบบ แยกส่วน เพราะกรมตั้งขึ้น แยกเป็นเรื่อง ๆ เช่น กรมดิน กรมน�้ กรมต้นไม้ กรมข้าว ฯลฯ กรมจึงพัฒนาอย่างบูรณาการไม่ได้ จึงไม่สามารถสร้างความ เป็นปกติสุขและความยั่งยืนได้ ความล้มเหลวของการพัฒนาเกิดขึ้นเพราะ เหตุนี้ การพัฒนาต้องเอาพื้นที่เป็นตัวตั้ง พื้นที่คือชุมชนท้องถิ่น กรมเป็นประโยชน์ต่อพื้นที่ได้มาก ถ้าท� งานโดยสนับสนุนเชิงวิชาการ และนโยบาย เนื่ อ งจาก ประชาธิ ป ไตยชุ ม ชนบู ร ณาการอยู ่ กั บ การพั ฒ นาอย่ า ง บูรณาการ จึงเป็นประช ธิปไตยคุณภ พ คือท� ให้เกิดความร่มเย็นเป็นสุข และเพราะเป็นประชาธิปไตยทางตรง ไม่อาศัยการเลือกตั้ง จึงไม่มีการซื้อ สิทธิ์ขายเสียงหรือ money politics ซึ่งก่อความเสียหาย การทะเลาะเบาะ แว้งและความรุนแรง 98 ประชาธิปไตยชุมชนจึงเป็นประชาธิปไตยสมานฉันท์ ประเวศ วะสี ำ ำ ำ ำ ำ �� Edit ��62 .indd 98 4/30/2564 BE 10:29 AM า า ำ คนในชุ ม ชนเขาเป็ น ญาติ พ่ี น ้ อ งและเพื่ อ นบ้ า น เป็ น พวกเดี ย วกั น การเมืองระดับชาติซึ่งแบ่งเป็นพรรคการเมืองที่ต่อสู้กัน หากน� การต่อสู้ลง ไปสู่ชุมชนก็จะท� ให้ชุมชนแบ่งแยกเป็นฝักเป็นฝ่าย เสียความสามัคคี ขาด ความสงบสุข แต่ถ้าชุมชนรวมตัวกันจัดการตนเองได้อย่างเข้มแข็ง ประชาธิปไตย ชุ ม ชน ซึ่ ง เป็ น ประชาธิ ป ไตยสมานฉั น ท์ ก็ จ ะเป็ น ปราการป้ อ งกั น ความ แตกแยกที่จะมาจากข้างบนได้ และถ้าชุมชนเข้มแข็งโดยทั่วตลอดฐานของความสมานฉันท์ก็จะแข็ง แรงและส่งผลลดความแตกแยกข้างบนลงได้ ชุมชนจัดการตนเอง จึงมีความส� คัญยิ่งแม้เพราะเหตุนี้ ชุมชนที่เข้มแข็งสามารถจัดการเรื่องต่าง ๆ เพิ่มมากขึ้นเรื่อย ๆ เช่น เรื่องการท่องเที่ยวชุมชน พลังงานชุมชน สถาบันการเงินชุมชน เป็นต้น ถ้าฝ่ายต่าง ๆ เข้าใจความส� คัญของชุมชน ว่าชุมชนเปรียบประดุจ เซลล์ของสังคม ถ้ เซลล์มีคว มถูกต้องก็จะท ให้อวัยวะต่ ง ๆ ของสังคม และสังคม ทั้งหมดมีคว มถูกต้อง ก็อยู่ในฐ นะที่จะสนับสนุนคว มเข้มแข็งของชุมชน ได้ทั้งสิ้น 99 ฟื้นพลังชุมชน สู่ การอภิวัฒน์ ำ ประเทศไทย ำ ำ ำ า า �ำ า า า า �� Edit ��62 .indd 99 4/30/2564 BE 10:29 AM ๑๙ ท้ อ งถิ น ่ จั ด ก า ร ต น เ อ ง จั ง หวั ด จั ด ก า ร ต น เ อ ง ท้องถิ่นเป็นองค์กรของรัฐที่ใกล้ชุมชนมากที่สุด องค์กรปกครองท้องถิ่น (อปท.) มี ๓ ประเภท คือ องค์การบริหาร ส่วนต� บล (อบต.) เทศบาล และองค์การบริหารส่วนจังหวัด (อบจ.) อปท. ทั้ง ๓ ประเภทมีรวมกันประมาณ ๗,๐๐๐ องค์กร แต่ละต� บลโดยเฉลี่ยมีประมาณ ๑๐ หมู่บ้าน แต่ละจังหวัดโดยเฉลี่ยมีประมาณ ๑๐๐ ต� บล ๑,๐๐๐ หมู่บ้าน การจัดการตนเองของท้องถิ่น และของจังหวัดประกอบด้วยหลักการ ๘ ประการดังต่อไปนี้ คัดจากส่วนหนึ่งของหนังสือชื่อ พลังขับเคลื่อนการจัดการตนเองบนแผ่นดินไทย - ความเหลื่อมล�้ กับวิกฤติการณ์ 100 ทางสังคม พิมพ์ครั้งที่หนึ่ง พฤศจิการยน ๒๕๕๗ โดย ส� นักพิมพ์หมอชาวบ้าน ประเวศ วะสี ำ �� Edit ��62 .indd 100 4/30/2564 BE 10:29 AM ำ ำ ำ ำ (๑) จัดท� ข้อมูลต� บล หรือข้อมูลจังหวัด (๒) จัดประชุมผู้เกี่ยวข้องทุกฝ่าย เพื่อสร้างวิสัยทัศน์และเป้าหมาย ร่วม (๓) ท� แผนพัฒนาอย่างบูรณาการโดยเอาชุมชนท้องถิ่นเป็นตัวตั้ง (๔) ประสานและติดตามการพัฒนาตามแผน (๕) แสวงหาความสนับสนุนทั้งจากภายในและภายนอก (๖) ส่งเสริมการเรียนรู้ร่วมกันในการปฏิบัติ (๗) ท� การสื่อสารอย่างทั่วถึงทั้งภายในและภายนอกพื้นที่ (๘) ขับเคลื่อนนโยบายเพื่อชุมชนท้องถิ่น เช่น การประชุมสมัชชา ระดับต� บล สมัชชาระดับจังหวัด สมัชชาเฉพาะประเด็น สมัชชา ระดับชาติ ทั้ง ๘ เรื่อง มีผู้คนและองค์กรเกี่ยวข้องอย่างหลากหลาย จึงต้องการ การจัดการการประสานงานอย่างมาก คว มส เร็จอยู่ที่ “ก รจัดก รประส น ง นที่ดี” จึงควรมีกลุ่มคนที่มีจริตและทักษะในการจัดการประสานงานท� หน้าที่อย่างต่อเนื่อง อาจมีศูนย์ประสานงานจังหวัดจัดการตนเอง เครื่องมือที่จะด� เนินไปคือ การเรียนรู้ร่วมกันในการปฏิบัติ (Interac- tive learning through action) ไม่ควรคิดว่าใครมีอ� นาจเหนือใครและ จะไปสั่งการใคร นั่นเป็นการบริหารแบบโบราณในแนวดิ่ง เป็นการใช้อ� นาจ ซึ่งใช้ไม่ ได้ผลในการพัฒนาที่ซับซ้อน การเอาความรู้เก่า ๆ ที่มีอยู่มาใช้โดยไม่เรียนรู้ก็ไม่ได้ผล เพราะบริบท ของงานมีความซับซ้อนและจ� เพาะ จึงต้องเรียนรู้ในการปฏิบัตินั้นเอง จะ เรียนรู้เดี่ยว ๆ ก็ไม่ได้ เพราะมีหลายคนและหลายองค์กรที่เกี่ยวข้อง 101 ฟื้นพลังชุมชน สู่ การอภิวัฒน์ ำ ำ ประเทศไทย ำ ำ ำ า �ำ า า า า ำ ำ ำ �� Edit ��62 .indd 101 4/30/2564 BE 10:29 AM ำ ำ ทุกคนทุกองค์กรมีความส� คัญต่อความส� เร็จและความส� เร็จความ ล้มเหลวของงาน ฉะนั้นจึงต้องมีการเรียนรู้ร่วมกันในการปฏิบัติ ในก รเรียนรู้ร่วมกันในก รปฏิบัติ ต้องก รคุณค่ ชุดหนึ่ง คือ ๑. การเคารพศักดิ์ศรีและคุณค่าความเป็นมนุษย์ของทุกคน ๒. มีความเอื้ออาทรต่อกัน ๓. มีความเปิดเผยและจริงใจ ๔. ใช้สัมมาวาจา เมื่อการเรียนรู้ร่วมกันด� เนินไปจะเกิดทุนที่มีค่าอย่างยิ่ง นั่นคือ เกิด คว มเชื่อถือไว้ว งใจกัน (Trust) อันท� ให้เกิดความปีติ ปราโมทย์ ความ อิ่มใจ ที่ได้ท� งานด้วยกัน และการงานเป็นผลส� เร็จโดยง่าย ความเชื่อถือไว้วางใจกันนี้ เงินกี่ร้อยกี่พันล้านก็ซื้อไม่ได้ แต่เกิดจาก การเรียนรู้ร่วมกันในการปฏิบัติ ถ้าดูให้ดี ๆ การเรียนรู้ร่วมกันในการปฏิบัตินี้ คือการเปลี่ยนแปลง ขัน้ พืน้ ฐาน (transformation) ที่ท� ให้ทุกคนมีความเสมอภาค มีภราดรภาพ เป็นประชาธิปไตยทางตรง เป็นการรวมพลังทางสังคม หรือพลังของความสามัคคี คือ การรวม ตัว ร่วมคิด ร่วมท� พลังทางปัญญาคือการเรียนรู้ พลังของการจัดการเพื่อประโยชน์สุข ของมหาชนหรือคนทั้งหมด ไม่ใช่ของคนใดคนหนึ่ง ฉะนั้ น กระบวนการชุ ม ชนจั ด การตนเอง ท้ อ งถิ่ น จั ด การตนเอง จังหวัดจัดการตนเอง จึงเป็นการเปิดพื้นที่ทางสังคมและพื้นที่ทางปัญญา อย่างกว้างขวาง 102 ประเวศ วะสี ำ ำ ำ า า า า ำ า า ำ ำ ำ ำ ำ �� Edit ��62 .indd 102 4/30/2564 BE 10:29 AM เปลี่ยนจากระบบปิดที่คนไม่กี่คนท� หน้าที่บริหารประเทศ ซึ่งท� ไม่ ไหวแล้ว ไม่ได้ผลแล้ว มาเป็นระบบเปิดที่คนไทยทั่วประเทศเข้ามามีส่วน ในการจัดการตนเอง เพื่อให้เรื่องที่เป็นไปไม่ได้เป็นไปได้ นั่นคือ สร้ งสังคม ที่ถูกต้องเป็นธรรม ประเทศไทยมี ทุ น ประเภทต่ า งๆ มากมาย ทั้ ง ทุ น ทางทรั พ ยากร ธรรมชาติ ทุนทางสังคม ทุนทางวัฒนธรรม ทุนทางศาสนธรรม ทุนภาครัฐ ทุนภาคธุรกิจ เป็นต้น หากเข้าใจเรื่องการจัดการตนเองของชุมชนท้องถิ่น และเข้าใจว่า เครื่องมือของการพัฒนาคือการเรียนรู้ร่วมกันในการปฏิบัติ ทุนประเภท ต่าง ๆ ก็สามารถท� งานร่วมกันในพื้นที่ ประเทศไทยจะเข้มแข็งและกล ย เป็นประเทศน่ อยู่ภ ยในเวล ไม่น นเลย 103 ฟื้นพลังชุมชน สู่ การอภิวัฒน์ ำ ำ ประเทศไทย า ำ า า า า า �� Edit ��62 .indd 103 4/30/2564 BE 10:29 AM แนะนำ�หนังสือแนวคิดก รปฏิรูปประเทศ เขียนโดยนายแพทย์ประเวศ วะสี ๑. ปฏิรูปสังคม ชุมชนเข้มแข็ง สังคมเข้มแข็ง พลังพลเมืองเข้มแข็ง ทางออกของประเทศไทยต้องสร้างสังคมเข้มแข็ง รวมตัวร่วมคิดร่วมท� ในทุก พื้นที่ ทุกองค์กรและในทุกเรื่อง ประชาสังคมเป็นพลังพลเมืองเป็นการเมืองภาคพลเมือง ปฏิรูปประเทศไทยคือปัจจัยชี้ขาดอนาคตของประเทศ ๒. ปฏิรูปก รศึกษ ให้เป็นจุดค นงัดประเทศไทย การศึกษาเป็นระบบที่ใหญ่มากและควรจะเชื่อมกับทุกมิติของการพัฒนา การ ปฏิรูปการศึกษาต้อปฏิรูป ๕ เรื่อง คือ การปฏิรูปแนวคิดการศึกษา ปฏิรูประบบการ ศึกษา ปฏิรูปการเรียนรู้ สร้างยุทธศาสตร์การสื่อสารเพื่อการเรียนรู้ ปฏิรูประบบบริหาร จัดการการศึกษา เพื่อเป็นพลังในการที่จะยกประเทศให้พ้นจากการติดหล่มสภาวะวิกฤต ไปสู่ความเจริญอย่างแท้จริง ๓. พลังขับเคลื่อนก รจัดก รตนเองบนแผ่นดินไทย ความเหลื่อมล�้ ความยากจน การใช้อ� นาจจากส่วนกลางในการก� หนดความ เป็นไปของสังคม ก่อเกิดวิกฤตการณ์อย่างมหาศาล ดังเช่นที่เกิดขึ้นในประเทศไทยใน ขณะนี้ เชิญมาร่วมหาทางออกด้วยกันจากแนวคิดและแนวปฏิบัติในหนังสือเล่มนี้ ๔. ก รปฏิรูปมห วิทย ลัย มหาวิทยาลัยมีทรัพยากรมหาศาล ทั้งทรัพยากรบุคคลที่มีความรู้ วัสดุอุปกรณ์ งบประมาณและทรัพยากรทางบารมี ค� ถามก็คือจะบริหารจัดการอย่างไรให้ทรัพยากรอันมหาศาลที่มีอยู่ก่อเกิด ประโยชน์กับประเทศชาติอย่างเต็มที่ (ก� ลังด� เนินการจัดพิมพ์เผยแพร่ มหาวิทยาลัยใดต้องการร่วมเผยแพร่ ติดต่อ สอบถาม ๐๒-๖๑๘-๔๗๑๐ ต่อ ๒๙) 104 จัดพิมพ์โดยส� นักพิมพ์หมอชาวบ้านหรือติดตามข่าวสารความเคลื่อนไหวได้ทาง ประเวศ วะสี www.thaihealthbook.com, Line ID: thaihealthbook.com, Facebook/ส� นักพิมพ์หมอชาวบ้าน โทร.๐๒-๖๑๘-๔๗๑๐ ต่อ ๑๓, ๐๒-๒๗๘-๕๕๓๓ ต่อ ๑๑๐ โทรสาร.๐๒-๒๗๑-๑๘๐๖, ๐๒-๒๗๑-๐๑๗๐ า ำ า า า า า ำ ำ ำ า า า ำ �� Edit ��62 .indd 104 4/30/2564 BE 10:29 AM ำ ำ ำ ำ Cov �� 64.indd 1 4/30/2564 BE 10:51 AM

personผู้สร้าง/เจ้าของผลงาน

ประเวศ วะสี

history_eduหมวดหมู่

จิตใจ

calendar_monthปีที่ผลิตเอกสาร

8 August 2015

copyrightลิขสิทธิ์

เอกสารนี้เป็นการเข้าถึงแบบเปิด ใช้แบ่งปันและใช้งานภายใต้เงื่อนไขของใบอนุญาตครีเอทีฟคอมมอนส์ได้

shareแบ่งปันเนื้อหา

play_shapesจากเอกสารชิ้นนี้ เราชวนขยาย-ไปต่อด้วย 3 คลังคำสำคัญ

radio_button_checked Google

radio_button_unchecked MS Bing

radio_button_unchecked P-SET

สนุกต่อที่หน้าเพลย์กราวด์

คุยกับผู้อ่าน : ทุกคนเป็นผู้เชี่ยวชาญเรื่องความสุข (นิตยสารหมอชาวบ้าน ฉบับที่ 315 เดือนกรกฎาคม พ.ศ. 2548)

24% Match

คุยกับผู้อ่าน : ยาม้าฆ่าคนบนถนน (นิตยสารหมอชาวบ้าน ฉบับที่ 140 เดือนธันวาคม พ.ศ. 2533)

12% Match

สร้างสรรค์สังคมไทยขึ้นใหม่

9% Match

สนุกต่อที่หน้าเพลย์กราวด์

personผู้สร้าง/เจ้าของผลงาน

ประเวศ วะสี

history_eduหัวเรื่อง

• ประเทศไทย

history_eduหมวดหมู่

จิตใจ

calendar_monthปีที่ผลิตเอกสาร

8 August 2015

hotel_class เนื้อหาคัดสรร

การปฏิวัติสัมพันธภาพฟื้นพลังชุมชนสู่การอภิวัฒน์ประเทศไทย

dvr คลังเอกสารอิเล็กทรอนิกส์ที่เกี่ยวข้อง